પોસ્ટેડ ઓન:
25 OCT 2026 9:43AM by PIB Ahmedabad
રામસર કન્વેન્શન હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતા આર્દ્રભૂમિ (વેટલેન્ડ્સ) ના ભારતના નેટવર્કમાં 2014 થી લગભગ ચાર ગણો વધારો થયો છે. તે 26 થી વધીને 103 નિર્ધારિત સાઇટ્સ થયું છે જે 13.87 લાખ હેક્ટરથી વધુ વિસ્તારને આવરી લે છે. એશિયામાં પ્રથમ અને વૈશ્વિક સ્તરે ત્રીજું સ્થાન ધરાવતી આ ઇકોસિસ્ટમ્સ જૈવવિવિધતાનું રક્ષણ કરે છે, પૂર સામે રક્ષણ આપે છે, ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરે છે અને આજીવિકા નિભાવે છે. વેટલેન્ડ્સ (સંરક્ષણ અને સંચાલન) નિયમો, 2017 દ્વારા સંચાલિત, ભારત સરકાર દીર્ઘકાલીન પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે નેશનલ પ્લાન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ એકવાટિક ઇકોસિસ્ટમ્સ (NPCA), અમૃત ધરોહર, મિશ્ટી (MISHTI) અને મિશન સહભાગિતા મારફતે વૈજ્ઞાનિક અને સહભાગી સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે.
ભારતમાં રામસર સાઇટ્સ — એક નજરે
રામસર કન્વેન્શન અનુસાર, "આર્દ્રભૂમિ (વેટલેન્ડ્સ) એ દળદળ, ફેન, પીટલેન્ડ અથવા પાણીના એવા વિસ્તારો છે, ભલે તે કુદરતી હોય કે કૃત્રિમ, કાયમી હોય કે અસ્થાયી, સ્થિર અથવા વહેતા, મીઠા, ખારા અથવા ક્ષારીય પાણી ધરાવતા હોય, જેમાં દરિયાઈ પાણીના એવા વિસ્તારોનો પણ સમાવેશ થાય છે જેની ઓટ વખતે ઊંડાઈ છ મીટરથી વધુ ન હોય". જમીન અને પાણીને જોડતા, વેટલેન્ડ્સ મીઠા પાણીનો સંગ્રહ કરે છે, ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરે છે, પૂરને નિયંત્રિત કરે છે અને મત્સ્યોદ્યોગ તથા ખેતીને આજીવિકા પૂરી પાડે છે. તે વિચરતા પક્ષીઓ અને સમૃદ્ધ જૈવવિવિધતાને પણ આશ્રય આપે છે, જે તેમને પૃથ્વી પરની સૌથી વધુ ઉત્પાદક ઇકોસિસ્ટમ્સમાં સ્થાન આપે છે.
વૈશ્વિક સ્તરે, આ નિવાસસ્થાનો એક આંતરસરકારી સંધિ 'કન્વેન્શન ઓન વેટલેન્ડ્સ' અથવા 'રામસર કન્વેન્શન' હેઠળ સુરક્ષિત છે. તે 2 ફેબ્રુઆરી 1971 ના રોજ રામસર, ઈરાન ખાતે અપનાવવામાં આવ્યું હતું અને 1975 માં અમલમાં આવ્યું હતું. ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં, તેમાં હવે વિશ્વભરમાં 172 કોન્ટ્રેક્ટિંગ પાર્ટીઝ અને 2,536 થી વધુ નિર્ધારિત "રામસર સાઇટ્સ" નો સમાવેશ થાય છે.
વિશાળ સંખ્યામાં વેટલેન્ડ્સ ધરાવતું ભારત 1 ફેબ્રુઆરી 1982 ના રોજ આ કન્વેન્શનનું સભ્ય બન્યું હતું. ત્યારથી તેણે તેના નેટવર્કનો સતત વિસ્તાર કર્યો છે. દેશમાં હવે 103 રામસર સાઇટ્સ છે, જે 2014 માં માત્ર 26 સાઇટ્સથી લગભગ ચાર ગણો વધારો દર્શાવે છે. સાઇટ્સની સંખ્યાની દ્રષ્ટિએ ભારતનું નેટવર્ક એશિયામાં પ્રથમ અને વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમે છે. સામૂહિક રીતે, આ સાઇટ્સ 28 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 13.87 લાખ હેક્ટરથી વધુ વિસ્તારને આવરી લે છે.
રામસર સાઇટ્સને સમજીએ
રામસર સાઇટ એ રામસર કન્વેન્શન હેઠળ આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી વેટલેન્ડ તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવેલી આર્દ્રભૂમિ છે. આ સાઇટ્સ તેમના પર્યાવરણીય, વનસ્પતિશાસ્ત્રીય, પ્રાણીશાસ્ત્રીય, લીમ્નોલોજીકલ અથવા હાઇડ્રોલોજીકલ મહત્વ માટે ઓળખાય છે. રામસર કન્વેન્શન ત્રણ આધારસ્તંભો પર આધારિત છે. આ તમામ વેટલેન્ડ્સનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ, રામસર સાઇટ્સનું નિર્ધારણ અને અસરકારક સંચાલન, અને વેટલેન્ડ સંરક્ષણ પર આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ છે.
વેટલેન્ડ કેવી રીતે નિર્ધારિત થાય છે
ભારતમાં, આ પ્રક્રિયા રાજ્ય સરકાર અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ પ્રશાસન દ્વારા યોગ્ય વેટલેન્ડની ઓળખ સાથે શરૂ થાય છે. ત્યારબાદ પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય મંજૂરીનું સંકલન કરે છે અને દરખાસ્ત રામસર સચિવાલયને મોકલે છે.
નિર્ધારણ માટેના માપદંડો
આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી વેટલેન્ડ તરીકે પાત્રતા મેળવવા માટે વેટલેન્ડે નવમાંથી ઓછામાં ઓછા એક માપદંડને પૂર્ણ કરવો આવશ્યક છે. આ માપદંડો બે જૂથોમાં વહેંચાયેલા છે, જે વેટલેન્ડના પ્રકારો અને જૈવિક વિવિધતાના સંરક્ષણને આવરી લે છે.
|
જૂથ
|
માપદંડ
|
વેટલેન્ડને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વપૂર્ણ ગણવી જોઈએ
|
|
જૂથ A: વેટલેન્ડના પ્રકારો
|
|
|
|
|
માપદંડ 1
|
જો તે યોગ્ય બાયોજીયોગ્રાફિક પ્રદેશમાં મળી આવતા પ્રાકૃતિક અથવા પ્રાકૃતિક ne નજીકના વેટલેન્ડ પ્રકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું, દુર્લભ અથવા અનોખું ઉદાહરણ ધરાવતું હોય.
|
|
જૂથ B: જૈવિક વિવિધતા
|
પ્રજાતિઓ અને પર્યાવરણીય સમુદાયો પર આધારિત માપદંડો
|
|
|
|
માપદંડ 2
|
જો તે સંવેદનશીલ, લુપ્તપ્રાય, અથવા ગંભીર રીતે લુપ્તપ્રાય પ્રજાતિઓ અથવા ભયગ્રસ્ત પર્યાવરણીય સમુદાયોને ટેકો આપતું હોય.
|
|
|
માપદંડ 3
|
જો તે ચોક્કસ બાયોજીયોગ્રાફિક પ્રદેશની જૈવિક વિવિધતા જાળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ એવી વનસ્પતિ અને/અથવા પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓની વસ્તીને ટેકો આપતું હોય.
|
|
|
માપદંડ 4
|
જો તે વનસ્પતિ અને/અથવા પ્રાણીઓની પ્રજાતિઓને તેમના જીવન ચક્રના મહત્વપૂર્ણ તબક્કે ટેકો આપતું હોય, અથવા વિપરીત પરિસ્થિતિઓ દરમિયાન આશ્રય પૂરું પાડતું હોય.
|
|
|
જળપક્ષીઓ પર આધારિત ચોક્કસ માપદંડો
|
|
|
|
માપદંડ 5
|
જો તે નિયમિતપણે 20,000 કે તેથી વધુ જળપક્ષીઓને ટેકો આપતું હોય.
|
|
|
માપદંડ 6
|
જો તે નિયમિતપણે જળપક્ષીઓની એક પ્રજાતિ અથવા ઉપ-પ્રજાતિની વસ્તીના 1% સભ્યોને ટેકો આપતું હોય.
|
|
|
માછલીઓ પર આધારિત ચોક્કસ માપદંડો
|
|
|
|
માપદંડ 7
|
જો તે સ્થાનિક માછલીઓની ઉપ-પ્રજાતિઓ, પ્રજાતિઓ અથવા કુટુંબો, જીવન-ઇતિહાસના તબક્કાઓ, પ્રજાતિઓની આંતરક્રિયાઓ અને/અથવા વસ્તીના નોંધપાત્ર પ્રમાણને ટેકો આપતું હોય જે વેટલેન્ડના લાભો અને/અથવા મૂલ્યોનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે અને તેના દ્વારા વૈશ્વિક જૈવિક વિવિધતામાં યોગદાન આપે છે.
|
|
|
માપદંડ 8
|
જો તે માછલીઓ માટે ખોરાકનો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત, પ્રજનન સ્થળ, નર્સરી અને/અથવા સ્થળાંતરનો માર્ગ હોય જેના પર વેટલેન્ડની અંદર અથવા અન્યત્ર માછલીઓનો સ્ટોક નિર્ભર હોય.
|
|
|
અન્ય ટેક્સા પર આધારિત ચોક્કસ માપદંડો
|
|
|
|
માપદંડ 9
|
જો તે નિયમિતપણે વેટલેન્ડ પર નિર્ભર નોન-એવિયન (પક્ષીઓ સિવાયના) પ્રાણીઓની એક પ્રજાતિ અથવા ઉપ-પ્રજાતિની વસ્તીના 1% સભ્યોને ટેકો આપતું હોય.
|
શું તમે જાણો છો? ટેક્સન (taxon) એ વહેંચાયેલી લાક્ષણિકતાઓના આધારે એકસાથે વર્ગીકૃત કરાયેલા સજીવોનું જૂથ છે, જ્યારે ટેક્સા (taxa) એ બહુવચન સ્વરૂપ છે, જે બહુવિધ જૂથોનો ઉલ્લેખ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગુલાબ જેવા સપુષ્પ વનસ્પતિઓ વનસ્પતિ ટેક્સન બનાવે છે, જ્યારે પતંગિયા કીટક ટેક્સનથી સંબંધિત છે. જૈવવિવિધતામાં મુખ્ય ટેક્સામાં ઉભયજીવીઓ, સરીસૃપો અને સસ્તન પ્રાણીઓનો સમાવેશ થાય છે.
વેટલેન્ડ્સને રામસર યાદીમાં સમાવવાથી થતા લાભો
વેટલેન્ડ્સને રામસર યાદીમાં નિર્ધારિત કરવા અને રામસર કન્વેન્શનની પ્રતિબદ્ધતાઓને પૂર્ણ કરવી એ જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ માટેના વૈશ્વિક પ્રયાસોમાં એક યોગદાન છે. રામસર સાઇટ્સ માત્ર એક દેશ માટે જ નહીં પરંતુ સમગ્ર માનવજાત માટે નોંધપાત્ર મૂલ્ય ધરાવતી હોવા તરીકે ઓળખાય છે. રામસર સાઇટ્સ નિર્ધારિત કરવાથી અને તેમનું સંરક્ષણ તથા વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ સુનિશ્ચિત કરવાથી:
- આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિનિધિત્વ માટેનું મંચ પૂરું પાડે છે: દેશોને વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ પરના મુખ્ય આંતરસરકારી મંચ પર તેમની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. વિક્ટોરિયા ફોલ્સ, ઝિમ્બાબ્વે ખાતે યોજાયેલી રામસરની 15મી કોન્ફરન્સ ઓફ પાર્ટીઝમાં ભારતે 'વેટલેન્ડ્સના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ માટે ટકાઉ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહન આપવા' પર એક ઠરાવ રજૂ કર્યો હતો. આ ઠરાવ કોન્ફરન્સમાં અપનાવવામાં આવ્યો હતો. આ ઠરાવને 172 રામસર કોન્ટ્રેક્ટિંગ પાર્ટીઝ, છ આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા ભાગીદારો અને અન્ય નિરીક્ષકો તરફથી જબરદસ્ત સમર્થન મળ્યું હતું.
- દ્રશ્યતા અને ઓળખ વધારે છે: રામસર સાઇટ્સની આંતરરાષ્ટ્રીય દ્રશ્યતા અને ઓળખ વધારે છે. આ તેમના સંરક્ષણ અને વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ માટેના સમર્થનને મજબૂત કરી શકે છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણો અને માર્ગદર્શન સુધી પહોંચ પૂરી પાડે છે: આંતરરાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતી વેટલેન્ડ્સને ઓળખવા માટે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકૃત ધોરણો પરની નવીનતમ માહિતી પ્રદાન કરે છે. તે વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ અને વેટલેન્ડ સંચાલન આયોજન પર માર્ગદર્શન પણ આપે છે.
- નિષ્ણાત સહાયની સુવિધા આપે છે: રાષ્ટ્રીય અને સાઇટ-ચોક્કસ વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અને સંચાલન પડકારો પર નિષ્ણાત સલાહ સુધી પહોંચ સક્ષમ બનાવે છે. જ્યાં યોગ્ય હોય ત્યાં રામસર સચિવાલય, તેના સહયોગીઓ અને રામસર એડવાઇઝરી મિશન દ્વારા સહયોગ ઉપલબ્ધ છે.
- આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ અને નાણાકીય ટેકાને પ્રોત્સાહન આપે છે: વેટલેન્ડ સંરક્ષણ અને સંચાલન પર સહયોગને પ્રોત્સાહિત કરે છે. તે કન્વેન્શનના સ્મોલ-ગ્રાન્ટ પ્રોગ્રામ્સ અને બહુપક્ષીય તથા દ્વિપક્ષીય ફંડિંગ એજન્સીઓ સાથેના જોડાણો મારફતે પ્રોજેક્ટ સપોર્ટની સુવિધા પણ આપી શકે છે.
નિર્ધારણ પછીની પ્રતિબદ્ધતાઓ
નિર્ધારણ રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશને વેટલેન્ડ અને તેના સંસાધનોના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ માટે બંધાયેલા બનાવે છે. સાઇટને વેટલેન્ડ્સ (સંરક્ષણ અને સંચાલન) નિયમો, 2017 હેઠળ અધિસૂચિત ગણવામાં આવે છે, અને માર્ગદર્શિકા સંકલિત સંચાલન યોજના (Integrated Management Plan) સાથે આ નિયમો હેઠળ ઔપચારિક રીતે અધિસૂચિત કરવાની ભલામણ પણ કરે છે. રામસર ઇન્ફોર્મેશન શીટ દર છ વર્ષે અપડેટ કરવી આવશ્યક છે, અને સાઇટના પર્યાવરણીય લક્ષણોનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ. આ માપદંડો અને પ્રતિબદ્ધતાઓ દ્વારા માર્ગદર્શિત થઈને, ભારતે રામસર સાઇટ્સનું એક મોટું અને નોંધપાત્ર રીતે વૈવિધ્યસભર નેટવર્ક ઊભું કર્યું છે.
ભારતની રામસર સાઇટ્સ — 26 થી વધીને 103
ભારતની રામસર સાઇટ્સ ઉચ્ચ ઊંચાઈવાળા સરોવરો, નદીના પૂરના મેદાનો, મેંગ્રોવ્સ, પરવાળાના ખડકો (કોરલ રીફ્સ), ગ્રામીણ તળાવો અને શહેરી કાદવ-કીચડવાળા વિસ્તારો સુધી વિસ્તરેલી છે. તમિલનાડુ 20 સાઇટ્સ સાથે સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવે છે, ત્યારબાદ ઉત્તર પ્રદેશ 14 સાઇટ્સ સાથે બીજા ક્રમે છે. વૃદ્ધિ ઝડપી રહી છે, અને એકલા 2025 માં જ 11 વેટલેન્ડ્સ ઉમેરવામાં આવ્યા હતા, જે રાષ્ટ્રીય કુલ સંખ્યાને 96 પર લઈ ગયા હતા. ઉત્તર પ્રદેશનું સુર્હા તાલ જૂન 2026 માં 100મી સાઇટ બન્યું, અને ગ્લાવ લેક ઓગસ્ટમાં 101મી સાઇટ બન્યું. 15 ઓક્ટોબર 2026 ના રોજ ચંડીગઢમાં સુખના વેટલેન્ડ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં સૌજ ઝીલને આ યાદીમાં નવીનતમ ઉમેરા તરીકે નિર્ધારિત કરવામાં આવ્યા છે, જેની સાથે ભારતની રામસર સાઇટની સંખ્યા 103 પર પહોંચી ગઈ છે.
શું તમે જાણો છો?
પ્રથમ રામસર સાઇટ્સ
ઓડિશાનું ચિલિકા સરોવર અને રાજસ્થાનનું કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન 1 ઓક્ટોબર 1981 ના રોજ ભારતની પ્રથમ રામસર સાઇટ્સ બન્યા હતા. સફળ પર્યાવરણીય પુનઃસ્થાપન પછી, ચિલિકાને 2002 માં મોન્ટ્રેક્સ રેકોર્ડમાંથી હટાવવામાં આવ્યું હતું. ચિલિકા ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીએ પાછળથી રામસર વેટલેન્ડ કન્ઝર્વેશન એવોર્ડ જીત્યો હતો.
મોન્ટ્રેક્સ રેકોર્ડ (Montreux Record) શું છે: તે રામસર સાઇટ્સનું એક રજિસ્ટર છે જ્યાં પર્યાવરણીય લક્ષણોમાં ફેરફારો થયા છે, થઈ રહ્યા છે અથવા થવાની સંભાવના છે. તે અગ્રતા ધરાવતા સંરક્ષણ ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય તેવા વેટલેન્ડ્સને ઓળખે છે અને મોનિટરિંગ, ઉપચારાત્મક કામગીરી અને સંસાધન ફાળવણીને માર્ગદર્શન આપે છે. સંબંધિત દેશ અને સંબંધિત વૈજ્ઞાનિક નિષ્ણાતોની સલાહ લઈને સાઇટ્સનો સમાવેશ કરવામાં આવે છે. એકવાર સફળ ઉપચારાત્મક પગલાં નોંધવામાં આવે અથવા જ્યારે પર્યાવરણીય ફેરફારનો ખતરો હવે ન રહે ત્યારે સાઇટ્સને રેકોર્ડમાંથી દૂર કરી શકાય છે.
ભારતના રામસર સાઇટ્સમાં નવીનતમ ઉમેરા
સુખના વેટલેન્ડ (ચંડીગઢ) એ શિવાલિક ટેકરીઓની તળેટીમાં 1958 માં બનાવવામાં આવેલું એક માનવસર્જિત જળાશય છે. તે પલ્લાસ ફીશ ઈગલ, કોમન પોચાર્ડ અને બ્લેક પોન્ડ ટર્ટલ જેવી ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓને આશ્રય આપે છે. સેન્ટ્રલ એશિયન ફ્લાયવે પરના વિચરતા પક્ષીઓ ખોરાક અને શિયાળાના રોકાણ માટે તેના પર નિર્ભર રહે છે.
સૌજ ઝીલ (યુપી) એ મેનપુરી જિલ્લામાં પૂરના મેદાનનું એક છીછરું સરોવર છે જે નિયમિતપણે 30,000 થી વધુ જળપક્ષીઓનું આતિથ્ય કરે છે. તે સારસ ક્રેન અને ગ્રેટર સ્પોટેડ ઈગલ જેવા ભયગ્રસ્ત પક્ષીઓ માટે માળો બાંધવા અને ખોરાક શોધવાનું સ્થળ પૂરું પાડે છે. તેના પવિત્ર કમળ અને જંગલી શેરડીના પટ્ટાઓ માળો બાંધતા પક્ષીઓ, માછલીઓ અને ઉભયજીવીઓને આશ્રય આપે છે.
રાજ્યવાર રામસર સાઇટ્સની યાદી
નીચે આપેલું કોષ્ટક રાજ્ય અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ મુજબ તમામ 103 રામસર સાઇટ્સને તેમના મુખ્ય સંરક્ષણ મૂલ્ય સાથે સૂચિબદ્ધ કરે છે.
|
રાજ્ય/UT
|
રામસર સાઇટ
|
તેમાં શું ખાસ છે
|
|
1. આંધ્રપ્રદેશ
|
કોલ્લેરુ સરોવર
|
મીઠા પાણીનું સરોવર; ગ્રે પેલિકન અને વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
2. અરૂણાચલ પ્રદેશ
|
ગ્લાવ લેક
|
પૂર્વીય હિમાલયન સરોવર; 150+ વૃક્ષો અને 49 ઓર્બિડ પ્રજાતિઓ
|
|
3. અસમ
|
દીપોર બીલ
|
બ્રહ્મપુત્રા પૂરના મેદાનનું વેટલેન્ડ; વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
4. બિહાર
|
કનવર ઝીલ (કાબરતાલ)
|
પૂરના મેદાનનું વેટલેન્ડ; વિચરતા જળપક્ષીઓ અને માછલીઓ
|
|
5. બિહાર
|
નાગી પક્ષી અભયારણ્ય
|
માનવસર્જિત જળાશય; શિયાળામાં આવતા જળપક્ષીઓ
|
|
6. બિહાર
|
નકટી પક્ષી અભયારણ્ય
|
માનવસર્જિત જળાશય; શિયાળામાં આવતા જળપક્ષીઓ
|
|
7. બિહાર
|
ગોકુલ જળાશય
|
ગંગા ઓક્સબો સરોવર; પક્ષીઓ, મત્સ્યોદ્યોગ અને પૂર નિયંત્રણ
|
|
8. બિહાર
|
ઉદયપુર ઝીલ
|
ઓક્સબો સરોવર; શિયાળામાં આવતા વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
9. બિહાર
|
ગોગાબિલ સરોવર
|
ઓક્સબો સરોવર; સ્થાનિક અને વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
10. ચંડીગઢ
|
સુખના વેટલેન્ડ
|
વરસાદ આધારિત, પેરિ-અર્બન જળાશય; વિચરતા અને સ્થાનિક પક્ષીઓ
|
|
11. છત્તીસગઢ
|
કોપરા જળાશય
|
જળાશય; સ્થાનિક અને વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
12. ગોવા
|
નંદા સરોવર
|
મીઠા પાણીનું દળદળ; શિયાળામાં આવતા જળપક્ષીઓ
|
|
13. ગુજરાત
|
નળસરોવર
|
કુદરતી મીઠા પાણીનું સરોવર; સારસ ક્રેન અને જળપક્ષીઓ
|
|
14. ગુજરાત
|
વઢવાણા વેટલેન્ડ
|
સિંચાઈ જળાશય; શિયાળામાં આવતા વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
15. ગુજરાત
|
થોળ સરોવર વન્યજીવ અભયારણ્ય
|
માનવસર્જિત જળાશય; સારસ ક્રેન સહિતના જળપક્ષીઓ
|
|
16. ગુજરાત
|
ખિજડિયા વન્યજીવ અભયારણ્ય
|
કચ્છના અખાત નજીક દરિયાકાંઠાનું મીઠા પાણીનું અને ક્ષારીય દળદળ ધરાવતું વેટલેન્ડ; વૈવિધ્યસભર પક્ષીઓ
|
|
17. ગુજરાત
|
છારી ઢંઢ
|
બન્ની નજીક મોસમી રણ વેટલેન્ડ; ક્રેન અને ફ્લેમિંગો (સુરખાબ)
|
|
18. હરિયાણા
|
સુલ્તાનપુર રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
|
સ્થાનિક અને વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
19. હરિયાણા
|
ભિંડાવાસ વન્યજીવ અભયારણ્ય
|
માનવસર્જિત મીઠા પાણીનું વેટલેન્ડ; વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
20. હિમાચલ પ્રદેશ
|
પોંગ ડેમ સરોવર
|
બિયાસ જળાશય; શિયાળામાં આવતા જળપક્ષીઓ
|
|
21. હિમાચલ પ્રદેશ
|
ચંદરતાલ વેટલેન્ડ
|
ઉચ્ચ ઊંચાઈવાળું સરોવર; સ્નો લેપર્ડનું નિવાસસ્થાન
|
|
22. હિમાચલ પ્રદેશ
|
રેણુકા વેટલેન્ડ
|
ઝરણા આધારિત સરોવર; જળચર અને વન જૈવવિવિધતા
|
|
23. ઝારખંડ
|
ઉધવા સરોવર પક્ષી અભયારણ્ય
|
ગંગા સાથે જોડાયેલા જોડિયા સરોવરો; વિચરતા અને સ્થાનિક જળપક્ષીઓ
|
|
24. કર્ણાટક
|
રંગનાથિટ્ટુ પક્ષી અભયારણ્ય
|
કાવેરી નદીના ટાપુઓ; માળો બાંધતા જળપક્ષીઓ અને મગર
|
|
25. કર્ણાટક
|
અઘનાશિની મુખત્રિકોણ પ્રદેશ (એસ્ટ્યુઅરી)
|
એસ્ટ્યુઅરી અને મેંગ્રોવ્સ; મત્સ્યોદ્યોગ
|
|
26. કર્ણાટક
|
મગડી કેરે સંરક્ષણ અનામત
|
માનવસર્જિત તળાવ; શિયાળામાં આવતા બાર-હેડેડ ગૂઝ
|
|
27. કર્ણાટક
|
અંકસમુદ્ર પક્ષી સંરક્ષણ અનામત
|
ગ્રામીણ સિંચાઈ તળાવ; માળો બાંધતા જળપક્ષીઓ
|
|
28. કેરળ
|
અષ્ટમુડી વેટલેન્ડ
|
એસ્ટ્યુઅરી બેકવોટર્સ; મત્સ્યોદ્યોગ અને મેંગ્રોવ્સ
|
|
29. કેરળ
|
સાસ્થામકોટ્ટાઈ સરોવર
|
ઝરણા આધારિત મીઠા પાણીનું સરોવર; પીવાના પાણીનો સ્ત્રોત
|
|
30. કેરળ
|
વેમ્બનાડ-કોલ વેટલેન્ડ
|
દક્ષિણ પશ્ચિમ કિનારા પરનું સૌથી મોટું ખારા પાણીનું વેટલેન્ડ
|
|
31. મધ્ય પ્રદેશ
|
ભોજ વેટલેન્ડ્સ
|
ભોપાલના અપર અને લોઅર સરોવરો; જળ પુરવઠો અને પક્ષીઓ
|
|
32. મધ્ય પ્રદેશ
|
સિરપુર વેટલેન્ડ
|
ઈન્દોરમાં માનવસર્જિત વેટલેન્ડ; વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
33. મધ્ય પ્રદેશ
|
સાખ્યા સાગર
|
માધવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાનમાં જળાશય; મગર
|
|
34. મધ્ય પ્રદેશ
|
યશવંત સાગર
|
ઈન્દોર નજીક જળાશય; સારસ ક્રેન અને જળ પુરવઠો
|
|
35. મધ્ય પ્રદેશ
|
તવા જળાશય
|
સાતપુડા ટાઈગર રિઝર્વમાં જળાશય; જળચર અને પક્ષી જીવન
|
|
36. મહારાષ્ટ્ર
|
નંદુર મધ્યમેશ્વર
|
પક્ષી અભયારણ્ય; વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
37. મહારાષ્ટ્ર
|
લોનાર સરોવર
|
ઉલ્કાપાતથી બનેલું સરોવર; ક્ષારીય-આલ્કલાઇન ઇકોસિસ્ટમ
|
|
38. મહારાષ્ટ્ર
|
ઠાણે ક્રીક
|
મેંગ્રોવ્સ; ફ્લેમિંગો અને વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
39. મણિપુર
|
લોકટક સરોવર
|
તરતા ફુમડી (phumdis); સંગાઈ હરણનું નિવાસસ્થાન
|
|
40. મિઝોરમ
|
પાલા વેટલેન્ડ
|
મિઝોરમનું સૌથી મોટું કુદરતી વેટલેન્ડ; હૂલોક ગિબ્બન
|
|
41. ઓડિશા
|
ચિલિકા સરોવર
|
ખારા પાણીનું સરોવર (લગૂન); ઈરાવદી ડોલ્ફિન, જળપક્ષીઓ અને 118 માછલીઓની પ્રજાતિઓ
|
|
42. ઓડિશા
|
ભીતરકનિકા મેંગ્રોવ્સ
|
મેંગ્રોવ્સ; ખારા પાણીના મગર અને ઓલિવ રિડલી કાચબા
|
|
43. ઓડિશા
|
સાતકોસિયા ગોર્જ
|
મહાનદી કોતર; ઘડિયાળ અને મગર
|
|
44. ઓડિશા
|
તામપારા સરોવર
|
મીઠા પાણીનું સરોવર; માછલીઓ અને જળપક્ષીઓ
|
|
45. ઓડિશા
|
હીરાકુડ જળાશય
|
મોટો જળાશય; માછલીઓ અને જળપક્ષીઓ
|
|
46. ઓડિશા
|
અંશુપા સરોવર
|
મહાનદી ઓક્સબો સરોવર; પક્ષીઓ અને માછલીઓ
|
|
47. પંજાબ
|
હરિ કે સરોવર
|
નદી સંગમ જળાશય; વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
48. પંજાબ
|
કાંજલી સરોવર
|
કાલી બેઈન પર બેરેજથી બનેલું વેટલેન્ડ; જળપક્ષીઓ
|
|
49. પંજાબ
|
રોપડ સરોવર
|
સતલજ બેરેજ જળાશય; જળપક્ષીઓ
|
|
50. પંજાબ
|
બિયાસ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ
|
નદીનો પટ; સિંધુ નદીની ડોલ્ફિન અને ઘડિયાળ
|
|
51. પંજાબ
|
કેશોપુર-મિયાણી કમ્યુનિટી રિઝર્વ
|
સમુદાય સંચાલિત વેટલેન્ડ; જળપક્ષીઓ
|
|
52. પંજાબ
|
નાંગલ વન્યજીવ અભયારણ્ય
|
શિવાલિક ટેકરીઓની તળેટીનું જળાશય; જળપક્ષીઓ
|
|
53. રાજસ્થાન
|
કેવલાદેવ રાષ્ટ્રીય ઉદ્યાન
|
જળપક્ષીઓ; સાઇબેરીયન ક્રેનનું ઐતિહાસિક શિયાળુ રોકાણ સ્થળ
|
|
54. રાજસ્થાન
|
સાંભર સરોવર
|
મોટું આંતરિક ક્ષારીય સરોવર; ફ્લેમિંગો
|
|
55. રાજસ્થાન
|
મેનાર વેટલેન્ડ કોમ્પ્લેક્સ
|
સમુદાય-સુરક્ષિત ગ્રામીણ વેટલેન્ડ્સ; વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
56. રાજસ્થાન
|
ખીચન વેટલેન્ડ
|
શિયાળામાં આવતા ડેમોઈસેલ ક્રેન્સ (કુંજ); સમુદાય સંરક્ષણ
|
|
57. રાજસ્થાન
|
સિલીસેઢ સરોવર
|
અલવર નજીક જળાશય; વેટલેન્ડ જૈવવિવિધતા
|
|
58. સિક્કિમ
|
ખેચિઓપાલરી વેટલેન્ડ
|
પીટલેન્ડ અને જંગલ ધરાવતું પવિત્ર હિમાલયન સરોવર
|
|
59. તમિલનાડુ
|
પોઈન્ટ કેલિમેરે વન્યજીવ અને પક્ષી અભયારણ્ય
|
દરિયાકાંઠાનું વેટલેન્ડ; ફ્લેમિંગો અને વિચરતા દરિયાકિનારાના પક્ષીઓ
|
|
60. તમિલનાડુ
|
કૂંથનકુલમ પક્ષી અભયારણ્ય
|
દક્ષિણ ભારતનું સૌથી મોટું જળપક્ષી પ્રજનન રિઝર્વ
|
|
61. તમિલનાડુ
|
ચિત્રાંગુડી પક્ષી અભયારણ્ય
|
જળપક્ષીઓ માટે પ્રજનન અને શિયાળુ રોકાણ સ્થળ
|
|
62. તમિલનાડુ
|
કરિકિલી પક્ષી અભયારણ્ય
|
પ્રજનન કરતા જળપક્ષીઓ
|
|
63. તમિલનાડુ
|
પીચાવરમ મેંગ્રોવ
|
ભારતનું સૌથી મોટું મેંગ્રોવ પૈકીનું એક; માછલીની નર્સરી
|
|
64. તમિલનાડુ
|
પલ્લિકરનાઈ માર્શ રિઝર્વ ફોરેસ્ટ
|
શહેરી દળદળ; પૂર નિયંત્રણ અને પક્ષીઓ
|
|
65. તમિલનાડુ
|
મન્નારની ખાડી મરીન બાયોસ્ફિયર રિઝર્વ
|
પરવાળાના ખડકો અને ડુગોંગ
|
|
66. તમિલનાડુ
|
વેમ્બન્નુર વેટલેન્ડ કોમ્પ્લેક્સ
|
માનવસર્જિત સિંચાઈ તળાવ; જળપક્ષીઓ
|
|
67. તમિલનાડુ
|
વેલ્લોડ પક્ષી અભયારણ્ય
|
જળપક્ષીઓ
|
|
68. તમિલનાડુ
|
ઉધયમારથંડપુરમ પક્ષી અભયારણ્ય
|
વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
69. તમિલનાડુ
|
વેદાંતંગલ પક્ષી અભયારણ્ય
|
ભારતના સૌથી જૂના પક્ષી સંરક્ષિત વિસ્તારોમાંનું એક; હેરોનરી
|
|
70. તમિલનાડુ
|
સુચિન્દ્રમ થેરૂર વેટલેન્ડ કોમ્પ્લેક્સ
|
સિંચાઈ તળાવો; વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
71. તમિલનાડુ
|
વડુવુર પક્ષી અભયારણ્ય
|
શિયાળામાં આવતા જળપક્ષીઓ
|
|
72. તમિલનાડુ
|
કાનજીરનકુલમ પક્ષી અભયારણ્ય
|
માળો બાંધતા હેરોન્સ અને પેઇન્ટેડ સ્ટોર્ક્સ
|
|
73. તમિલનાડુ
|
કરાઈવેટ્ટી પક્ષી અભયારણ્ય
|
મોટું આંતરિક મીઠા પાણીનું સરોવર; માળો બાંધતા જળપક્ષીઓ
|
|
74. તમિલનાડુ
|
લોંગવૂડ શોલા રિઝર્વ ફોરેસ્ટ
|
નીલગિરી શોલા જંગલ; સ્થાનિક પક્ષીઓ
|
|
75. તમિલનાડુ
|
કઝુવેલી પક્ષી અભયારણ્ય
|
ખારા પાણીનું દરિયાકાંઠાનું સરોવર; વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
76. તમિલનાડુ
|
નાંજરાયણ પક્ષી અભયારણ્ય
|
સરોવર; સ્થાનિક અને વિચરતા પક્ષીઓ
|
|
77. તમિલનાડુ
|
સક્કારકોટ્ટાઈ પક્ષી અભયારણ્ય
|
વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
78. તમિલનાડુ
|
થેરથંગલ પક્ષી અભયારણ્ય
|
માળો બાંધતા જળપક્ષીઓ
|
|
79. ત્રિપુરા
|
રુદ્રસાગર સરોવર
|
જળાશય સરોવર; માછલીઓ અને થ્રી-સ્ટ્રાઇપ્ડ રૂફ ટર્ટલ
|
|
80. ઉત્તર પ્રદેશ
|
અપર ગંગા નદી (બ્રજઘાટ થી નરોરા)
|
ગંગા ડોલ્ફિન, ઘડિયાળ અને કાચબા
|
|
81. ઉત્તર પ્રદેશ
|
નવાબગંજ પક્ષી અભયારણ્ય
|
વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
82. ઉત્તર પ્રદેશ
|
સરસાઈ નવાળ ઝીલ
|
સારસ ક્રેનનું નિવાસસ્થાન
|
|
83. ઉત્તર પ્રદેશ
|
સાંડી પક્ષી અભયારણ્ય
|
મીઠા પાણીનું દળદળ; જળપક્ષીઓ અને સારસ ક્રેન
|
|
84. ઉત્તર પ્રદેશ
|
સમસપુર પક્ષી અભયારણ્ય
|
જળપક્ષીઓ
|
|
85. ઉત્તર પ્રદેશ
|
પાર્વતી અર્ગા પક્ષી અભયારણ્ય
|
જોડિયા ઓક્સબો સરોવરો; જળપક્ષીઓ અને ગીધ
|
|
86. ઉત્તર પ્રદેશ
|
સમાન પક્ષી અભયારણ્ય
|
ઓક્સબો સરોવર; શિયાળામાં આવતા જળપક્ષીઓ
|
|
87. ઉત્તર પ્રદેશ
|
સૂર સરોવર
|
આગ્રા નજીક માનવસર્જિત જળાશય; જળપક્ષીઓ
|
|
88. ઉત્તર પ્રદેશ
|
હાઇદરપુર વેટલેન્ડ
|
ગંગા પૂરનું મેદાન; ઘડિયાળ, સ્વેમ્પ ડિયર અને જળપક્ષીઓ
|
|
89. ઉત્તર પ્રદેશ
|
બખીરા વન્યજીવ અભયારણ્ય
|
પૂર્વીય યુપીનું સૌથી મોટું કુદરતી પૂરનું મેદાન વેટલેન્ડ
|
|
90. ઉત્તર પ્રદેશ
|
પટના પક્ષી અભયારણ્ય
|
જળપક્ષીઓ
|
|
91. ઉત્તર પ્રદેશ
|
શેખા ઝીલ પક્ષી અભયારણ્ય
|
શિયાળામાં આવતા બાર-હેડેડ ગૂઝ અને પેઇન્ટેડ સ્ટોર્ક્સ
|
|
92. ઉત્તર પ્રદેશ
|
જયપ્રકાશ નારાયણ પક્ષી અભયારણ્ય (સુર્હા તાલ)
|
સમૃદ્ધ પક્ષીસૃષ્ટિ; વિચરતા અને સ્થાનિક પક્ષીઓ
|
|
93. ઉત્તર પ્રદેશ
|
સૌજ ઝીલ
|
છીછરું, કાયમી પૂરનું મેદાન વેટલેન્ડ; વિચરતા અને સ્થાનિક જળપક્ષીઓ
|
|
94. ઉત્તરાખંડ
|
આસન કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ
|
આસન-યમુના સંગમ; વિચરતા જળપક્ષીઓ
|
|
95. પશ્ચિમ બંગાળ
|
ઈસ્ટ કોલકાતા વેટલેન્ડ્સ
|
ગંદા પાણી આધારિત મત્સ્યોદ્યોગ અને ખેતી
|
|
96. પશ્ચિમ બંગાળ
|
સુંદરબન વેટલેન્ડ
|
મેંગ્રોવ્સ; રોયલ બંગાળ ટાઈગર
|
|
97. જમ્મુ અને કાશ્મીર (UT)
|
વુલર સરોવર
|
મોટું મીઠા પાણીનું સરોવર; મત્સ્યોદ્યોગ
|
|
98. જમ્મુ અને કાશ્મીર (UT)
|
સુરિનસર-માનસર સરોવરો
|
જોડિયા મીઠા પાણીના સરોવરો
|
|
99. જમ્મુ અને કાશ્મીર (UT)
|
હોકેરા વેટલેન્ડ
|
રીડબેડ્સ; વ્હાઇટ-આઇડ પોચાર્ડ
|
|
100. જમ્મુ અને કાશ્મીર (UT)
|
હાઇગમ વેટલેન્ડ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ
|
પૂર શોષણ બેસિન; જળપક્ષીઓ
|
|
101. જમ્મુ અને કાશ્મીર (UT)
|
શાલબુગ વેટલેન્ડ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ
|
જળપક્ષીઓ
|
|
102. લડાખ (UT)
|
સોમોરીરી
|
ઉચ્ચ ઊંચાઈવાળું સરોવર; બ્લેક-નેક્ડ ક્રેન અને બાર-હેડેડ ગૂઝ
|
|
103. લડાખ (UT)
|
સો કર વેટલેન્ડ કોમ્પ્લેક્સ
|
ઉચ્ચ ઊંચાઈવાળા સરોવરો; બ્લેક-નેક્ડ ક્રેન પ્રજનન
|
શું તમે જાણો છો?
સૌથી મોટી રામસર સાઇટ
30 જાન્યુઆરી 2019 ના રોજ નિર્ધારિત પશ્ચિમ બંગાળનું સુંદરબન વેટલેન્ડ 4,23,000 હેક્ટર વિસ્તાર સાથે ભારતની સૌથી મોટી રામસર સાઇટ છે. તે ભારતના મેંગ્રોવ વિસ્તારનો 60 ટકાથી વધુ હિસ્સો અને અનોખી જળચર શિકાર કૌશલ્ય ધરાવતી વાઘની વસ્તી ધરાવે છે.
રામસર સાઇટ્સ સંરક્ષણમાં કેવી રીતે મદદ કરે છે
રામસર દરજ્જો નિર્ધારિત વેટલેન્ડ્સ માટે વૈશ્વિક ઓળખ, વૈજ્ઞાનિક માર્ગદર્શન અને નિષ્ણાત સલાહ સુધી પહોંચ લાવે છે. તે આયોજન અને મોનિટરિંગ મારફતે દરેક સાઇટના પર્યાવરણીય લક્ષણોનું રક્ષણ કરવા માટે રાજ્યો પર સ્પષ્ટ ફરજો પણ મૂકે છે.
- ઇકોસિસ્ટમ્સનું પુનઃસ્થાપન: ચિલિકા સરોવર દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સતત પુનઃસ્થાપન વેટલેન્ડ અને તેના પર નિર્ભર સમુદાયોને પુનર્જીવિત કરી શકે છે. આજે, આ સરોવર (લગૂન) 118 માછલીઓની પ્રજાતિઓને ટેકો આપે છે અને જળપક્ષીઓ માટે પ્રજનન, શિયાળુ રોકાણ અને સ્ટેજિંગ ગ્રાઉન્ડ તરીકે સેવા આપે છે.
- આજીવિકા ટકાવી રાખવી: ઈસ્ટ કોલકાતા વેટલેન્ડ્સ લગભગ 4,000 હેક્ટરના મત્સ્ય તળાવો મારફતે શહેરના ગંદા પાણીને કુદરતી રીતે શુદ્ધ કરે છે. તેઓ વર્ષે લગભગ 10,500 ટન માછલીનું ઉત્પાદન કરે છે અને લગભગ 50,000 લોકોને સીધી આજીવિકા પૂરી પાડે છે.
- આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતાનું નિર્માણ: સુંદરબન મેંગ્રોવ્સ વાવાઝોડા, ચક્રવાત, દરિયાઈ મોજા અને ખારા પાણીના અતિક્રમણથી આંતરિક વિસ્તારોનું રક્ષણ કરે છે. તેઓ માછલીઓ અને શેલફિશ માટે નર્સરી તરીકે પણ સેવા આપે છે, જે ભારતના સમગ્ર પૂર્વ કિનારે મત્સ્યોદ્યોગને ટકાવી રાખે છે.
- ભયગ્રસ્ત પ્રજાતિઓનું પુનરુત્થાન: પંજાબમાં બિયાસ કન્ઝર્વેશન રિઝર્વ ભયગ્રસ્ત સિંધુ નદીની ડોલ્ફિનની ભારતની એકમાત્ર જાણીતી વસ્તી ધરાવે છે. 2017 માં શરૂ કરાયેલા પુનઃપ્રવેશ કાર્યક્રમમાં 47 ઘડિયાળ છોડવામાં આવ્યા હતા, જે નદીમાંથી અદૃશ્ય થઈ ગયાના લગભગ ત્રણ દાયકા પછી હતા. 185 કિલોમીટરનો આ નદીનો પટ 500 થી વધુ પક્ષીઓની પ્રજાતિઓ અને 90 થી વધુ માછલીઓની પ્રજાતિઓને પણ ટેકો આપે છે.
- સમુદાય સંભાળ: રાજસ્થાનનું ખીચન વેટલેન્ડ માત્ર 54 હેક્ટર વિસ્તાર પર દર વર્ષે 22,000 થી વધુ શિયાળામાં આવતા ડેમોઈસેલ ક્રેન્સ (કુંજ) નું આતિથ્ય કરે છે. સંલગ્ન ગામના રહેવાસીઓ પક્ષીઓને પાવર લાઇનના અકસ્માતો અને રખડતા કૂતરાઓના હુમલાથી સક્રિયપણે બચાવે છે.
વેટલેન્ડ સંરક્ષણ માટે સરકારી પહેલો
ભારતના રામસર નેટવર્કને કાયદાઓ, યોજનાઓ અને લોકોની ભાગીદારીના મજબૂત માળખા દ્વારા ટેકો આપવામાં આવે છે.
વેટલેન્ડ્સ (સંરક્ષણ અને સંચાલન) નિયમો, 2017
પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986 હેઠળ અધિસૂચિત, આ નિયમો વેટલેન્ડ સંરક્ષણ માટે નિયમનકારી માળખું પૂરું પાડે છે. તેઓ રાજ્ય/UT વેટલેન્ડ્સ ઓથોરિટીઝની સ્થાપના કરે છે અને અતિક્રમણ, કચરો ઠાલવવો અને અશુદ્ધ સાબુવાળા/દૂષિત પાણીના નિકાલ જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
નેશનલ પ્લાન ફોર કન્ઝર્વેશન ઓફ એકવાટિક ઇકોસિસ્ટમ્સ (NPCA)
NPCA એ સરોવર અને વેટલેન્ડ સંરક્ષણ માટેના રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોને એક યોજનામાં જોડ્યા છે. 2024 માં બહાર પાડવામાં આવેલી અપડેટ કરેલી NPCA માર્ગદર્શિકા રાજ્યોને વેટલેન્ડ્સના સંચાલન માટે એક સંકલિત અને વૈજ્ઞાનિક માળખું આપે છે.
અમૃત ધરોહર
અમૃત ધરોહર ભારતની રામસર સાઇટ્સના અનોખા સંરક્ષણ મૂલ્યોને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે પ્રજાતિઓ અને નિવાસસ્થાન સંરક્ષણ, કુદરતી પ્રવાસન, વેટલેન્ડ આજીવિકા અને વેટલેન્ડ કાર્બન મૂલ્યાંકનને આવરી લે છે. આ હેઠળ, બોટાનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા અને ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા દ્વારા અનુક્રમે 75 રામસર સાઇટ્સની વનસ્પતિ અને પ્રાણીસૃષ્ટિની ઇન્વેન્ટરી માટેના અભ્યાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે. 'વેટલેન્ડ્સમાં કાર્બન સ્ટોકના મૂલ્યાંકન માટે સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર' બહાર પાડવામાં આવી હતી, અને દેશભરની 39 રામસર સાઇટ્સના કાર્બન સ્ટોકનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે તેનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે.
મિશન સહભાગિતા અને સેવ વેટલેન્ડ્સ કેમ્પેઇન
મિશન સહભાગિતા સહભાગી સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે; તેનું 'સેવ વેટલેન્ડ્સ કેમ્પેઇન' 4 ફેબ્રુઆરી 2023 ના રોજ ગોવામાં શરૂ થયું હતું. ત્યારથી 2 મિલિયનથી વધુ નાગરિક સ્વયંસેવકોએ દેશભરમાં 1.7 લાખથી વધુ વેટલેન્ડ્સનું મેપિંગ કરવામાં મદદ કરી છે.
મેંગ્રોવ ઇનિશિયેટિવ ફોર શોરલાઇન હેબિટેટ્સ એન્ડ ટેન્જિબલ ઇનકમ્સ (MISHTI)
મિશ્ટી (MISHTI) નવ રાજ્યો અને ચાર UTs માં 540 ચોરસ કિલોમીટરના વિસ્તારમાં મેંગ્રોવ પુનઃસ્થાપનને લક્ષ્ય બનાવે છે. અત્યાર સુધીમાં, 9,949.5 હેક્ટર ક્ષતિગ્રસ્ત મેંગ્રોવ્સને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે ₹88.44 કરોડ મુક્ત કરવામાં આવ્યા છે.
વેટલેન્ડ્સ ઓફ ઇન્ડિયા પોર્ટલ
2 ઓક્ટોબર 2021 ના રોજ ઉદ્ઘાટન કરાયેલ, આ પોર્ટલ ભારતના વેટલેન્ડ્સ પર એક ગતિશીલ જ્ઞાન સંગ્રહસ્થાન તરીકે સેવા આપે છે. તે સંચાલકો અને નાગરિકો માટે સાઇટ્સ, પ્રોજેક્ટ્સ, પહેલો અને તાલીમ વિશેની માહિતી પ્રદાન કરતી સિંગલ-પોઇન્ટ પહોંચ આપે છે.
વેટલેન્ડ સિટી એક્રેડિટેશન
ઈન્દોર અને ઉદયપુર જાન્યુઆરી 2025 માં ભારતની પ્રથમ રામસર-માન્યતા પ્રાપ્ત વેટલેન્ડ સિટીઝ બન્યા, જે રામસર-માન્યતા પ્રાપ્ત વેટલેન્ડ સિટીઝના વૈશ્વિક નેટવર્કમાં જોડાયા.
આગળનો માર્ગ
ભારતનો વિસ્તાર પામતું રામસર નેટવર્ક વિજ્ઞાન, અસરકારક સંચાલન અને સમુદાયની ભાગીદારી દ્વારા વેટલેન્ડ સંરક્ષણને મજબૂત કરવાની તક પૂરી પાડે છે. આગળનું ધ્યાન આંતરરાષ્ટ્રીય ઓળખને સ્થાયી પર્યાવરણીય પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવા પર હોવું જોઈએ. નિયમિત મોનિટરિંગ, પુરાવા-આધારિત આયોજન અને સરકારો, સંસ્થાઓ તથા સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચેનું સંકલન આ વેટલેન્ડ્સના પર્યાવરણીય લક્ષણોને જાળવી રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. વેટલેન્ડ્સ ભાવિ પેઢીઓ માટે જૈવવિવિધતા, જળ સુરક્ષા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતા અને આજીવિકાને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે સતત પ્રયાસો આવશ્યક રહેશે.
એટલું જ મહત્વપૂર્ણ વેટલેન્ડ સંરક્ષણને વ્યાપક વિકાસ આયોજનમાં એકીકૃત કરવાની જરૂરિયાત છે. સ્થાનિક સંભાળને મજબૂત કરવી, ડેટા અને જ્ઞાનની આપ-લેમાં સુધારો કરવો અને ટકાઉ આજીવિકાની તકોને પ્રોત્સાહન આપવું સંરક્ષણ પ્રયાસોને વધુ ઊંડા બનાવી શકે છે. પર્યાવરણીય અગ્રતાઓને સમુદાયોની જરૂરિયાતો સાથે જોડીને, ભારત વેટલેન્ડ સંચાલન માટે વધુ સમાવેશી અને સક્ષમ અભિગમ અપનાવી શકે છે, જેથી આ ઇકોસિસ્ટમ્સ લાંબા ગાળે ઉત્પાદક અને સુરક્ષિત રહે.
સંદર્ભો
Ministry of Environment, Forest and Climate Change (MoEFCC)
Parliament of India (Lok Sabha)
Ministry of Jal Shakti (National Water Mission)
Tamil Nadu State Wetlands Authority
Government of Bihar
Government of Gujarat (Gujarat Tourism)
Convention on Wetlands (Ramsar Secretariat)
Click to see pdf
SM/DK/JD