NRAA, ICAR-NBSS&LUP અને DoLR એ વિજ્ઞાન આધારિત વોટરશેડ મેનેજમેન્ટને મજબૂત બનાવવા માટે રાષ્ટ્રીય સ્તરના પરામર્શ કાર્યક્રમનું આયોજન કર્યું

ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેન્ડ રિસોર્સિસ (DoLR), મિનિસ્ટ્રી ઓફ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ, ધ નેશનલ રેઇનફેડ એરિયા ઓથોરિટી (NRAA), મિનિસ્ટ્રી ઓફ એગ્રીકલ્ચર એન્ડ ફાર્મર્સ વેલફેર દ્વારા ICAR–નેશનલ બ્યુરો ઓફ સોઇલ સર્વે એન્ડ લેન્ડ યુઝ પ્લાનિંગ (ICAR-NBSS&LUP), નાગપુરના સહયોગથી વર્લ્ડ બેંક સહાયક “રિજુવેનેટિંગ વોટરશેડ્સ ફોર એગ્રીકલ્ચરલ રિસિલિયન્સ થ્રુ ઇનોવેટિવ ડેવલપમેન્ટ (REWARD)” પ્રોગ્રામ હેઠળ સુધારેલ વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ માટેની ડ્રાફ્ટ નેશનલ ટેકનિકલ ગાઇડલાઇન્સ (NTG) પર બે દિવસીય, ત્રીજા રાષ્ટ્રીય સ્તરની કન્સલ્ટેશન મીટિંગનું આયોજન 4–5 નવેમ્બર, 2026ના રોજ ICAR-NBSS&LUP, નાગપુર ખાતે કરવામાં આવ્યું છે. આ કન્સલ્ટેશન વૈજ્ઞાનિક, ટેકનોલોજી-સંચાલિત, ખર્ચ-અસરકારક અને સહભાગી અભિગમો દ્વારા વોટરશેડ વિકાસને મજબૂત કરવા માટે વરિષ્ઠ નીતિ ઘડવૈયાઓ, તકનીકી નિષ્ણાતો, વિકાસ ભાગીદારો, સંશોધકો અને વિવિધ રાજ્યોના પ્રતિનિધિઓને એકસાથે લાવે છે.

ઉદ્ઘાટન સત્રમાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેન્ડ રિસોર્સિસના સચિવ શ્રી દિલીપ કુમાર (IAS), નેશનલ રેનફેડ એરિયા ઓથોરિટી (NRAA)ના CEO ડૉ. ચંદ્ર શેખર કુમાર (IAS), ભૂમિ સંસાધન વિભાગના સંયુક્ત સચિવ શ્રી નીતિન ખાડે (IAS), વિશ્વ બેંકના વરિષ્ઠ કૃષિ નિષ્ણાત અને ટાસ્ક ટીમ લીડર શ્રીમતી પ્રીતિ કુમાર, NRAAના ટેકનિકલ નિષ્ણાત (વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ) ડૉ. સુષ્મા સુધીશ્રી અને ICAR-NBSS&LUPના ડિરેક્ટર ડૉ. એન.જી. પાટિલ અને અન્ય મહાનુભાવો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ઉદ્ઘાટન સત્રને સંબોધતા DoLRના સચિવ શ્રી દિલીપ કુમારે વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ કાર્યક્રમોમાં વૈજ્ઞાનિક ચોકસાઈ અને વ્યવહારુ અમલીકરણ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે અવલોકન કર્યું કે ટેકનિકલ ગાઇડલાઇન્સ એટલી કઠોર ન બનવી જોઈએ કે જેથી ક્ષેત્ર-સ્તરના (field-level) અમલીકરણમાં મુશ્કેલીઓ ઊભી થાય. રાજ્યોની સંસ્થાકીય ક્ષમતાઓ, તકનીકી ક્ષમતાઓ અને વિવિધ વહીવટી વ્યવસ્થાઓને ધ્યાનમાં રાખીને તેમને સુગમતા પૂરી પાડવી જોઈએ.

કાર્યક્ષમ નાણાંકીય વ્યવસ્થાપનના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વિભાગને ફાળવવામાં આવેલ ભંડોળનો ઉપયોગ રાજ્યો દ્વારા અસરકારક રીતે અને ઝડપથી થવો જોઈએ.

શ્રી દિલીપ કુમારે સ્થાનિક જરૂરિયાતો અનુસાર અન્ય ઇચ્છનીય પરિમાણોને અપનાવવામાં સુગમતા આપવાની સાથે તમામ રાજ્યો દ્વારા સમાન રીતે અનુસરવામાં આવતા આવશ્યક પરિમાણોના સમૂહને ઓળખવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે WDC-PMKSY 2.0ના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવા, અમલીકરણમાં રહેલી ખામીઓને ઓળખવા અને WDC-PMKSY 3.0ના અસરકારક ડિઝાઇન અને અમલીકરણ માટે પાઠ શીખવા માટે મજબૂત બેઝલાઇન ડેટા અને વ્યાપક પ્રભાવ મૂલ્યાંકન માટે હાકલ કરી હતી.

તેમણે વધુમાં ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વોટરશેડ વિકાસ ખેડૂતો અને સમુદાયો માટેના મૂર્ત પરિણામો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતો રહેવો જોઈએ. વૈજ્ઞાનિક હસ્તક્ષેપો વ્યવહારુ, સ્થળ-વિશિષ્ટ ઉકેલોમાં રૂપાંતરિત થવા જોઈએ જે સ્થાનિક સ્તરે અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકી શકાય. તેમણે સંસ્થાકીય પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરવા અને અમલીકરણમાં સુધારો કરવા માટે સારું પ્રદર્શન કરતા રાજ્યો અને ક્ષેત્ર-સ્તરના અધિકારીઓને ઓળખવા અને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે પણ હાકલ કરી હતી.

શ્રી દિલીપ કુમારે અવલોકન કર્યું હતું કે પ્રસ્તાવિત નેશનલ ટેકનિકલ ગાઇડલાઇન્સ વ્યવહારુ અને અમલમાં મૂકી શકાય તેવા અભિગમ સાથે આખરી આકાર પામવી જોઈએ. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે અતિશય કઠોર ધોરણો અપનાવવા કરતાં લવચીક અને વાસ્તવિક અમલીકરણ માળખા દ્વારા ઇચ્છિત ઉદ્દેશ્યોના 80–90 ટકા પ્રાપ્ત કરવા તે વધુ અર્થપૂર્ણ રહેશે.

ડો. સી.એસ. કુમાર, CEO, NRAA એ વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ કાર્યક્રમોના અસરકારક આયોજન અને અમલીકરણ માટે ડેટાની સુલભતા અને ઉપલબ્ધતાના નિર્ણાયક મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે વિવિધ સ્તરે હિતધારકોની વ્યાપક ક્ષમતા નિર્માણની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને જૂના ડેટાસેટ્સ તથા હાલની વૈજ્ઞાનિક માહિતીના અસરકારક ઉપયોગની વકીલાત કરી હતી. તેમણે અસરકારક અને સંકલિત વોટરશેડ આયોજનને સરળ બનાવવા માટે ઓડિશા અને કર્ણાટક દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી સિસ્ટમ્સની શ્રેષ્ઠ વિશેષતાઓને સામેલ કરીને રાષ્ટ્રીય સ્તરના સુમેળભરી ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમના વિકાસ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

આ પ્રસંગે શ્રી નિતિન ખાડે નેશનલ ટેકનિકલ ગાઇડલાઇન્સ (NTGs) ને સમયબદ્ધ રીતે આખરી આકાર આપવાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા જણાવ્યું હતું કે આ કન્સલ્ટેશન ડ્રાફ્ટ ગાઇડલાઇન્સ પૂર્ણ કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આ ગાઇડલાઇન્સ ભવિષ્યના વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ કાર્યક્રમો માટે પાયાના માળખા તરીકે કામ કરશે.

2047 સુધીમાં ભારતને વિકસિત રાષ્ટ્ર બનાવવાના વિઝનનો સંદર્ભ આપતા શ્રી ખાડે વરસાદ આધારિત વિસ્તારોના વૈજ્ઞાનિક ઉપચાર દ્વારા દુષ્કાળ-પ્રતિરોધક ભારત બનાવવામાં યોગદાન આપવાની આકાંક્ષા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

લેન્ડ રિસોર્સ ઇન્વેન્ટરી (LRI) ના મહત્વ પર ભાર મૂકતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે LRI-આધારિત વૈજ્ઞાનિક ડેટા, ડિજિટલ સોઇલ લાઇબ્રેરીઓ અને ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ (DSS) વોટરશેડ આયોજન અને અમલીકરણમાં પરિવર્તન લાવી શકે છે. આ સાધનો ગ્રામીણ સમુદાયો અને વ્યક્તિગત ખેડૂતોને સુલભ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા જમીન અને જળ સંરક્ષણ યોજનાઓ, પાક પદ્ધતિઓ અને પોષક તત્ત્વોના સંચાલન અંગે માહિતગાર નિર્ણયો લેવા માટે સક્ષમ બનાવી શકે છે.

તેમણે મોટા વિસ્તારોને આવરી લેતા ડિજિટલ સોઇલ મેપિંગ ડેટાબેઝ વિકસાવવામાં ICAR-NBSS&LUP અને સોઇલ એન્ડ લેન્ડ યુઝ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (SLUSI) ના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ભવિષ્યના વોટરશેડ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ્સ હેઠળ LRI કવરેજનો વિસ્તાર હાલના ડેટાસેટ્સની ઉપલબ્ધતા, અમલીકરણની સમયસીમા, ખર્ચ-અસરકારકતા અને ક્ષેત્ર-સ્તરની શક્યતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને નક્કી કરવો જોઈએ.

શ્રી ખાડે WDC PMKSY 2.0 હેઠળ પ્રોજેક્ટ અમલીકરણને ઝડપી બનાવવાની જરૂરિયાત પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પ્રોજેક્ટની સમયસીમા WDC-PMKSY 1.0 હેઠળ સાત વર્ષથી ક્રમશઃ ઘટીને WDC-PMKSY 2.0 હેઠળ પાંચ વર્ષ થઈ ગઈ છે.

તેમણે સ્થાનિક જરૂરિયાતોના આધારે GIS, રિમોટ સેન્સિંગ, ઉચ્ચ-રિઝોલ્યુશન સેટેલાઇટ ઇમેજરી અને ડ્રોન ટેકનોલોજીના યોગ્ય ઉપયોગની જરૂરિયાત પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો.

સમુદાયની ભાગીદારીના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા તેમણે આજીવિકા વધારવા, વેલ્યૂ એડિશન અને વધુ સારી બજાર પહોંચ માટે ફાર્મર પ્રોડ્યુસર ઓર્ગેનાઇઝેશન્સ (FPOs), યુઝર ગ્રુપ્સ (UGs), સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપ્સ (SHGs) અને અન્ય સમુદાય-આધારિત સંસ્થાઓને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે પ્રોજેક્ટ સમયગાળા પછી પણ પાણી સંગ્રહના માળખાની જાળવણીમાં સમુદાયની માલિકી અને ભાગીદારીને મજબૂત કરવાની જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો હતો.

ડો. એન.જી. પાટિલ, ડિરેક્ટર, ICAR-NBSS એ સંકલિત વોટરશેડ આયોજન અને લેન્ડસ્કેપ વિકાસ માટે સર્વગ્રાહી, વિજ્ઞાન-આધારિત અભિગમ તરીકે લેન્ડ રિસોર્સ ઇન્વેન્ટરીના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો.

આ કન્સલ્ટેશનમાં ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ લેન્ડ રિસોર્સિસ, NRAA, વર્લ્ડ બેંક, REWARD પ્રોજેક્ટના રાજ્યો ઓડિશા અને કર્ણાટક, એનજીઓ, સંસ્થાપક ભાગીદારો જેમાં ICRISAT, WASSAN, NRSC અને MANAGE, NABARD અને વિવિધ ICAR સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓની ભાગીદારી જોવા મળી રહી છે.

આ બે દિવસીય કન્સલ્ટેશન LRI, હાઇડ્રોલોજિકલ એસેસમેન્ટ્સ, GIS અને રિમોટ સેન્સિંગ એપ્લિકેશન્સ, ડિસિઝન સપોર્ટ સિસ્ટમ્સ, સામુદાયિક ભાગીદારી, આજીવિકા હસ્તક્ષેપ અને મોનિટરિંગ અને ઇવેલ્યુએશન મિકેનિઝમ્સ પર વિગતવાર તકનીકી વિચારમંથન અને જ્ઞાનની આપ-લે માટે એક મંચ પૂરો પાડે છે.

આ વિચારમંથન વર્લ્ડ બેંક સહાયક REWARD પ્રોગ્રામ હેઠળ નેશનલ ટેકનિકલ ગાઇડલાઇન્સને આખરી આકાર આપવામાં યોગદાન આપશે તેવી અપેક્ષા છે. આ ગાઇડલાઇન્સ WDC-PMKSY 3.0 માટે એક મહત્વપૂર્ણ તકનીકી ઇનપુટ તરીકે પણ સેવા આપશે, જે રાજ્યોમાં વિજ્ઞાન-આધારિત, ખર્ચ-અસરકારક, સ્કેલેબલ અને સહભાગી વોટરશેડ આયોજન, અમલીકરણ અને દેખરેખને સરળ બનાવશે.

આ કન્સલ્ટેશન વૈજ્ઞાનિક અને ટકાઉ વોટરશેડ મેનેજમેન્ટ દ્વારા આબોહવા-સહનશીલ લેન્ડસ્કેપ્સના નિર્માણ, જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવા અને ખેડૂત સમુદાયોની આજીવિકામાં સુધારો કરવા તરફ રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય-સ્તરની સંસ્થાઓની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતાને પુનઃપુષ્ટ કરે છે.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com