એગ્રી-વોલ્ટેઇક્સ

એગ્રી ફાર્મ્સ અને સ્વચ્છ ભવિષ્ય માટે સૌર ઊર્જા

કૃષિ ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે, જે આશરે 46.1 ટકા વસ્તી માટે આજીવિકાના મુખ્ય સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે. કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રનું ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) 2025-26 માં રૂ. 52.08 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રને ટકાવી રાખવા માટે સિંચાઈ અને અન્ય ખેતીકામ માટે વિશ્વસનીય અને પરવડે તેવી ઊર્જાની જરૂર છે. ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણને આગળ ધપાવવાની સાથે સૌર ઊર્જા આ રોજિંદી જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવામાં મદદ કરી શકે છે. વધુ વાંચવા માટે ક્લિક કરો: ભારતીય કૃષિ અને સંલગ્ન ક્ષેત્રોનો નવો યુગ

ભારતની વિશાળ કૃષિ જમીન ખેતી સાથે સૌર ઊર્જાને સાંકળવાની નોંધપાત્ર સંભાવનાઓ પૂરી પાડે છે. 2023-24 ના જમીન ઉપયોગના આંકડા મુજબ, દેશનો નોંધાયેલ વિસ્તાર 306.96 મિલિયન હેક્ટર આવરી લે છે, જેમાંથી લગભગ 55 ટકા કૃષિ જમીન છે. ચોખ્ખો વાવવામાં આવેલ વિસ્તાર 138.99 મિલિયન હેક્ટર છે, જ્યારે કુલ વાવેતર વિસ્તાર 217.88 મિલિયન હેક્ટરને આવરી લે છે. આ વ્યાપક જમીન આધાર કૃષિ ઉત્પાદનની સાથે સૌર વીજળી ઉત્પન્ન કરવાની તકો પૂરી પાડે છે. ખેડૂતો સિંચાઈ પંપ ચલાવવા, પરંપરાગત વીજળી પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ગ્રીડમાં વધારાની વીજળી સપ્લાય કરીને સંભવિત પૂરક આવક મેળવવા માટે સૌર ઊર્જાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સૌર-સંચાલિત સિંચાઈ પંપ ડીઝલ-સંચાલિત વિકલ્પો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને પાકને પાણી આપવા માટે દિવસના સમયે વીજળી પૂરી પાડી શકે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ એક જ જમીન પર પાકની ખેતી અને સૌર વીજળી ઉત્પાદનને એકસાથે લાવીને આ સંકલનને વધુ આગળ લઈ જાય છે. પાકની પંક્તિઓની ઉપર અથવા વચ્ચે સ્થાપિત સોલર પેનલ્સ સતત ખેતીની સાથે વીજળી ઉત્પાદનની મંજૂરી આપે છે. પાક, પેનલ ડિઝાઇન અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓના આધારે, આંશિક છાંયડો જમીનની ભેજ ગુમાવવાનું ઘટાડવામાં પણ મદદ કરી શકે છે. આ અભિગમ જમીન-ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરી શકે છે, ખેતરની કમાણીમાં વૈવિધ્ય લાવી શકે છે અને ખાદ્ય અને ઊર્જા સુરક્ષા બંનેને મજબૂત બનાવી શકે છે. સંશોધન, ક્ષેત્રીય નિદર્શનો અને નીતિ વિકાસ દ્વારા, ભારત વિવિધ કૃષિ પરિસ્થિતિઓમાં એગ્રીવોલ્ટેઇક્સને અનુકૂળ કરવાની રીતો શોધી રહ્યું છે. તે ખેડૂતોની આજીવિકાને ભારતના વ્યાપક અક્ષય ઊર્જા લક્ષ્યો સાથે સંરેખિત કરવાનો એક આશાસ્પદ માર્ગ પૂરો પાડે છે.

ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ એન્ડ એક્સ્પો (Bharat RE) 2026 એ 2 થી 5 નવેમ્બર 2026 દરમિયાન ભારત મંડપમ, નવી દિલ્હી ખાતે ‘ઇન્વેસ્ટ. ઇનોવેટ. ઇન્સ્પાયર.’ (Invest. Innovate. Inspire.) થીમ હેઠળ યોજાઈ રહ્યો છે. ચાર દિવસીય આ સમિટમાં 130 થી વધુ દેશોના સહભાગીઓ એકઠા થયા છે, જેમાં 40 થી વધુ મંત્રીઓ, નીતિ ઘડવૈયાઓ, રોકાણકારો, નાણાકીય સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગના અગ્રણીઓ સામેલ છે. નવ દેશો- ઓસ્ટ્રેલિયા, ડેનમાર્ક, યુરોપિયન યુનિયન, ફ્રાન્સ, જર્મની, નેધરલેન્ડ, નોર્વે, સ્વીડન અને યુનાઇટેડ કિંગડમ કન્ટ્રી પાર્ટનર્સ તરીકે ભાગ લઈ રહ્યા છે. 13 ભારતીય રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ભાગ લઈ રહ્યા છે, જે અક્ષય ઊર્જા ક્ષમતા, રોકાણની તકો અને સ્વચ્છ ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ પ્રદર્શિત કરી રહ્યા છે. સમિટના મુખ્ય ફોકસ ક્ષેત્રોમાં સૌર અને પવન ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ઊર્જા સંગ્રહ, ગ્રીડ સંકલન, ઘરેલુ ઉત્પાદન, ડિજિટાઇઝેશન અને ઊર્જા ક્ષેત્રે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ એપ્લિકેશન્સનો સમાવેશ થાય છે. આ સમિટ સ્વચ્છ ઊર્જા રોકાણ, તકનીકી ભાગીદારી અને ઉદ્યોગ સહયોગ માટે વૈશ્વિક પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. તેમાં મંત્રી સ્તરની ચર્ચાઓ, સીઈઓ રાઉન્ડટેબલ્સ, રોકાણકાર જોડાણો અને 400 થી વધુ પ્રદર્શકો દર્શાવતી પ્રદર્શન સામેલ છે. આ ઇવેન્ટ ઇન્ટરનેશનલ સોલર એલાયન્સ એસેમ્બલીના 9મા સત્ર અને ગ્રીન હાઇડ્રોજન પરની 4થી આંતરરાષ્ટ્રીય પરિષદની સાથે યોજાઈ રહી છે, જે સ્વચ્છ ઊર્જા ક્ષેત્રે આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગને મજબૂત કરે છે. વધુ વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો: ભારત રિન્યુએબલ એનર્જી સમિટ એન્ડ એક્સ્પો 2026

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ: કૃષિ અને અક્ષય ઊર્જાને સાંકળવી

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ, જેને એગ્રીસોલર અથવા ડ્યુઅલ-યુઝ સોલર તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે જમીન-ઉપયોગની કાર્યક્ષમતા વધારે છે, પાક માટે છાંયડો પૂરો પાડે છે અને ખેડૂતો માટે વધારાના લાભો બનાવે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક સિસ્ટમ્સની ડિઝાઇન અને કામગીરી

એગ્રીવોલ્ટેઇક સિસ્ટમ સ્થાનિક ખેતીની પરિસ્થિતિઓને અનુકૂળ થઈને કૃષિ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે સૌર સ્થાપનોને સાંકળે છે. આ તકનીક વિવિધ મુખ્ય તત્વો દ્વારા કાર્ય કરે છે:

• ઊંચા સોલર સ્ટ્રક્ચર્સ (Elevated Solar Structures): સોલર પેનલ્સને સીધી જમીન પર મૂકવાને બદલે, તેમને એટલી ઊંચાઈ પર સ્થાપિત કરવામાં આવે છે કે સૂર્યપ્રકાશ અને વરસાદ નીચેના પાક સુધી પહોંચી શકે. કૃષિ માટેના આ ઊંચા સોલર પેનલ્સ ખેડૂતોને કોઈપણ મુશ્કેલી વિના તેમની ખેતીની મશીનરી નીચેથી ખસેડવાની પણ મંજૂરી આપે છે.
• આંશિક છાંયડો (Partial shading): પેનલ્સ છાંયડો પૂરો પાડે છે, જે પાકને અતિશય ગરમીથી બચાવવામાં મદદ કરે છે અને જમીનમાંથી પાણીનું બાષ્પીભવન ઘટાડે છે. આ છોડના વિકાસ માટે વધુ ઠંડુ અને વધુ સ્થિર વાતાવરણ ઊભું કરે છે, ખાસ કરીને ગરમ અથવા સૂકા પ્રદેશોમાં.
• બેવડી જમીન ઉત્પાદકતા (Dual Land Productivity): એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ પાકની ખેતી કે પશુપાલનને સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન સાથે સાંકળીને જમીનના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ બનાવે છે, ખેતરની પ્રવૃત્તિઓ માટે વીજળી પૂરી પાડે છે અને ગ્રીડને વધારાની વીજળીના વેચાણ દ્વારા આવકનો વધારાનો સ્ત્રોત ઊભો કરે છે.

ભારતમાં એગ્રીવોલ્ટેઇક્સનો વિકાસ

ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, ભારતમાં 37.54 મેગાવોટની સ્થાપિત ક્ષમતા ધરાવતા 36 કાર્યાન્વિત એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ પ્રોજેક્ટ્સ હતા, સાથે વિકાસ હેઠળના 10 પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ હતા. આ પ્રોજેક્ટ્સ વિવિધ કૃષિ-આબોહવા પ્રદેશોમાં વિસ્તરેલા છે અને તેમાં ઊંચા સ્ટ્રક્ચર્સ, ઇન્ટરસપેસ લેઆઉટ અને ટ્રેકિંગ સિસ્ટમ્સનો સમાવેશ થાય છે, જે કૃષિ ઉત્પાદન સાથે સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનને સાંકળવાના ભારતના વિકસતા અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ભારતની એગ્રીવોલ્ટેઇક ક્ષમતા

ભારત એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ માટે નોંધપાત્ર ક્ષમતા ધરાવે છે. અંદાજો મુજબ દેશની એગ્રીવોલ્ટેઇક ક્ષમતા 3,000 GW થી આશરે 14,000 GW વચ્ચે મૂકવામાં આવે છે, જે કૃષિ અને અક્ષય ઊર્જાના સંગમ પર રહેલી સંભાવનાના માપદંડને રેખાંકિત કરે છે. એગ્રીવોલ્ટેઇક સિસ્ટમ્સ ખેડૂતો માટે નફાનું વૈવિધ્યીકરણ પણ ઊભું કરી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, વાર્ષિક કમાણી પ્રતિ એકર આશરે રૂ. 60,000 થી વધીને પ્રતિ એકર રૂ. 1 લાખથી વધુ થઈ શકે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ વિકાસનો અવકાશ

• જમીનની યોગ્યતા: પર્યાવરણીય, કૃષિવિજ્ઞાન અને તકનીકી ફિલ્ટર્સ લાગુ કર્યા પછી જીઆઈએસ (GIS)-આધારિત રાષ્ટ્રીય સ્ક્રીનિંગમાં એગ્રીપીવી (AgriPV) માટે યોગ્ય 47.35 મિલિયન હેક્ટર "પ્રતિબંધિત વાવેતર જમીન" ની ઓળખ કરવામાં આવી હતી, જે રૂઢિચુસ્ત, આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક જમીન આધારને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
• પાકની સુસંગતતા: ફળો, શાકભાજી, મસાલા અને ઔષધીય છોડ સૌર સ્થાપનોની સાથે ખેતી માટે આશાસ્પદ વિકલ્પો પૂરા પાડે છે.
• ઉચ્ચ-ક્ષમતા ધરાવતા રાજ્યોમાં મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, આંધ્રપ્રદેશ, મધ્યપ્રદેશ, કર્ણાટક અને ઉત્તર પ્રદેશનો સમાવેશ થાય છે, જે ખેતીની જમીનની ઉપલબ્ધતા, સૌર સંસાધનો અને કૃષિ-આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓના અનુકૂળ સંયોજન દ્વારા સંચાલિત, ભારતના અંદાજિત એગ્રીપીવી (AgriPV) વીજ ઉત્પાદન ક્ષમતાના લગભગ 50 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.
• મધ્યમ ક્ષમતા ઓડિશા, તમિલનાડુ, કેરળ, તેલંગાણા, બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળમાં જોવા મળે છે.
• દક્ષિણ, પશ્ચિમ અને મધ્ય પ્રદેશ મોટા પાયે તૈનાતી માટે સોલર ઇરેડિયન્સ (સૂર્યપ્રકાશ), જમીનની ઉપલબ્ધતા અને બાગાયતી તીવ્રતાનું સૌથી અનુકૂળ સંયોજન દર્શાવે છે.

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ વિકાસમાં સરકારી પહેલો

ભારત સરકારે દેશભરમાં એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ અપનાવવા અને વિસ્તારવા માટે નીતિગત, સંશોધન, ટેકનોલોજી વિકાસ અને અમલીકરણના શ્રેણીબદ્ધ પગલાં લીધાં છે.

• પ્રધાનમંત્રી કિસાન ઊર્જા સુરક્ષા એવમ ઉત્થાન મહાભિયાન (PM KUSUM): ફેબ્રુઆરી 2019 માં શરૂ કરાયેલી આ યોજના કૃષિમાં સૌર ઊર્જા અપનાવવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહિત કરે છે, ડીઝલ પરની નિર્ભરતા ઘટાડે છે અને ખેડૂતો માટે તેમની કમાણીમાં વૈવિધ્ય લાવવાની તકો ઊભી કરે છે. તે આશરે રૂ. 34,422 કરોડની કેન્દ્રીય નાણાકીય સહાયની પરિકલ્પના કરે છે. તે વિકેન્દ્રિત સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન અને કૃષિ પંપોના સોલરાઇઝેશનને પણ સક્ષમ બનાવે છે, જે ખેતી સાથે સૌર ઊર્જાના સંકલન માટે વિકાસના માર્ગો ઊભા કરે છે.
• સેન્ટર ઓફ એક્સેલન્સ ઓન એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ: નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ સોલર એનર્જીએ, ઇન્ડિયન કાઉન્સિલ ઓફ એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચના ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટના સહયોગથી એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ સંશોધન, નિદર્શન અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે CoE ની સ્થાપના કરી છે. તેણે ઇન્ડિયન એગ્રીકલ્ચરલ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ખાતે 100-કિલોવોટ એગ્રીવોલ્ટેઇક સિસ્ટમ સહિત પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધર્યા છે.

ઇન્ડિયા એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ એલાયન્સ

નેશનલ સોલર એનર્જી ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NSEFI) દ્વારા સંચાલિત ઇન્ડિયા એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ એલાયન્સ (IAA), એ સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન અને કૃષિ માટે જમીનના બેવડા ઉપયોગને આગળ ધપાવતું એક બહુ-હિતધારક પ્લેટફોર્મ છે. 2023 માં શરૂ થયેલ, આ એલાયન્સ વધીને 40 થી વધુ સભ્યો સુધી પહોંચ્યું છે અને નીતિગત વકીલાત, સંશોધન અને જમીન પરના અમલીકરણ દ્વારા એગ્રીવોલ્ટેઇક્સને આગળ વધારવા માટે સરકારી મંત્રાલયો અને ઉદ્યોગના હિતધારકો સાથે કામ કરે છે. તે જમીનની ઉત્પાદકતા સુધારવા, ખેડૂતોની આવકમાં વૈવિધ્ય લાવવા અને ગ્રામીણ ઊર્જા પહોંચને મજબૂત કરવા માટે જ્ઞાન સંસાધનો વિકસાવે છે, પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપે છે અને સ્કેલેબલ બિઝનેસ મોડેલોને સપોર્ટ કરે છે.

રાજ્ય-વિશિષ્ટ પહેલો

કેટલાક રાજ્યો પ્રદેશ-વિશિષ્ટ યોજનાઓ દ્વારા કૃષિમાં સૌર ઊર્જાની સુવિધા આપી રહ્યા છે.

• મુખ્યમંત્રી સૌર કૃષિ વાહિની યોજના 2.0, મહારાષ્ટ્ર: આ યોજના કૃષિ ગ્રાહકોને વીજ પુરવઠો આપવા માટે આશરે 35,000 એકર સરકારી અને ખાનગી જમીન પર 16,000 મેગાવોટના સોલર પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનને વેગ આપે છે.
• કિસાન સૂર્યોદય યોજના, ગુજરાત: સૌર અને અન્ય અપ્રાકૃતિક ઊર્જા ઉત્પાદન પ્લાન્ટ્સના તબક્કાવાર કમિશનિંગ દ્વારા સવારે 5:00 થી રાત્રે 9:00 વાગ્યા સુધી દરરોજ 16 કલાક સુધીના આયોજિત પુરવઠા વિન્ડો સાથે કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ માટે દિવસના સમયે વીજ પુરવઠો પૂરો પાડીને ખેડૂતોની વીજ જરૂરિયાતોને પહોંચી વળવા સૌર ઊર્જાના ઉપયોગનો વિસ્તાર કરે છે.
• સૂર્ય રૈથા યોજના, કર્ણાટક: આ યોજના સૌર-સંચાલિત સિંચાઈ પંપને આગળ ધપાવે છે અને ખેડૂતોને વધારાની વીજળીમાંથી કમાણી કરવાની મંજૂરી આપે છે. સૌર પંપ ખેડૂતોને ડીઝલ-સંચાલિત પંપ પરની નિર્ભરતા ઘટાડીને તેમના પાકને પાણી આપવા માટે ઊર્જા મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે.

ભારત સરકાર, રાજ્ય સરકારોની સાથે, નીતિગત પગલાં અને લક્ષ્યાંકિત કાર્યક્રમો દ્વારા કૃષિમાં સૌર ઊર્જાના ઉપયોગને આગળ ધપાવી રહી છે. આ પ્રયાસો સૌર ઊર્જા ઉત્પાદન અને કૃષિ ઉત્પાદનના સહ-સ્થાન માટે તકો ઊભી કરીને ભારતના એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ લેન્ડસ્કેપને આકાર આપી રહ્યા છે.

ખેતરો અને સ્વચ્છ ઊર્જાના સંગમ દ્વારા સમૃદ્ધિને ઊર્જા આપવી

એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ ભારતને પર્યાવરણીય સ્થિરતાને આગળ ધપાવતી વખતે કૃષિ આજીવિકાને મજબૂત કરવાની તક પૂરી પાડે છે. ખાદ્ય ઉત્પાદનને અક્ષય ઊર્જા ઉત્પાદન સાથે સાંકળીને, તે જમીનના વધુ કાર્યક્ષમ ઉપયોગ માટે અવકાશ પૂરો પાડી શકે છે, અનુકૂળ પરિસ્થિતિઓમાં પાણીનો સંગ્રહ કરી શકે છે અને વધુ નાણાકીય સ્થિતિસ્થાપકતા ઊભી કરી શકે છે. ભારત સરકારની પહેલો, જેમાં પીએમ-કુસુમ અને એગ્રીવોલ્ટેઇક્સના વિસ્તાર માટેના પ્રસ્તાવિત પગલાં સામેલ છે, તે ગ્રામીણ વિકાસને સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યો સાથે જોડવાના પ્રયાસોને પ્રતિબિંબિત કરે છે. જેમ જેમ અમલીકરણ વધશે, તેમ સ્થાનિક રીતે અનુકૂળ ડિઝાઇન, વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને ખેડૂતોની ભાગીદારી કૃષિ ઉત્પાદકતાને ઊર્જા જરૂરિયાતો સાથે સંતુલિત કરવા માટે આવશ્યક બનશે. આ અભિગમ ભારત માટે વધુ સ્થિતિસ્થાપક અને ટકાઉ ભવિષ્યમાં યોગદાન આપી શકે છે.

સંદર્ભ

નવી અને અક્ષય ઊર્જા મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237890&lang=1&reg=3&utm_source
• https://mnre.gov.in/en/physical-progress/
• https://mnre.gov.in/en/pradhan-mantri-kisan-urja-suraksha-evam-utthaan-mahabhiyaan-pm-kusum/?utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2237890&reg=48&lang=2
• https://sansad.in/getFile/lsapps/loksabhaquestions/annex/188/AS47_Vp3e5K.pdf?source=lsapps

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ

• https://agriwelfare.gov.in/Documents/DAFW_AnnualReport_2025_26_En.pdf

મહારાષ્ટ્ર સરકાર

• https://energy.maharashtra.gov.in/en/scheme/mukhyamantri-saur-krushi-vahini-yojana-2-0/?utm_source
• https://lokbhavan.maharashtra.gov.in/en/09-12-2024-governor-addresses-the-session-of-state-legislature/?utm_source

ગુજરાત સરકાર

• https://guj-epd.gujarat.gov.in/Home/BlogDetailsPage/55

કર્ણાટક સરકાર

• https://mgired.karnataka.gov.in/4/solar-technology/en

ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યુટ (TERI)

• https://teriin.org/sites/default/files/files/AgriPV-Potenital-in-India.pdf
• https://www.teriin.org/policy-brief/agri-photovoltaics-potential-india-pathways-sustainable-energy-food-solutions

ઇન્ડિયા એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ એલાયન્સ

• https://indiaagripv.org/assets/publications/GIZ-AGRIVOLTAICS-IN-INDIA-Overview-of-Projects.pdf

ઇન્ડિયા બ્રાન્ડ ઇક્વિટી ફાઉન્ડેશન

• એગ્રીવોલ્ટેઇક્સ ઇન ઇન્ડિયા: સોલર પાવર મીટ્સ ફાર્મિંગ

યુએસ ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ એનર્જી

• https://www.energy.gov/cmei/systems/agrivoltaics-solar-and-agriculture-co-location

પીડીએફ ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો.

SM/IJ/JD