NVS-03 મિશન: NavIC ના ક્ષિતિજનું વિસ્તરણ

ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) એ 30 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ રાત્રે 11:51 વાગ્યે શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટર (SDSC) ખાતેથી GSLV-F18/NVS-03 મિશનને સફળતાપૂર્વક પાર પાડ્યું.

GSLV-F18 લોન્ચ વ્હીકલે નેવિગેશન સેટેલાઇટ NVS-03 ને ચોક્કસ 'જિયોસિન્ક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ' (GTO) માં સ્થાપિત કર્યો. ત્યારબાદ, 31 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ સાંજે 4:48 વાગ્યે પ્રથમ ભ્રમણકક્ષા યુક્તિ (orbit manoeuvre) પૂર્ણ કરવામાં આવી. ઉપગ્રહને 111.75° પૂર્વ રેખાંશ પર તેની નિર્ધારિત 'જિયોસિન્ક્રોનસ' ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કરવા માટે વધુ યુક્તિ (manoeuvres)નું આયોજન કરવામાં આવ્યું છે.

GSLV -F18 લોન્ચ વ્હીકલે નેવિગેશન સેટેલાઇટ NVS-03ને ચોક્કસ જીઓસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ (GTO)માં ઇન્જેક્ટ કર્યું. ત્યારબાદ, પ્રથમ ભ્રમણકક્ષા દાવપેચ 31 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ 4:48 કલાકે પૂર્ણ થયો. વધુ દાવપેચ તેને 111.75° પૂર્વમાં તેના નિયુક્ત જીઓસિંક્રોનસ ઓર્બિટલ સ્લોટમાં મૂકવાની યોજના છે.

આ ઉપગ્રહ ભારતની આગામી પેઢીના પાંચ નેવિગેશન ઉપગ્રહોની શ્રેણીમાં ત્રીજો છે અને તેને ભારતીય નક્ષત્ર (NavIC) સાથે નેવિગેશનને મજબૂત બનાવવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યો છે, જે ઉપગ્રહ-આધારિત નેવિગેશનમાં ભારતની ક્ષમતાઓને વધારે છે.

મિશનના મુખ્ય મુદ્દાઓ

• સફળ પ્રક્ષેપણ : GSLV-F18 એ NVS-03ને તેના ઇચ્છિત જીઓસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટ (GTO)માં મૂક્યું. આ ભારતના સેટેલાઇટ નેવિગેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસોમાં વધુ એક સીમાચિહ્નરૂપ છે.
• 20મી GSLV ફ્લાઇટ : આ મિશન ભારતના જીઓસિંક્રોનસ સેટેલાઇટ લોન્ચ વ્હીકલની 20મી ફ્લાઇટ છે. તે વ્યૂહાત્મક અવકાશ મિશન માટે ભારતના લોન્ચ વ્હીકલના સતત ઓપરેશનલ ઉપયોગનું નિદર્શન કરે છે.
• નેક્સ્ટ-જનરેશન સિરીઝ સેટેલાઇટ : NVS-03 એ બીજી પેઢીના NavIC ઉપગ્રહો (NVS-01 થી NVS-05) માંથી ત્રીજો ઉપગ્રહ છે. આ ઉપગ્રહો ભારતની પ્રાદેશિક નેવિગેશન સિસ્ટમના કવરેજ, ચોકસાઈ અને વિશ્વસનીયતાને મજબૂત બનાવવા માટે રચાયેલ છે.

• ઉન્નત નેવિગેશન સિગ્નલો : NVS-03 L1, L5 અને S ફ્રીક્વન્સી બેન્ડમાં નેવિગેશન પેલોડ્સ ધરાવે છે. L5 અને S સિગ્નલોની સાથે L1 સિગ્નલનો સમાવેશ NavICની ક્ષમતાઓ અને સુસંગતતામાં વધારો કરવાનું ચાલુ રાખે છે. તે ભારતના ભૂમિભાગ અને તેની ભૌગોલિક રાજકીય સીમાથી 1,500 કિમી સુધી ફેલાયેલા પ્રદેશમાં નેવિગેશન કવરેજને સપોર્ટ કરે છે.
• બહુવિધ ફ્રીક્વન્સી બેન્ડનો ઉપયોગ સુસંગત રીસીવરોને વિવિધ ફ્રીક્વન્સીઝ પર પ્રસારિત થતા સિગ્નલોને ઍક્સેસ કરવાની મંજૂરી આપે છે. તે વિવિધ એપ્લિકેશનો અને ઓપરેટિંગ પરિસ્થિતિઓને અનુરૂપ રીસીવરો ડિઝાઇન કરવા માટેના વિકલ્પો પણ પૂરા પાડે છે.

• સ્વદેશી ટેકનોલોજી: NVS-03માં સ્વદેશી રીતે વિકસિત પરમાણુ ઘડિયાળ અને પ્રાપ્ત પરમાણુ ઘડિયાળો છે. આ ઘડિયાળો નેવિગેશન સિગ્નલ જનરેશન માટે ખૂબ જ ચોક્કસ સમય સંદર્ભો પૂરા પાડે છે. સિગ્નલ મુસાફરી સમય નક્કી કરવા અને વપરાશકર્તાની સ્થિતિની ગણતરી કરવા માટે ચોક્કસ સમય જરૂરી છે.
• વ્યાપક એપ્લિકેશન્સ : NVS-03 ભારતની સ્વતંત્ર પોઝિશનિંગ, નેવિગેશન અને ટાઇમિંગ (PNT) ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવે છે. આ ક્ષમતાઓ પરિવહન, દરિયાઈ કામગીરી, ઉડ્ડયન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, ચોકસાઇ કૃષિ અને વ્યૂહાત્મક સેવાઓમાં એપ્લિકેશનોને સમર્થન આપે છે. ભારતની અવકાશ સાર્વભૌમત્વને મજબૂત બનાવવા વિશે વધુ વાંચો

NavIC ને સમજવું: ભારતની સ્વદેશી નેવિગેશન સિસ્ટમ

• NavIC એ ભારતની પ્રાદેશિક ઉપગ્રહ નેવિગેશન સિસ્ટમ છે, જેને ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંગઠન (ISRO) દ્વારા વિકસાવવામાં આવી છે.
• તે પહેલા ભારતીય પ્રાદેશિક નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ (IRNSS) તરીકે ઓળખાતું હતું.
• આ સિસ્ટમ વપરાશકર્તાઓને પોઝિશન, નેવિગેશન અને ટાઇમિંગ (PNT) સેવાઓ પૂરી પાડે છે.
• NavIC મૂળ રૂપે સાત ઉપગ્રહોના નક્ષત્ર સાથે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું હતું જે ગ્રાઉન્ડ સ્ટેશનોના નેટવર્ક દ્વારા સપોર્ટેડ હતું જે ચોવીસ કલાક કાર્યરત હતું. તેના સ્થાપત્યમાં ત્રણ ઉપગ્રહો ભૂસ્થિર ભ્રમણકક્ષામાં અને ચાર વલણવાળા ભૂ-સમન્વય ભ્રમણકક્ષામાં શામેલ છે. NVS શ્રેણીનો ઉપયોગ હાલના નક્ષત્રને વધારવા અને નેવિગેશન સેવાઓની સાતત્ય સુનિશ્ચિત કરવા માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે.
• NavIC ભારતીય ભૂમિગત વિસ્તાર અને ભારતની ભૂ-રાજકીય સીમાથી લગભગ 1,500 કિમી સુધી ફેલાયેલા પ્રદેશને આવરી લે છે.
• NVS શ્રેણી લેગસી L5 અને S સિગ્નલોમાં L1 ઉમેરે છે.

બે પ્રકારની નેવિગેશન સેવાઓ

નાવિક નાગરિક અને અધિકૃત વ્યૂહાત્મક વપરાશકર્તાઓને સેવા આપવા માટે બે પ્રકારની નેવિગેશન સેવાઓ પૂરી પાડે છે.

• સ્ટાન્ડર્ડ પોઝિશનિંગ સર્વિસ (SPS): નાગરિક વપરાશકર્તાઓ માટે ઉપલબ્ધ એક ખુલ્લી નેવિગેશન સેવા. NavIC SPS સિગ્નલો GPS (યુએસએ), ગ્લોનાસ (રશિયા), ગેલિલિયો (EU) અને બેઈડો (ચીન) જેવા અન્ય વૈશ્વિક નેવિગેશન સેટેલાઇટ સિસ્ટમ (GNSS) સિગ્નલો સાથે ઇન્ટરઓપરેબલ છે.
• પ્રતિબંધિત સેવા (RS): એક એન્ક્રિપ્ટેડ નેવિગેશન સેવા જે ફક્ત વ્યૂહાત્મક વપરાશકર્તાઓ માટે ઉપલબ્ધ છે.

નેક્સ્ટ-જનરેશન નેવિગેશન સેટેલાઇટ શ્રેણીની પ્રગતિ

પાંચ ઉપગ્રહોવાળી NVS શ્રેણી NavIC નક્ષત્રને વધારવા અને સ્વદેશી નેવિગેશન સેવાઓની સાતત્ય સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિકસાવવામાં આવી રહી છે. આજની તારીખે, NVS-01, NVS-02, અને NVS-03 લોન્ચ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે NVS-04 અને NVS-05 પાઇપલાઇનમાં છે. ISRO NavIC સેવાઓના કવરેજ, વિશ્વસનીયતા અને ઉપલબ્ધતાને વધારવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. ભારતના સ્પેસ ઓડિસી વિશે વધુ વાંચો

NVS-01 - આગામી/બીજી પેઢીની શ્રેણીનો પ્રથમ ઉપગ્રહ

• ભારતના GSLVની 15મી ઉડાન, GSLV-F12 એ NVS-01ને જીઓસિંક્રોનસ ટ્રાન્સફર ઓર્બિટમાં મૂક્યું.
• NVS-01 29 મે 2023ના રોજ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું. તે બીજી પેઢીના NavIC શ્રેણીનો પ્રથમ ઉપગ્રહ છે. તે લેગસી NavIC સેવાઓની સાતત્ય સુનિશ્ચિત કરવા માટે રચાયેલ છે.
• તે L1, L5 અને S બેન્ડમાં નેવિગેશન પેલોડ્સ વહન કરે છે.
• તેનું લિફ્ટ-ઓફ માસ લગભગ 2,232 કિલો છે.
• NVS-01નું મિશન જીવન 12 વર્ષ છે.
• તેમાં અમદાવાદ સ્થિત 'સ્પેસ એપ્લિકેશન્સ સેન્ટર' દ્વારા સ્વદેશી રીતે વિકસાવવામાં આવેલી રુબિડિયમ એટોમિક ક્લોક (પરમાણુ ઘડિયાળ) લગાવવામાં આવી છે.

NVS-02 – શ્રેણીનો બીજો ઉપગ્રહ

• NVS-02 29 જાન્યુઆરી 2025ના રોજ GSLV-F15 પર લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.
• તે L1, L5 અને S બેન્ડ નેવિગેશન પેલોડ્સ, વત્તા C-બેન્ડ રેન્જિંગ પેલોડ વહન કરે છે.
• NVS-02 નું લિફ્ટ-ઓફ માસ 2,250 કિલો છે.
• તે ચોક્કસ સમય અંદાજ માટે સ્વદેશી અને ખરીદેલી અણુ ઘડિયાળોના મિશ્રણનો ઉપયોગ કરે છે.
• પ્રક્ષેપણ પછી, ઓક્સિડાઇઝર વાલ્વ ખુલ્યા ન હોવાથી ભ્રમણકક્ષા વધારવાનું કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું ન હતું. પરિણામે, ઉપગ્રહ તેના ઇચ્છિત ભ્રમણકક્ષાના સ્લોટ સુધી પહોંચી શક્યો ન હતો.

NVS-04 અને NVS-05 – આગામી ઉપગ્રહો

• NVS-04 અને NVS-05 એ બીજી પેઢીના NavIC શ્રેણીના ચોથા અને પાંચમા ઉપગ્રહો છે.
• અગાઉના NVS ઉપગ્રહોની જેમ, તેઓ L5 અને Sની સાથે L1 સિગ્નલ વહન કરે તેવી અપેક્ષા છે. બંનેમાં ઉન્નત નેવિગેશન ક્ષમતાઓ પ્રદાન કરવાની કલ્પના કરવામાં આવી છે.

ભારતની અવકાશ સાર્વભૌમત્વ તરફ વધુ એક પગલું

આગામી પેઢીના NavIC ઉપગ્રહોનો સફળ વિકાસ અને જમાવટ, અદ્યતન અવકાશ ટેકનોલોજીમાં આત્મનિર્ભર ભારત તરફની ભારતની સફરમાં વધુ એક સીમાચિહ્નરૂપ છે. સ્વદેશી ઉપગ્રહ નેવિગેશન ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવીને, ભારત સ્વતંત્ર રીતે વિશ્વસનીય સ્થિતિ, નેવિગેશન અને સમય સેવાઓ પ્રદાન કરવાની ક્ષમતામાં વધારો કરી રહ્યું છે. આ પ્રગતિઓ મહત્વપૂર્ણ એપ્લિકેશનો માટે વિદેશી ઉપગ્રહ નેવિગેશન સિસ્ટમ્સ પર નિર્ભરતા ઘટાડે છે. તેઓ વ્યૂહાત્મક અવકાશ માળખાગત સુવિધાઓ ડિઝાઇન, વિકાસ અને સંચાલન માટે ભારતની તકનીકી ક્ષમતાને પણ મજબૂત બનાવે છે. આ પ્રયાસો ભારતની અવકાશ સાર્વભૌમત્વ, તકનીકી સ્વ-નિર્ભરતા અને વૈશ્વિક અવકાશ ક્ષેત્રમાં વધતી ભૂમિકાને મજબૂત બનાવે છે.

સંદર્ભ:

• https://www.isro.gov.in/Mission_GSLVF18.html
• https://www.isro.gov.in/Orbit_manoeuvring_of_NVS03_spacecraft.html
• https://www.isro.gov.in/satellitenavign.html
• https://www.lpsc.gov.in/propulsionsystems.html
• https://www.isro.gov.in/Navic.html?utm
• https://www.isro.gov.in/SpaceOnWheels.html
• https://www.isro.gov.in/media_isro/image/index/GSLVF18_NVS03/GSLV_F18_NVS03_Mission_Brouchure_27102026.pdf
• https://www.isro.gov.in/SatelliteNavigationServices.html
• https://www.isro.gov.in/NVS-02_Advancing_Navigation_Capabilities.html
• https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/pm-congratulates-isro-scientists-and-engineers-on-successful-launch-of-gslv-f18-carrying-nvs-03/?comment=disable
• https://www.isro.gov.in/media_isro/pdf/SateliteNavigation/NavIC_SPS_ICD_L1_final.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2329355®=6&lang=1
• https://www.isro.gov.in/FAQ_Applications.html

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

પીઆઈબી સંશોધન

SM/NK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com