PM-કિસાનનો 24મો હપ્તો

PM-કિસાન: ખેડૂતો માટે આવક સુરક્ષા મજબૂત કરવી

સરકારે 30 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ ગુજરાતના બનાસકાંઠા ખાતે પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) નો 24મો હપ્તો રિલિઝ કર્યો છે. 9.34 કરોડથી વધુ પાત્ર ખેડૂતોને આશરે ₹18,690 કરોડની સીધી નાણાકીય સહાય મળી છે. આ ભંડોળ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) સિસ્ટમ દ્વારા ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યું હતું, જે પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરે છે અને વચેટિયાઓને નાબૂદ કરે છે. આ યોજનાને 'અન્નદાતા સન્માન' સુનિશ્ચિત કરવા તરફની એક નોંધપાત્ર પહેલ તરીકે વ્યાપકપણે જોવામાં આવે છે.

હાલમાં જ, જુલાઈ 2026માં, કેન્દ્રીય મંત્રીમંડળે 2026-27 થી 2030-31 સુધી PM-કિસાન યોજના ચાલુ રાખવા માટે મંજૂરી આપી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન યોજના માટે કુલ ₹3.15 લાખ કરોડના નાણાકીય ખર્ચને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ મંજૂરી સરકારની એ પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કરે છે કે ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ એ દેશની સમૃદ્ધિનો પાયો છે.

PM-કિસાન હેઠળ નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને સીધું આવક સમર્થન

PM-કિસાન એ 24 ફેબ્રુઆરી 2019ના રોજ શરૂ કરાયેલી એક કેન્દ્રિય પ્રાયોજિત યોજના છે. આ યોજનાનો હેતુ ખેતીલાયક જમીન ધરાવતા દેશભરના જમીનધારક ખેડૂત પરિવારોને ખાતરીપૂર્વક આવક સમર્થન પૂરું પાડવાનો છે. યોજના હેઠળ, દરેક પાત્ર ખેડૂત પરિવારને વાર્ષિક ₹6,000 ની નાણાકીય સહાય મળે છે. આ સહાય તેમના આધાર-સીડેડ બેંક ખાતામાં ₹2,000 ના ત્રણ સમાન હપ્તામાં વિતરિત કરવામાં આવે છે.

PM-કિસાન હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવેલ સહાયથી ખેડૂતો બિયારણ, ખાતર, સિંચાઈ, કૃષિ મશીનરી અને અન્ય કૃષિ જરૂરિયાતોમાં સમયસર રોકાણ કરવા સક્ષમ બન્યા છે. આનાથી ખેડૂતોની ઉત્પાદક ક્ષમતામાં વધારો થયો છે, અનૌપચારિક ધિરાણ પર તેમની નિર્ભરતા ઘટી છે અને ગ્રામીણ પરિવારોની નાણાકીય સ્થિરતા મજબૂત થઈ છે.

અત્યાર સુધીમાં, 24 હપ્તાઓ દ્વારા દેશભરના પાત્ર ખેડૂત પરિવારોને ₹4.64 લાખ કરોડથી વધુ રકમ વિતરિત કરવામાં આવી છે. PM-કિસાન પોર્ટલ પર ખેડૂતોના જમીનના રેકોર્ડ સીડ થયા પછી તેમને યોજનાના લાભો આપવામાં આવે છે. તેમણે તેમના બેંક ખાતાઓને આધાર સાથે લિંક કરવા અને e-KYC ચકાસણી પૂર્ણ કરવી પણ આવશ્યક છે. ખેડૂતોની આવક સુરક્ષાને મજબૂત કરવા માટે સરકારની સતત પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરતા, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં PM-કિસાન યોજના માટે ₹60,000 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

આ યોજના કૃષિ ઇનપુટ્સ માટે નાણાકીય ટેકો પૂરો પાડીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતોની આવક વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. આનાથી પાકની તંદુરસ્તી અને ઉત્પાદકતા સુધારવામાં મદદ મળે છે. સીધી આર્થિક સહાય મળવાથી ખેડૂતોની બિન-ઔપચારિક ધિરાણ સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટે છે અને કૃષિ પ્રવૃત્તિઓ સતત ચાલુ રહેવામાં મદદ મળે છે. PM-કિસાન વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી મોટી ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) પહેલોમાંથી એક તરીકે ઉભરી આવી છે. આ ખેડૂતોને સીધી નાણાકીય સહાય પહોંચાડવા માટે તેની નોંધપાત્ર સંસ્થાકીય પ્રક્રિયાને રેખાંકિત કરે છે.

PM-કિસાન ફંડ ટ્રાન્સફરની પ્રક્રિયા

આ પ્રક્રિયા PM-કિસાન પોર્ટલ, મોબાઇલ એપ અથવા કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs) દ્વારા ખેડૂતોના રજીસ્ટ્રેશનથી શરૂ થાય છે. રાજ્ય સરકારો પાત્રતા ચકાસે છે અને લાભાર્થીઓની વિગતો પોર્ટલ પર અપલોડ કરે છે. ત્યારબાદ સિસ્ટમ આધાર અને બેંક ખાતાની વિગતોની ચકાસણી કરે છે અને અપાત્ર અરજદારોને દૂર કરે છે. આખરી રાજ્ય મંજૂરી પછી, ડેટા એકાઉન્ટ ચકાસણી માટે પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) ને મોકલવામાં આવે છે. પાત્ર રેકોર્ડનો ઉપયોગ ફંડ ટ્રાન્સફર વિનંતીઓ અને ચુકવણીના ઓર્ડર જનરેટ કરવા માટે થાય છે. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય મંજૂરીના આદેશો બહાર પાડે છે. ત્યારબાદ સ્પોન્સર બેંકો અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા ચુકવણી પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. છેલ્લે, ભંડોળ સીધું ખેડૂતોના બેંક ખાતામાં જમા થાય છે, જે લાભોનું ઝડપી, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ વિતરણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

લક્ષ્યાંક, લાભાર્થીની ઓળખ અને ડેટાબેઝ મેનેજમેન્ટ

રાજ્ય સરકારો પાત્ર ખેડૂત પરિવારોની ઓળખ કરવા અને વ્યાપક લાભાર્થી ડેટાબેઝ વિકસાવવા માટે જવાબદાર છે. આ ડેટાબેઝમાં નામ, ઉંમર, કેટેગરી, આધાર નંબર, બેંક એકાઉન્ટ માહિતી અને મોબાઇલ નંબર જેવી મુખ્ય વિગતોનો સમાવેશ થાય છે. ડુપ્લિકેટ ચૂકવણી રોકવા માટે રાજ્યો આ રેકોર્ડ્સની સચોટતા સુનિશ્ચિત કરે છે. આ રેકોર્ડ્સ નિયમિતપણે અપડેટ કરવામાં આવે છે, ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવે છે અને લાભોના સીધા ટ્રાન્સફરને સક્ષમ કરવા માટે આધાર અને બેંક ખાતાની માહિતી સાથે લિંક કરવામાં આવે છે.

પારદર્શિતા વધારવા માટે ગામડાના સ્તરે પાત્ર લાભાર્થીઓની યાદીઓ જાહેર કરવામાં આવે છે. આનાથી જે ખેડૂતો અજાણતા બાદ રહી ગયા હોય તેઓ યોગ્ય ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થા દ્વારા સમાવેશ કરવાની માંગ કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અપાત્ર વ્યક્તિઓને વિતરિત કરવામાં આવેલા લાભો માટે વસૂલાતની કાર્યવાહી કરે છે. આમાં આવકવેરો ભરનારાઓ, સરકારી કર્મચારીઓ, પબ્લિક સેક્ટર અંડરટેકિંગ (PSU) ના કર્મચારીઓ અને બંધારણીય હોદ્દા ધરાવનારાઓનો સમાવેશ થાય છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, દેશભરમાં અપાત્ર લાભાર્થીઓ પાસેથી કુલ ₹416.75 કરોડની રકમ રિકવર કરવામાં આવી છે.

મલ્ટી-ટાયર મોનિટરિંગ અને ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ ફ્રેમવર્ક

PM-કિસાનનું મોનિટરિંગ રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે કાર્યરત મલ્ટી-ટાયર્ડ સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા કરવામાં આવે છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે, સમીક્ષા પદ્ધતિના અધ્યક્ષ કેબિનેટ સચિવ છે. રાજ્ય અને જિલ્લા મોનિટરિંગ કમિટીઓ તેમના સંબંધિત અધિકારક્ષેત્રમાં અમલીકરણની દેખરેખ રાખે છે.

ખેડૂતો PM-કિસાન પોર્ટલ અને સેન્ટ્રલાઈઝ્ડ પબ્લિક ગ્રીવન્સ રેડ્રેસ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ (CPGRAMS) દ્વારા ફરિયાદો નોંધાવી શકે છે. આ સમયસર ઉકેલ અને પારદર્શક ફરિયાદ નિવારણ સુવિધા પૂરી પાડે છે. નાણાકીય વર્ષ 2024–25 દરમિયાન, PM-કિસાન પોર્ટલ પર કુલ 24,605 ફરિયાદો નોંધાઈ હતી.

PM-કિસાન હેઠળ ટેકનોલોજી-સક્ષમ સેવા વિતરણ પ્રણાલી

PM-કિસાનને ખેડૂત-કેન્દ્રીય ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા ટેકો આપવામાં આવે છે જે સુવિધા વધારે છે અને લાભોના વિતરણમાં પારદર્શિતા લાવે છે. આધાર-આધારિત પ્રમાણીકરણએ સિસ્ટમનો મુખ્ય સ્તંભ છે, જે સુરક્ષિત લાભાર્થી ઓળખ અને ચુકવણી ચકાસણીને સુગમ બનાવે છે. ખેડૂતો આનો ઉપયોગ કરીને e-KYC પૂર્ણ કરી શકે છે:

· OTP-આધારિત પ્રમાણીકરણ

· બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણ

· ફેસ (ચહેરા) પ્રમાણીકરણ

PM-કિસાન વેબ પોર્ટલ લાભાર્થી નોંધણી, ચકાસણી અને ડેટા મેનેજમેન્ટ માટેના સેન્ટ્રલ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપે છે. તે ખેડૂતોના એકીકૃત રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝને જાળવી રાખે છે અને પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) સાથેના સંકલન દ્વારા ફંડ ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે. તે દેશભરમાં નાણાકીય વ્યવહારોના રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગને પણ સક્ષમ કરે છે. આ પોર્ટલ વધુમાં સ્થાન-વાર લાભાર્થી ખેડૂતોની યાદી પૂરી પાડે છે, જેથી પ્રોગ્રામ અમલીકરણમાં પારદર્શિતા વધે છે.

પોર્ટલના પૂરક તરીકે, 2020માં શરૂ કરવામાં આવેલી PM-કિસાન મોબાઇલ એપ્લિકેશન મોબાઇલ વપરાશકર્તાઓ સુધી આ સેવાઓનો વિસ્તાર કરે છે. એપ્લિકેશન ખેડૂતોને સ્વ-નોંધણી કરવા, ફંડ ટ્રાન્સફરની સ્થિતિ ટ્રેક કરવા અને e-KYC ચકાસણી પૂર્ણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. 2023 માં, એપ્લિકેશનને ફેસ ઓથેન્ટિકેશન (Face Authentication) સુવિધા સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવી હતી. આ ખેડૂતોને તેમના ચહેરા સ્કેન કરીને e-KYC પૂર્ણ કરવાની મંજૂરી આપે છે, જેથી OTP અથવા ફિંગરપ્રિન્ટ-આધારિત ચકાસણીની જરૂરિયાત દૂર થાય છે. તેથી, આ માપદંડ આ યોજનાની પહોંચ સુધારવામાં નિમિત્ત સાબિત થયો છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સપોર્ટ સિસ્ટમ: કિસાન-ઈમિત્ર  

સપ્ટેમ્બર 2023માં, સરકારે કિસાન-ઈમિત્રની શરૂઆત કરી, જે PM-કિસાન ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ સાથે સંકલિત AI-સક્ષમ ચેટબોટ છે. તે એકસ્ટેપ ફાઉન્ડેશન (EkStep Foundation) અને ભાષિણી (BHASHINI) ના તકનીકી સપોર્ટથી વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. ચેટબોટ ખેડૂતોને બહુવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં યોજના હેઠળ ચૂકવણી, નોંધણી અને પાત્રતા અંગેની રિયલ-ટાઇમ માહિતી પૂરી પાડે છે.

આ પ્લેટફોર્મ 11 મુખ્ય ભાષાઓમાં 24/7 સહાય પૂરી પાડે છે: હિન્દી, અંગ્રેજી, તમિલ, બંગાળી, ઉડિયા, મલયાલમ, ગુજરાતી, પંજાબી, તેલુગુ, મરાઠી અને કન્નડ. પરિણામે, આ વિવિધ વપરાશકર્તા આધાર માટે સુલભતામાં સુધારો કરે છે. વૉઇસ- અને ટેક્સ્ટ-આધારિત પ્રશ્નો દ્વારા, ખેડૂતો તેમની અરજીઓની સ્થિતિ તપાસી શકે છે, ચુકવણી અપડેટ્સ ટ્રેક કરી શકે છે અને યોજના સંબંધિત માહિતી મેળવી શકે છે.

સતત આવક સમર્થન દ્વારા કૃષિ સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ

PM-કિસાન સમયસર, સીધી નાણાકીય સહાય દ્વારા ખેડૂતોની આવક સુરક્ષાના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. 24મા હપ્તાનું વિતરણ આ પ્રતિબદ્ધતાને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જે 9.34 કરોડથી વધુ ખેડૂતો સુધી ₹18,690 કરોડ સુધી પહોંચે છે. ₹4.64 લાખ કરોડથી વધુના સંચિત વિતરણ સાથે, આ યોજના કૃષિ રોકાણો અને ગ્રામીણ ઘરગથ્થુ સ્થિરતાને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખે છે. તેની ટેકનોલોજી-સક્ષમ ડિલિવરી સિસ્ટમ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને વ્યાપક ઍક્સેસને પ્રોત્સાહન આપે છે. 2030-31 સુધી મંજૂર કરાયેલ ચાલુ રાખવાથી ખેડૂત કલ્યાણ પ્રત્યે લાંબા ગાળાની પ્રતિબદ્ધતા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવે છે. કૃષિ ઇનપુટ્સમાં રોકાણ કરવા અને ખેતી પ્રવૃત્તિઓને ટકાવી રાખવા માટે ખેડૂતોની ક્ષમતાને મજબૂત કરીને, PM-કિસાન ભારતના ખેડૂત સમુદાય માટે સમાવિષ્ટ કૃષિ વિકાસ અને સમૃદ્ધિના વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણને આગળ ધપાવે છે.

સંદર્ભો  

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય https://pmkisan.gov.in/

https://x.com/pmkisanofficial?lang=en

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2330171&reg=48&lang=2

કેબિનેટ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2292437&reg=48&lang=1

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર્સ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2275744&reg=48&lang=2

pdf જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD