કેચ ધ રેઈન

'કેચ ધ રેઈન' અભિયાન પર એક નજર

'કેચ ધ રેઈન' એક રાષ્ટ્રવ્યાપી અભિયાન છે જે વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને જળાશયોના પુનઃસ્થાપન પર કેન્દ્રિત છે. આ અભિયાન સમુદાયો અને સંસ્થાઓને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને જળ સુરક્ષાને સુદ્રઢ બનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે. તે ચોમાસાના પાણીના સંગ્રહને મહત્તમ બનાવવા માટે તળાવો અને જળાશયોની સફાઈને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે પાણીના સંગ્રહ વિસ્તારોમાં હરિયાળી વધારવા માટે વૃક્ષારોપણને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

આ અભિયાન દરમિયાન પાણીના સંગ્રહ માટે સૂચવેલા મુખ્ય પગલાં છે:

• ઘરો, સોસાયટીઓ અને કાર્યસ્થળોમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહની પદ્ધતિઓ અપનાવો.
• યોગ્ય સ્થળોએ રિચાર્જ ખાડા અને શાફ્ટ સ્થાપિત કરો.
• ભૂગર્ભજળ રિચાર્જને સરળ બનાવવા માટે બિનઉપયોગી બોરવેલનું સમારકામ કરો.
• બાવળીઓ, કુવાઓ અને પરંપરાગત જળાશયોનો પુનઃસ્થાપન કરો.
• જળ સંગ્રહ ક્ષમતા વધારવા માટે તળાવો અને જળાશયોમાંથી કાંપ દૂર કરો..
• પાણી જાળવી રાખવા અને રિચાર્જ કરવાના વિસ્તારોમાં વૃક્ષારોપણને પ્રોત્સાહન આપો.

જળ સંચય જન ભાગીદારી (JSJB) 1.0 (2024)

'જળ સંચય જન ભાગીદરી 1.0' એ પાણી સંરક્ષણમાં સમુદાયની ભાગીદારીને મજબૂત બનાવી. JSJB 1.0 1 એપ્રિલ, 2024 થી 31 મે, 2025 સુધી લાગુ કરવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલ '3C' સિદ્ધાંતો - સમુદાય, CSR અને ખર્ચ પર આધારિત હતી. તેણે જળ સંરક્ષણના પ્રયાસોને વેગ આપવા માટે ચાલુ સરકારી યોજનાઓ સાથે સંકલન પણ સ્થાપિત કર્યું. આ પહેલે ઓછા ખર્ચે ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને પાણી સંગ્રહ માળખાને પ્રોત્સાહન આપ્યું. વધુમાં, તેણે બંધાયેલા બોરવેલને પુનર્જીવિત કરવામાં અને સ્થાનિક રીતે યોગ્ય ઉકેલો અપનાવવામાં મદદ કરી. આ માળખાં "સંપૂર્ણ-સરકાર" અને "સંપૂર્ણ-સમાજ" અભિગમ સાથે વિકસાવવામાં આવ્યા હતા. આ અભિયાન દરમિયાન, 1 મિલિયનથી વધુ ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા હતા, અને કુલ 2.7 મિલિયનથી વધુ કૃત્રિમ રિચાર્જ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા હતા.

જળ સંચય જન ભાગીદારી 2.0 (2025)

જળ સંચય જન ભાગીદરી 2.0 પહેલ, 1 જૂન, 2025ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી, જે અગાઉની પહેલ પર આધારિત છે. તેનું પ્રાથમિક ધ્યાન એવા જિલ્લાઓમાં ભૂગર્ભજળના રિચાર્જ પર હતું જ્યાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર વધુ પડતું શોષાયેલું અથવા ગંભીર હતું. આ પહેલમાં ઓછા ખર્ચે અને સ્થાનિક સ્તરે હસ્તક્ષેપો પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. નવેમ્બર 2025 માં, છઠ્ઠા રાષ્ટ્રીય જળ પુરસ્કારો દરમિયાન જલ સંચય જન ભાગીદરી 1.0 (JSJB 1.0) હેઠળ આપવામાં આવેલા ઉત્કૃષ્ટ યોગદાનને માન્યતા આપવામાં આવી હતી.

JSJB પહેલનું અસર મૂલ્યાંકન અને સિદ્ધિ

જળ સંચય જન ભાગીદરી (JSJB) પહેલ હેઠળ, 1.55 કરોડથી વધુ કૃત્રિમ રિચાર્જ અને સંગ્રહ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, JSJB 1.0નો અસર મૂલ્યાંકન અભ્યાસ હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં 1 જૂન 2025 થી 31 ડિસેમ્બર 2025 વચ્ચે વરસાદના ડેટાનો ઉપયોગ કરીને 23 લાખ માળખાંનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. અભ્યાસમાં અંદાજ લગાવવામાં આવ્યો હતો કે આ હસ્તક્ષેપોના પરિણામે 2.43 અબજ ઘન મીટર ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ થયું છે .

જળ સંચય જન ભાગીદારી: કેચ ધ રેઈન (JSJB: CTR) (2026)

1 જૂન, 2026ના રોજ શરૂ કરાયેલ, આ પહેલ જળ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેઈન સાથે જોડાણ કરીને જળ સંચય જન ભાગીદરી (JSJB)ના કાર્યક્ષેત્રને વધુ વિસ્તૃત કરે છે. આ અભિયાન વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, જળ સંરક્ષણ, જળ સંસાધન નિર્માણ અને સમુદાય ભાગીદારી પર કેન્દ્રિત હતું. તેણે સ્થાનિક રીતે યોગ્ય અને ઓછા ખર્ચે હસ્તક્ષેપોને પ્રોત્સાહન આપ્યું અને ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપન દ્વારા આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવી છે.

આ અભિયાનમાં VB-G RAM G, પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY) હેઠળ 'પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ', PMKSY હેઠળ જળાશયોનું સમારકામ, નવીનીકરણ અને પુનઃસ્થાપન, CAMPA, નાણા પંચ અનુદાન અને અન્ય રાજ્ય સરકારની યોજનાઓ જેવી અનેક સરકારી યોજનાઓનો સમાવેશ થાય છે. આ પહેલ પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ, શહેરી સ્થાનિક સંસ્થાઓ, મહિલા જૂથો, યુવાનો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ, નાગરિક સમાજ સંગઠનો અને સ્થાનિક સમુદાયોને એકસાથે લાવે છે. આ બધા હિસ્સેદારો આયોજન, અમલીકરણ અને સમુદાય-આગેવાની હેઠળ જળ સંરક્ષણ કાર્યોમાં સહયોગ કરે છે. JSJB: CTR પોર્ટલ અને મોબાઇલ એપ્લિકેશને પારદર્શિતા વધારવા, દેખરેખ રાખવા અને જાહેર પ્રતિસાદ એકત્રિત કરવામાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવી છે.

જળ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેઈન (JSA: CTR)

જળ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેઈન 22 માર્ચ, 2021ના રોજ વિશ્વ જળ દિવસ નિમિત્તે શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તેનો મુખ્ય વિષય હતો: "કેચ ધ રેઈન, વેર ઈટ ફોલ્સ, વ્હેન ઈટ ફોલ્સ." આ અભિયાન જળ શક્તિ અભિયાન 2019ની સફળતા પર આધારિત છે, જેમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 256 જિલ્લાઓમાં 1,592 પાણીની અછતવાળા બ્લોક્સને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. તેણે 'લોક ચળવળ' અભિગમ દ્વારા ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, વોટરશેડ વિકાસ, વોટરબોડી પુનઃસ્થાપન, વૃક્ષારોપણ અને સમુદાય ભાગીદારીને પણ પ્રોત્સાહન આપ્યું હતું. ત્યારથી, આ અભિયાન દર વર્ષે વિવિધ થીમ્સ અને ફોકસ ક્ષેત્રો સાથે અમલમાં મૂકવામાં આવે છે:

2024ના અભિયાનમાં મહિલાઓ દ્વારા સંચાલિત જળ સંરક્ષણ પહેલોને પ્રકાશિત કરવામાં આવી હતી. સ્વચ્છ સુજલ શક્તિ સન્માન દ્વારા તેમના યોગદાનને માન્યતા આપવામાં આવી રહી છે, જે જળ સંરક્ષણ, સ્વચ્છતા અને સ્વચ્છતામાં અનુકરણીય પ્રયાસોની ઉજવણી કરે છે.

જળ શક્તિ કેન્દ્રો

જળ શક્તિ કેન્દ્રો (JSKs) જિલ્લા-સ્તરીય જ્ઞાન અને સુવિધા કેન્દ્ર તરીકે સેવા આપે છે . તેઓ સમુદાયો અને સ્થાનિક વહીવટને આના દ્વારા સમર્થન આપે છે:

• પાણી સંગ્રહ તકનીકો વિશે માહિતી પૂરી પાડવી
• ટેકનિકલ માર્ગદર્શન પૂરું પાડવું
• જળ સંરક્ષણ આયોજન અને અમલીકરણને ટેકો આપવો

વરસાદી પાણીના સંગ્રહથી ગ્રામીણ સ્થિતિસ્થાપકતા સુધી

જળ સંરક્ષણ ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપન પર કેન્દ્રિત સમુદાય-સંચાલિત ચળવળમાં વિકસિત થયું છે. કેચ ધ રેઈન અને જળ સંચય જન ભાગીદારી જેવી પહેલો વરસાદી પાણીના સંગ્રહ, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને જળસ્ત્રોતોના પુનઃસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપે છે. વૈજ્ઞાનિક આયોજન, સ્થાનિક માલિકી અને સંસાધનોનું સંકલન પાણીની સુરક્ષા, ગ્રામીણ આજીવિકા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે. સમુદાય માલિકીને સંકલન, ડિજિટલ દેખરેખ અને સંપત્તિ નિર્માણ સાથે જોડીને, JSJB: CTR પાણી-સુરક્ષિત ભારતનો પાયો નાખી રહ્યું છે .

સંદર્ભ

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/FeaturesDeatils.aspx?NoteId=159260&ModuleId=2®=%203&lang=1

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT