આદિજાતિ બાબતોના મંત્રાલયે 13 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 16 આદિવાસી હોટસ્પોટ્સમાં ઔષધીય વનસ્પતિઓના સંરક્ષણ અને ટકાઉ આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે રાષ્ટ્રીય પહેલ શરૂ કરી

ભારત સરકારના આદિજાતિ બાબતોના મંત્રાલયે, CSIR–નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CSIR-NBRI), લખનૌના સહયોગથી, 12 નવેમ્બર 2026 ના રોજ સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ઓડિશા, કોરાપુટ ખાતે ઇન્ટિગ્રેટેડ કન્ઝર્વેશન, એગ્રો-ટેકનોલોજી એન્ડ બાયોરિસોર્સ એન્ટરપ્રાઇઝ ડેવલપમેન્ટ ફોર સસ્ટેનેબલ ટ્રાઇબલ લાઇવલીહૂડ્સ ઇન ટ્રાઇબલ હોટસ્પોટ્સ ઓફ ઇન્ડિયા પ્રોજેક્ટનો ઔપચારિક પ્રારંભ કર્યો હતો.

ઉદ્ઘાટન કાર્યક્રમમાં આદિજાતિ બાબતોના મંત્રાલયના અધિક સચિવ, મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, સેન્ટ્રલ યુનિવર્સિટી ઓફ ઓડિશાના માનનીય કુલપતિ ડૉ. અજીત કુમાર શાસની, CSIR-નેશનલ બોટનિકલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ, લખનૌના મુખ્ય વૈજ્ઞાનિક અને મુખ્ય સંશોધક ડૉ. શરદ કુમાર શ્રીવાસ્તવ, ITDA પ્રોજેક્ટ એડમિનિસ્ટ્રેશન, કોરાપુટના સુશ્રી સ્નેહપ્રભા માઝી, ICMR-નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેલ્થ રિસર્ચ, ભુવનેશ્વરના વૈજ્ઞાનિકો, નિષ્ણાતો, ઉદ્યોગના પ્રતિનિધિઓ, ફેકલ્ટી સભ્યો અને આદિવાસી સમુદાયના પ્રતિનિધિઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

આ ત્રણ વર્ષની પહેલનો ઉદ્દેશ્ય આદિવાસી પ્રદેશોની સમૃદ્ધ ઔષધીય વનસ્પતિ જૈવવિવિધતાનું સંરક્ષણ કરવાનો છે, સાથે જ આદિવાસી સમુદાયો માટે ટકાઉ આજીવિકા અને ઉદ્યોગની તકો ઊભી કરવા માટે પરંપરાગત જ્ઞાન અને સ્વદેશી જૈવ-સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવાનો છે. આ પ્રોજેક્ટ 13 રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના 16 પસંદ કરાયેલા આદિવાસી હોટસ્પોટ્સને આવરી લે છે: અલ્લુરી સીતારામ રાજુ (આંધ્રપ્રદેશ), કોકરાઝાર (આસામ), નારાયણપુર (છત્તીસગઢ), નવસારી (ગુજરાત), પૂર્વ સિંહભૂમ (ઝારખંડ), કોડાગુ (કર્ણાટક), વાયનાડ (કેરળ), કારગિલ (લદ્દાખ), અનુપપુર (મધ્યપ્રદેશ), ગઢચિરોલી અને નાસિક (મહારાષ્ટ્ર), કંધમાલ, બલાંગીર અને કોરાપુટ (ઓડિશા), સોનભદ્ર (ઉત્તર પ્રદેશ), અને ધારચુલા (ઉત્તરાખંડ).

આ પ્રોજેક્ટ હેઠળના મુખ્ય હસ્તક્ષેપોમાં આશરે 200–300 ઔષધીય વનસ્પતિ પ્રજાતિઓનું દસ્તાવેજીકરણ, 30–40 દુર્લભ, લુપ્તપ્રાય અને જોખમી (RET) પ્રજાતિઓનું વૈજ્ઞાનિક પ્રસરણ, 16 સામુદાયિક નર્સરીઓ અને 16 બીજ બેંકોની સ્થાપના, અને ઔષધીય વનસ્પતિઓની ખેતી તથા જૈવ-સંસાધન આધારિત ઉદ્યોગો માટે સમુદાય-સ્તરની ક્ષમતાઓનો વિકાસ શામેલ છે. આ પ્રોજેક્ટમાં સંરક્ષણ, પ્રસરણ અને ટકાઉ ખેતીને ટેકો આપવા માટે 40,000–50,000 ગુણવત્તાયુક્ત વાવેતર સામગ્રીના વિતરણની પણ પરિકલ્પના કરવામાં આવી છે.

પ્રારંભિક અમલીકરણના ભાગરૂપે, CSIR-NBRI એ ઓક્ટોબર 2026 દરમિયાન ઉત્તર પ્રદેશના સોનભદ્ર જિલ્લામાં પહેલેથી જ ફિલ્ડવર્ક હાથ ધર્યું છે. ફિલ્ડ ટીમે 12 ગામોના 146 આદિવાસી જ્ઞાન ધારકો સાથે વાર્તાલાપ કર્યો હતો અને પરંપરાગત ઔષધીય પદ્ધતિઓનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું હતું. આશરે 200 ઔષધીય અને આર્થિક રીતે મહત્વપૂર્ણ વનસ્પતિ નમૂનાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા કુલ 97 ફિલ્ડ નંબરો એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા. આ ઉપરાંત, CSIR-NBRI બોટનિકલ ગાર્ડન ખાતે જર્મપ્લાઝમ સંરક્ષણ અને ગુણાકાર માટે 25 જીવંત ઓર્કિડ નમૂનાઓ એકત્રિત કરવામાં આવ્યા હતા.

આ પહેલ વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ, કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્રો (KVKs), વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs), રાજ્ય આદિજાતિ કલ્યાણ અને વન વિભાગો તથા સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચે મજબૂત જોડાણ સ્થાપિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે. સંરક્ષણ, ક્ષમતા નિર્માણ, ખેતી અને વેલ્યુ-ચેઇન વિકાસમાં આદિવાસી ખેડૂતો, પરંપરાગત વૈદ્યો, મહિલાઓ અને ગ્રામીણ યુવાનોને સામેલ કરવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવશે.

કાર્યક્રમના ભાગરૂપે ફ્રોમ ટ્રાઇબલ નોલેજ ટુ એન્ટરપ્રાઇઝ શીર્ષક હેઠળ એક વિશેષ તકનીકી સત્રનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં પરંપરાગત જ્ઞાન અને ઔષધીય વનસ્પતિ સંસાધનોને ટકાઉ આર્થિક તકોમાં રૂપાંતરિત કરવા અંગે વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે નિષ્ણાતો અને હિતધારકોને એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. આ કાર્યક્રમમાં આદિવાસી ખેડૂતો અને પરંપરાગત જ્ઞાન ધારકો સાથે વાર્તાલાપનો પણ સમાવેશ થાય છે, ત્યારબાદ 13 નવેમ્બર 2026 ના રોજ કોરાપુટ આદિવાસી હોટસ્પોટની ક્ષેત્રીય મુલાકાત લેવામાં આવશે.

આ પહેલ દ્વારા, મંત્રાલયનો ઉદ્દેશ્ય એક એવું અનુકરણીય સંસ્થાકીય મોડેલ બનાવવાનો છે જે જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, સ્વદેશી જ્ઞાનની જાળવણી અને સમુદાય-સંચાલિત ઉદ્યોગ વિકાસને એકીકૃત કરે છે. આ પ્રોજેક્ટ આદિવાસી સમુદાયોને ભારતના જૈવિક અને પરંપરાગત જ્ઞાન વારસાના રક્ષક તરીકે ઓળખવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું રજૂ કરે છે, સાથે જ તેમને તેમના સ્થાનિક જૈવ-સંસાધનોમાંથી ટકાઉ આર્થિક લાભ મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

SM/NP/JD