નેચરોપથી દિવસ 2026: વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ભારતની પ્રકૃતિ-આધારિત આરોગ્યસંભાળ ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે

ભારતમાં નેચરોપથી ધીમે-ધીમે કુદરતી ઉપચાર સાથેના તેના પરંપરાગત જોડાણથી આગળ વધીને વૈજ્ઞાનિક સંશોધન, ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન અને નિવારક આરોગ્યસંભાળની વધુ સુવ્યવસ્થિત ઇકોસિસ્ટમ તરફ આગળ વધી રહી છે. જીવનશૈલી-સંબંધિત વિકારો, સ્થૂળતા, તણાવ અને સ્વસ્થ વૃદ્ધત્વ પર વધતા ધ્યાન સાથે, પોષણ, કુદરતી ઉપચારો અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર પર તેનો ભાર નવી પ્રાસંગિકતા મેળવી રહ્યો છે.

9મો રાષ્ટ્રીય નેચરોપથી દિવસ 18 નવેમ્બર 2026 ના રોજ સેન્ટ્રલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ યોગ એન્ડ નેચરોપથી (CRIYN), નાગમંગલા, કર્ણાટક ખાતે “પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા, સ્વસ્થ ભારત” થીમ હેઠળ ઉજવવામાં આવશે. આ દિવસ નેચરોપથી પ્રત્યે જાગૃતિ લાવવા અને આરોગ્ય સંવર્ધન, રોગ નિવારણ તથા સ્વસ્થ જીવનશૈલી અપનાવવામાં તેની ભૂમિકાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઉજવવામાં આવે છે. આ વર્ષની થીમ યોગ્ય આહાર પદ્ધતિઓ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, યોગ, તણાવ વ્યવસ્થાપન અને અન્ય પુરાવા-આધારિત નેચરોપથી અભિગમો દ્વારા નિવારક અને સંવર્ધક આરોગ્યસંભાળ પર ભાર મૂકે છે. તે સ્થૂળતા નિવારણ અને જીવનશૈલી-સંબંધિત વિકારો વિશે જાહેર જાગૃતિને મજબૂત બનાવવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે, જે વ્યક્તિઓ અને સમુદાયોને વધુ સ્વસ્થ અને વધુ ટકાઉ જીવનશૈલી અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કરે છે. આ ઉજવણી ફિટ અને સ્વસ્થ ભારત માટે માનનીય પ્રધાનમંત્રીના વિઝન સાથે સુસંગત છે, જે નિવારક આરોગ્યસંભાળ, સ્વસ્થ જીવનશૈલી અને જાહેર સુખાકારી પ્રત્યે સામૂહિક જવાબદારી પર ભાર મૂકે છે.

આયુષ મંત્રાલયના કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી (સ્વતંત્ર હવાલો) અને આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ રાજ્ય મંત્રી શ્રી પ્રતાપરાવ જાધવે પુનરોચ્ચાર કર્યો, “નેચરોપથી આપણને જીવનશૈલી, પ્રકૃતિ અને એકંદર આરોગ્ય વચ્ચેના ગાઢ સંબંધને ઓળખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. અમારો ભાર વિશ્વસનીય સંશોધન, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને પરંપરાગત આરોગ્યસંભાળ સાથે જવાબદાર સંકલન દ્વારા તેના વૈજ્ઞાનિક પાયાને મજબૂત કરવા પર છે. આ અભિગમ ફિટ અને સ્વસ્થ ભારતના વિઝનને આગળ વધારવાની સાથે નિવારક આરોગ્યસંભાળમાં યોગદાન આપી શકે છે.”

આયુષ મંત્રાલયના સચિવ વૈદ્ય રાજેશ કોટેચાએ પ્રકાશ પાડ્યો, “નેચરોપથીની વિશ્વસનીયતા અને વ્યાપક ઉપયોગને મજબૂત બનાવવા માટે વૈજ્ઞાનિક માન્યતા આવશ્યક છે. CCRYN અને અન્ય સંસ્થાઓ દ્વારા, અમે વ્યવસ્થિત સંશોધન, ક્લિનિકલ મૂલ્યાંકન અને સહયોગને પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યા છીએ જેથી નેચરોપથી પદ્ધતિઓનું યોગ્ય વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિઓ દ્વારા મૂલ્યાંકન કરી શકાય અને તેને જવાબદાર આરોગ્યસંભાળ અભિગમોમાં રૂપાંતરિત કરી શકાય.”

સેન્ટ્રલ કાઉન્સિલ ફોર રિસર્ચ ઇન યોગ એન્ડ નેચરોપથી (CCRYN) એ નાણાકીય વર્ષ 2025–26 દરમિયાન પીઅર-રિવ્યુડ જર્નલ્સમાં વિવિધ સંશોધન પત્રો પ્રકાશિત કર્યા, જ્યારે મંત્રાલય હેઠળની પાંચ સંશોધન પરિષદોએ સામૂહિક રીતે 653 પત્રો પ્રકાશિત કર્યા. કાઉન્સિલ સમગ્ર ભારતમાં 22 એકમો પણ ધરાવે છે, જે સંશોધન, શિક્ષણ અને આઉટરીચમાં તેની સંસ્થાકીય હાજરી દર્શાવે છે.

યોગ અને નેચરોપથી શિક્ષણ અને સંશોધનને સમર્પિત અનુસ્નાતક સંસ્થાઓ, તેમજ હરિયાણાના ઝજ્જર અને કર્ણાટકના નાગમંગલા ખાતે 200-પથારીની યોગ અને નેચરોપથી હોસ્પિટલો દ્વારા ભારતનું સંસ્થાકીય માળખું વિસ્તર્યું છે. નિસર્ગ ગ્રામ, નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નેચરોપથી (NIN), પુણે ખાતે બેચલર ઓફ નેચરોપથી એન્ડ યોગિક સાયન્સિસ (BNYS) કોલેજ, જે કેન્દ્ર સરકાર હેઠળ સ્થપાયેલી આ પ્રકારની પ્રથમ કોલેજ છે, તે નેચરોપથી અને યોગમાં શૈક્ષણિક અને ક્લિનિકલ તાલીમ, સંશોધન-આધારિત શિક્ષણ અને વ્યવહારુ અનુભવ દ્વારા આ ઇકોસિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જે સ્નાતકોને આરોગ્યસંભાળ, સંશોધન, શિક્ષણ અને ખાનગી પ્રેક્ટિસમાં કારકિર્દી માટે તૈયાર કરે છે.

નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ નેચરોપથી (NIN), પુણેએ સમર્પિત સંશોધન વિભાગ અને આરોગ્ય સંશોધન વિભાગમાં નોંધાયેલ સંસ્થાકીય નીતિશાસ્ત્ર સમિતિ દ્વારા તેના સંશોધન માળખાને વધુ મજબૂત બનાવ્યું છે. તેની પહેલોમાં સંશોધન પદ્ધતિ કાર્યશાળાઓ, ગુડ ક્લિનિકલ પ્રેક્ટિસ તાલીમ, અવલોકનાત્મક અભ્યાસો, વ્યવસ્થિત સમીક્ષાઓ અને સહયોગી સંશોધનનો સમાવેશ થાય છે.

વધતો સંશોધન ભાર ખાસ કરીને પ્રાસંગિક છે કારણ કે નેચરોપથી સ્વસ્થ આહાર પદ્ધતિઓ, શારીરિક પ્રવૃત્તિ, પૂરતો આરામ અને તણાવ વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપે છે. જીવનશૈલીના આ પગલાં વિવિધ વય જૂથોમાં નિવારક આરોગ્યસંભાળને ટેકો આપી શકે છે અને જીવનશૈલી-સંબંધિત જોખમી પરિબળો વિશે વધુ જાગૃતિ લાવવામાં યોગદાન આપી શકે છે.

રાષ્ટ્રીય નેચરોપથી દિવસ પર, નેચરોપથીના વૈજ્ઞાનિક પાયાને મજબૂત કરવા, સંસ્થાકીય ક્ષમતા વધારવા અને સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. સતત સંશોધન, ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અને જાહેર ભાગીદારી દ્વારા, ભારત એક વિશ્વસનીય અને સુલભ નેચરોપથી ઇકોસિસ્ટમને વધુ વિકસાવવાનું લક્ષ્ય રાખે છે જે તેના વ્યાપક નિવારક આરોગ્યસંભાળ પ્રયાસોને પૂરક બનાવે છે અને ‘પ્રાકૃતિક ચિકિત્સા, સ્વસ્થ ભારત’ ના વિઝનમાં યોગદાન આપે છે.

SM/DK/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com