વધતી મહિલા રોજગારી અને વિસ્તરતી આર્થિક તકો

ભારતમાં મહિલાઓનો રોજગાર માત્ર ઉપસ્થિતિથી આગળ વધી રહ્યો છે. શ્રમબળની ભાગીદારીમાં વધારો એ એક મહત્વપૂર્ણ પરિવર્તન દર્શાવે છે, જેની સાથે રોજગારના સ્વરૂપ અને ગુણવત્તા પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. જેમ જેમ વધુ મહિલાઓ શ્રમબળમાં પ્રવેશ કરે છે, તેમ પ્રગતિનો આગામી અયામ તે તકોમાં રહેલો છે જે કામ દ્વારા ઉદ્ભવે છે. આર્થિક સશક્તિકરણ ત્યારે મજબૂત થાય છે જ્યારે રોજગાર આવક, સુરક્ષા, માન્યતા અને આર્થિક પસંદગીઓ પર વધુ નિયંત્રણ પૂરો પાડે છે.

આ વ્યાપક સંક્રમણને એવી નીતિઓ દ્વારા સમર્થન આપવામાં આવી રહ્યું છે જે મહિલાઓની સુરક્ષિત કાર્યસ્થળો, સામાજિક સુરક્ષા, સાહસિકતા, ઔપચારિકીકરણ અને નાણાકીય તકો સુધીની પહોંચને વિસ્તૃત કરે છે. આ પગલાં અર્થતંત્રમાં મહિલાઓની ભાગીદારીની ગુણવત્તાને મજબૂત કરવામાં મદદ કરે છે, જે સુરક્ષિત અને સશક્તિકરણ તકોમાં પરિણમે છે.

જથ્થાત્મક પરિવર્તન: વર્કફોર્સ ભાગીદારીમાં વધારો

ભારતના શ્રમ બજાર સાથે મહિલાઓનું જોડાણ તાજેતરના વર્ષોમાં નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત થયું છે. 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની મહિલાઓ માટે, LFPR 2017-18 માં 23.3% થી વધીને 2025 માં 40.0% થયો છે.

આ વધારો વાસ્તવિક કામ કરતી મહિલાઓના મોટા હિસ્સામાં પણ પરિણમ્યો છે. WPR 2017-18માં મહિલાઓ માટે 22.0% થી વધીને 2025 માં 38.8% થયો છે. નિરપેક્ષ સંદર્ભમાં, 2025 દરમિયાન ભારતમાં 15 વર્ષ અને તેથી વધુ વયની અંદાજિત 20 કરોડ મહિલાઓ રોજગારી મેળવતી હતી.

મહિલાઓ કાર્યકરો, સાહસિકો અને આર્થિક યોગદાનકર્તા તરીકે

જેમ જેમ ભાગીદારી વિસ્તરે છે, તેમ અર્થતંત્ર સાથે મહિલાઓના જોડાણનું સ્વરૂપ પણ બદલાઈ રહ્યું છે.

સાહસિકતામાં મહિલાઓની વધતી ઉપસ્થિતિ

વધતી સંખ્યામાં મહિલાઓ સાહસિકતા અપનાવી રહી છે અને પોતાના વ્યવસાયો સ્થાપિત કરી રહી છે. મહિલા સાહસિકતા કમાણી કરવા, સંપત્તિ બનાવવા અને વ્યવસાયો વિકસાવવાની તકો ઊભી કરીને આર્થિક ભાગીદારીને વ્યાપક બનાવે છે. તે કૌશલ્ય અને સંસાધનોની પહોંચને વિસ્તૃત કરતી વખતે નાણાકીય સ્વતંત્રતાને મજબૂત કરે છે.

· મહિલા માલિકીના MSMEs: ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં, ~3.69 કરોડ નોંધાયેલા MSMEs મહિલા માલિકીના હતા, જે તમામ નોંધણીઓના ~38% દર્શાવે છે.

· સ્ટાર્ટઅપ્સમાં મહિલાઓ: માર્ચ 2026 સુધીમાં, 1.07 લાખથી વધુ માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ઓછામાં ઓછી એક મહિલા ડિરેક્ટર અથવા પાર્ટનર હતી. આ તમામ માન્યતા પ્રાપ્ત સ્ટાર્ટઅપ્સના લગભગ 48% જેટલા હતા.

ટેકનોલોજી અને ઉચ્ચ-કૌશલ્ય ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓ

સાહસિકતાની સાથે, ઉત્પાદન અને ઉચ્ચ-કૌશલ્ય ક્ષેત્રોમાં પણ મહિલાઓની ભાગીદારી વધી રહી છે.

· જુલાઈ 2026 સુધીમાં, મોબાઇલ ફોન ઉત્પાદનમાં પ્રત્યક્ષ વર્કફોર્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો લગભગ 70% છે. વ્યાપક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે, છેલ્લા દાયકામાં ઊભી થયેલી વર્કફોર્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો લગભગ 30% છે.

· સેમિકન્ડક્ટર ઉદ્યોગમાં પણ મહિલાઓ નોંધપાત્ર ઉપસ્થિતિ બનાવી રહી છે. તેઓ વર્કફોર્સના લગભગ 25% અને ભારતના ચીપ ડિઝાઇન અને એન્જિનિયરિંગ વર્કફોર્સનો લગભગ ચોથો ભાગ છે (માર્ચ 2025 સુધીમાં).

· નાગરિક ઉડ્ડયન ક્ષેત્ર પણ વિશિષ્ટ ભૂમિકાઓમાં મહિલાઓની વધતી ભાગીદારીને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ભારતમાં પાઇલટ્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 15% છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી વધુ હિસ્સામાંનો એક છે. વધુમાં, DGCA માં એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સમાં મહિલાઓનો હિસ્સો 15%, ફ્લાઇટ ડિસ્પેચર્સમાં 11% અને ફ્લાઇટ ઓપરેશન્સ ઇન્સ્પેક્ટર્સમાં 33% છે (જૂન 2025 સુધીમાં).

· આ વિસ્તાર ભારતના સંશોધન ઇકોસિસ્ટમમાં પણ દૃશ્યમાન છે. રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ સ્ટેટિસ્ટિક્સ 2025-26 રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે STEM સંશોધન કારકિર્દીમાં મહિલાઓની ભાગીદારી 2000-01માં 13% થી વધીને 2020-21 માં 18.6% અને 2023-24માં 29% થઈ ગઈ છે.

સ્ત્રી-નેતૃત્વવાળા સાહસોનું નિર્માણ: ઓળખથી વિકાસ સુધી

જેમ જેમ મહિલાઓ વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વ્યવસાયો ઉભા કરે છે, તેમ તેમ તેમના લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે સમર્થન વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બને છે. ઔપચારિક માન્યતા, ધિરાણ અને બજાર પહોંચ એ મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના સાહસોને મજબૂત કરવા માટેના મુખ્ય ક્ષેત્રો પૂરા પાડે છે.

ઔપચારિકીકરણ: મહિલાઓના કામને આર્થિક ઓળખ આપવી

ઘણી મહિલા નેતૃત્વ હેઠળની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ નાના પાયે શરૂ થાય છે, જેથી ઔપચારિક માન્યતા મહત્વપૂર્ણ બને છે. ઔપચારિકીકરણ સત્તાવાર ઓળખ પૂરી પાડે છે અને ધિરાણ, સરકારી યોજનાઓ, કૌશલ્ય અને વ્યવસાય વિકાસ સેવાઓ સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરે છે.

1. સ્વાવલંબીની યોજના (2025): આ યોજના સાહસિકતા તાલીમ, ધિરાણ અને બજાર માર્ગદર્શન, તથા કાનૂની સહાય દ્વારા વ્યવસાયિક વિચારોથી લઈને સાહસ સર્જન સુધી યુવા મહિલાઓને ટેકો આપે છે. પસંદગી પામેલા સહભાગીઓને ટકાઉ સાહસો વિકસાવવામાં મદદ કરવા માટે 21 અઠવાડિયાનું માર્ગદર્શન અને હેન્ડહોલ્ડિંગ પણ મળે છે.

તે ફેબ્રુઆરી 2025માં આસામ, મેઘાલય, મિઝોરમ, ઉત્તર પ્રદેશ અને તેલંગાણાની છ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં પાઇલટ પ્રોજેક્ટ તરીકે લોન્ચ કરવામાં આવી હતી.

સ્વાવલંબીની પાઇલટ હેઠળના લક્ષ્યાંકો હાસલ કરી લેવામાં આવ્યા છે.

o ફેકલ્ટી ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ હેઠળ કુલ 82 ફેકલ્ટી સભ્યોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી;

o એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ અવેરનેસ પ્રોગ્રામ હેઠળ 1200 સહભાગીઓના લક્ષ્યાંક સામે 1276 સહભાગીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે; અને

o એન્ટરપ્રિન્યોરશિપ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ હેઠળ કુલ 600 સહભાગીઓના લક્ષ્યાંક સામે 602 સહભાગીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.

2. યશસ્વિની અભિયાન (2024): આ અભિયાનનો ઉદ્દેશ્ય 2029 સુધીમાં 'ઉદ્યમ રજિસ્ટ્રેશન પોર્ટલ' અને 'ઉદ્યમ આસિસ્ટ પ્લેટફોર્મ' પર લિંગ સમાનતા હાંસલ કરીને ઉદ્યોગસાહસિકતામાં મહિલાઓની વધુ ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. આ ઉપરાંત, તે મહિલાઓના માલિકીના સૂક્ષ્મ અને લઘુ ઉદ્યોગો (MSEs) માટે જાહેર પ્રાપ્તિમાં નિર્ધારિત 3% લક્ષ્યાંકને પ્રોત્સાહન આપવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે.

તે જાગૃતિ, હેન્ડહોલ્ડિંગ અને ક્ષમતા વર્ધન પહેલો દ્વારા વર્તમાન અને સંભવિત મહિલા સાહસિકોને ટેકો આપે છે. જુલાઈ 2026 સુધીમાં, યશસ્વિની અભિયાને 22 લાખથી વધુ મહિલા માલિકીના MSME નોંધણી સુગમ બનાવી છે. વધુમાં, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, મહિલા માલિકીના MSEs પાસેથી કુલ ખરીદી 3.8% હતી, જે 3% ના જાહેર ખરીદી લક્ષ્યાંકથી વધુ હતી.

ધિરાણ: સાહસ વૃદ્ધિનું ફાઇનાન્સિંગ

ઔપચારિકીકરણ સાહસોને માન્યતા પ્રાપ્ત બિઝનેસ ઇકોસિસ્ટમમાં લાવે છે, જ્યારે ધિરાણની પહોંચ તેમને રોકાણ કરવા, નવીનતા લાવવા અને વિસ્તાર કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના MSMEs માટે નાણાકીય સહાય

1. પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના (PMMY): 2015 માં લોન્ચ કરાયેલી, PMMY નો ઉદ્દેશ્ય બિન-કોર્પોરેટ અને બિન-ખેતી આવક ઊભી કરતી પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા માઇક્રો અને સ્મોલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ માટે ₹20 લાખ સુધીના કોલેટરલ-ફ્રી ધિરાણની પહોંચનો વિસ્તાર કરવાનો છે.

o શરૂઆતથી, PMMY એ એપ્રિલ 2026 સુધીમાં 57.79 કરોડથી વધુ લોન મંજૂર કરી હતી, જેમાં મહિલા સાહસિકોનો હિસ્સો મંજૂર થયેલી તમામ લોનમાં બે-તૃતિયાંશ હતો.

2. ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ ફોર માઇક્રો એન્ડ સ્મોલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ: આ યોજના MSEs ને ધિરાણ વિતરણ મજબૂત કરવા અને સેવા ન મળતી અથવા ઓછી સેવા મળતી હોય તેવા સાહસિકો માટે નાણાકીય પહોંચ સુધારવા માટે લોન્ચ કરવામાં આવી હતી. યોજના હેઠળ, મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના MSEs ને 90% ની ઉન્નત ગેરંટી કવરેજની સાથે ગેરંટી ફી પર 10% ની છૂટ મળે છે.

o ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં (નાણાકીય વર્ષ 2000-01 થી નાણાકીય વર્ષ 2025-26), તેણે મહિલા માલિકીના MSEs માટે ~₹2.07 લાખ કરોડ મૂલ્યની ~30.75 લાખ ગેરંટીઓ મંજૂર કરી છે.

3. પ્રાઇમ મિનિસ્ટર્સ એમ્પ્લોયમેન્ટ જનરેશન પ્રોગ્રામ (PMEGP): PMEGP એ ક્રેડિટ-લિંક્ડ સબસિડી યોજના છે જે બિન-ખેતી ક્ષેત્રે નવા માઇક્રો-એન્ટરપ્રાઇઝિસને ટેકો આપે છે. લાભાર્થીઓને બેંક લોન સામે માર્જિન-મની (સબસિડી) સહાય મળે છે. યોજના હેઠળ, મહિલાઓ શહેરી વિસ્તારોમાં 25% અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં 35% સબસિડી માટે પાત્ર છે.

o મે 2026 સુધીમાં, PMEGP હેઠળ સહાય મેળવનાર તમામ માઇક્રો-એન્ટરપ્રાઇઝિસમાં મહિલાઓનો હિસ્સો લગભગ 40% હતો. તેઓને વહેંચાયેલ કુલ માર્જિન-મની સબસિડીના લગભગ 45% પણ મળ્યા હતા.

મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે નાણાકીય સહાય

2016 માં લોન્ચ કરાયેલ, સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા એ નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા અને મજબૂત સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે ભારત સરકારની મુખ્ય પહેલ છે. આ હેઠળ, સરકાર વિવિધ ભંડોળ પહેલો દ્વારા ક્ષેત્રો અને તેમના વ્યવસાય ચક્રના વિવિધ તબક્કામાં સ્ટાર્ટઅપ્સને ટેકો આપે છે.

1. ફંડ ઓફ ફંડ્સ ફોર સ્ટાર્ટઅપ્સ (FFS): 2016 માં સ્થાપિત, FFS SEBI-રજિસ્ટર્ડ અલ્ટરનેટિવ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ફંડ્સ (AIFs) ને મૂડી પૂરી પાડીને સ્ટાર્ટઅપ ફંડિંગને ટેકો આપે છે. બદલામાં, AIFs ઇક્વિટી અને ઇક્વિટી-લિંક્ડ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ દ્વારા સ્ટાર્ટઅપ્સમાં રોકાણ કરે છે.

o જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, સમર્થિત AIFs એ 2025 થી મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના સ્ટાર્ટઅપ્સમાં ~₹2,995 કરોડનું રોકાણ કર્યું છે.

2. સ્ટાર્ટઅપ ઇન્ડિયા સીડ ફંડ સ્કીમ (SISFS): 2021માં લોન્ચ કરાયેલી, તે મંજૂર થયેલા ઇન્ક્યુબેટર્સ દ્વારા ક્ષેત્રોમાં સ્ટાર્ટઅપ્સને સીડ ફંડિંગ પૂરું પાડે છે.

o જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, યોજના હેઠળ સમર્થિત ઇન્ક્યુબેટર્સે મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે ~₹294 કરોડના ભંડોળને મંજૂરી આપી હતી.

3. ક્રેડિટ ગેરંટી સ્કીમ ફોર સ્ટાર્ટઅપ્સ (CGSS): એપ્રિલ 2023થી કાર્યરત, CGSS પાત્ર સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે કોલેટરલ-ફ્રી ડેટ ફંડિંગને ટેકો આપે છે. તે બેંકો, નાણાકીય સંસ્થાઓ, NBFCs અને SEBI-રજિસ્ટર્ડ AIFs દ્વારા લંબાવવામાં આવેલી લોન પર ક્રેડિટ ગેરંટી પૂરી પાડે છે.

o જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં, મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના સ્ટાર્ટઅપ્સને ~₹39 કરોડની લોનની ગેરંટી આપવામાં આવી છે.

બજાર પહોંચ: મહિલાઓના કામને ખરીદદારો સાથે જોડવું

બજારની પહોંચ મહિલા સાહસિકોને વધુ ખરીદદારો સુધી પહોંચવામાં અને માંગ, ગુણવત્તા ધોરણો, બ્રાન્ડિંગ અને ભાવ નિર્ધારણને વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ કરે છે.

1. વુમનિયા પહેલ: વુમનિયા એ ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) પર એક સમાવેશન-કેન્દ્રી પહેલ છે જે મહિલા માલિકીના MSEs અને SHGs ને સત્તાવાર સરકારી ખરીદદારો સાથે જોડે છે. એક સમર્પિત ડિજિટલ ઇન્ટરફેસ દ્વારા, તેઓ હેન્ડલૂમ, જૂટ, કોઈર અને હોમ ડેકોર વસ્તુઓ જેવા ઉત્પાદનોની નોંધણી અને યાદી બનાવી શકે છે.

o જુલાઈ 2026 સુધીમાં, 2.17 લાખથી વધુ મહિલા માલિકીના MSEs GeM (સરકારી સંસ્થાઓ / વિભાગો / PSUs દ્વારા ખરીદવામાં આવતી વિવિધ વસ્તુઓ અને સેવાઓ માટેનું સમર્પિત ઈ-માર્કેટ) પર નોંધાયેલા હતા.

o નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, મહિલા MSEs ને કુલ કોન્ટ્રાક્ટ મૂલ્ય ₹28,000 કરોડથી વધી ગયું છે, જે અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં 27.6% ની વૃદ્ધિ દર્શાવે છે.

o મહિલાઓને GeM દ્વારા આપવામાં આવેલા કુલ ઓર્ડર મૂલ્યના 5.6% પ્રાપ્ત થયા છે, જે 3% ના ફરજિયાત ખરીદી લક્ષ્યાંકથી વધુ છે.

વિગતવાર માહિતી માટે, આનો સંદર્ભ લઈ શકાય છે: વુમનિયા: મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે સર્વસમાવેશી બજાર પ્રવેશનું નિર્માણ

2. પ્રોક્યોરમેન્ટ એન્ડ માર્કેટિંગ સપોર્ટ સ્કીમ (PMS): આ યોજના નોંધાયેલા MSEs ને ટ્રેડ ફેર, પ્રદર્શનો, વેન્ડર-ડેવલપમેન્ટ પ્રોગામ્સ, ઈ-કોમર્સ અને પેકેજિંગ સપોર્ટ દ્વારા બજારો સુધી પહોંચવામાં મદદ કરે છે. મહિલા માલિકીના MSEs ટ્રેડ ફેર માટે બિલ્ટ-અપ સ્પેસ ભાડા પર 100% સબસિડી મેળવવા માટે પાત્ર છે.
3. MSME ટ્રેડ એનેબલમેન્ટ એન્ડ માર્કેટિંગ (TEAM) પહેલ: MSEs ને ડિજિટલ માર્કેટિંગની પહોંચ પૂરી પાડવા માટે, RAMP પ્રોગ્રામ હેઠળ ત્રણ વર્ષ (2024-27) માટે TEAM પહેલ શરૂ કરવામાં આવી હતી. તેનો ઉદ્દેશ્ય ઓપન નેટવર્ક ફોર ડિજિટલ કોમર્સ (ONDC) દ્વારા નવા બજારો સુધી પહોંચવા, તેમના ગ્રાહક આધારને વિસ્તારવા અને આવક વધારવા માટે MSEs ને સશક્ત બનાવવાનો છે.

o 2025-26 સુધી, આ પહેલ હેઠળ 1,700 મહિલા માલિકીના MSEs નોંધાયા હતા.

બજારની પહોંચ સાહસ મૂલ્ય શ્રંખલાને પૂર્ણ કરે છે. ઔપચારિકીકરણ સાહસોને ઓળખ આપે છે, ધિરાણ ઉત્પાદનને સક્ષમ બનાવે છે, અને બજાર સમર્થન ઉત્પાદનને આવક અને ટકાઉ વૃદ્ધિમાં પરિવર્તિત કરે છે.

ઉભરતા ક્ષેત્રો માટે કૌશલ્ય પાઇપલાઇનનું નિર્માણ

ટેકનોલોજી અને વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓની તકોનો વિસ્તાર થતાં, આ ભૂમિકાઓ સુધી પહોંચ વ્યાપક બનાવવા માટે ભવિષ્ય માટે સજ્જ કૌશલ્ય વિકાસ મહત્વપૂર્ણ બને છે.

મુખ્ય કૌશલ્ય વિકાસ યોજનાઓ હેઠળ ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં તાલીમ પામેલ મહિલા ઉમેદવારો (2021-22 થી 2025-26)

યોજના	ઉદ્દેશ્ય	ક્ષેત્ર
		આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ	સેમિકન્ડક્ટર	પુનઃપ્રાપ્ય ઊર્જા
પ્રધાનમંત્રી કૌશલ વિકાસ યોજના 4.0 (PMKVY 4.0)	આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ સહિત ભવિષ્યની અને નવા યુગની ટેકનોલોજીમાં તાલીમ પર ભાર.	20,393	5,927	76,671
નેશનલ એપ્રેન્ટિસશિપ પ્રોમોશન સ્કીમ (NAPS)	તાલીમાર્થીઓ માટે સીધી સ્ટાઇપેન્ડ સહાય દ્વારા સમર્થિત, પરંપરાગત અને ઉભરતા ક્ષેત્રોમાં પેઇડ ઓન-ધ-જોબ અનુભવ દ્વારા એપ્રેન્ટિસશિપ તાલીમને પ્રોત્સાહન આપે છે.	1,534	-	19,899
ઔદ્યોગિક તાલીમ સંસ્થાઓ (ITIs) દ્વારા ક્રાફ્ટ્સમેન ટ્રેનિંગ સ્કીમ (CTS)	પરંપરાગત અને ઉભરતા વ્યવસાયોમાં નોકરી માટે તૈયાર કૌશલ્યોનું નિર્માણ કરીને ITIs દ્વારા વ્યાવસાયિક અને તકનીકી તાલીમ પૂરી પાડે છે.	512	31	5,753

મહિલાઓ માટેના લક્ષિત પ્રયાસો

1. નર્ચરિંગ એસ્પિરેશન્સ થ્રૂ વોકેશનલ ટ્રેનિંગ ફોર યંગ એડોલેસન્ટ ગર્લ્સ (NAVYA): 2025 માં લોન્ચ કરાયેલ, NAVYA નો ઉદ્દેશ્ય PMKVY 4.0 હેઠળ બિન-પરંપરાગત અને ભવિષ્ય-લક્ષી નોકરીની ભૂમિકાઓમાં 3,850 તરુણીઓને લક્ષિત કૌશલ્ય પૂરું પાડવાનો છે. 31 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, આ યોજના હેઠળ 1,105 છોકરીઓને તાલીમ આપવામાં આવી છે.
2. મહિલાઓ માટે AI કરિયર્સ: 2025 માં લોન્ચ કરાયેલ આ પ્રોગ્રામ છ રાજ્યોની મહિલા કોલેજોમાં 30 સેન્ટર્સ ઓફ એક્સેલન્સ સ્થાપિત કરી રહ્યો છે. આ કેન્દ્રો ટાયર-II અને ટાયર-III શહેરોમાં 150 સ્પોક સેન્ટરોને ટેકો આપશે.

તેનો ઉદ્દેશ્ય 20,000 શીખનારાઓને વ્યવહારુ, ઉદ્યોગ-સંબંધિત AI તાલીમ અને પ્રોજેક્ટ-આધારિત અનુભવ પૂરો પાડવાનો છે. સહભાગીઓને પ્રમાણપત્રો, ઇન્ટર્નશીપ, એપ્રેન્ટિસશિપ, ફેલોશિપ, કારકિર્દી માર્ગદર્શન અને AI-સક્ષમ નોકરીની તકો મળશે.

3. વુમન ઇન સાયન્સ એન્ડ એન્જિનિયરિંગ–નોલેજ ઇનવોલ્વમેન્ટ ઇન રિસર્ચ એડવાન્સમેન્ટ થ્રૂ નર્ચરિંગ (WISE-KIRAN): આ યોજના ફેલોશિપ અને સંસ્થાકીય કાર્યક્રમો દ્વારા વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી R&D માં મહિલાઓની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપે છે.

o આ ફેલોશિપમાં Ph.D. માટે WISE ફેલોશિપ (WISE-PhD), WISE પોસ્ટ-ડોક્ટરલ ફેલોશિપ (WISE-PDF), WISE–સોસાયટલ ચેલેન્જીસ વિથ ઓપોર્ચ્યુનિટીઝ (WISE-SCOPE), ઇન્ટેલેક્ચ્યુઅલ પ્રોપર્ટી રાઇટ્સ (IPR)માં WISE ઇન્ટર્નશિપ (WISE-IPR) અને 'વુમન્સ ઇન્સ્ટિંક્ટ ફોર ડેવલપિંગ એન્ડ અશરિંગ ઇન સાયન્ટિફિક હાઇટ્સ એન્ડ ઇનોવેશન્સ' (WIDUSHI)નો સમાવેશ થાય છે. આ કાર્યક્રમો ડોક્ટરલ અને પોસ્ટ-ડોક્ટરલ સંશોધન, કારકિર્દીમાં પુનઃપ્રવેશ, ટ્રાન્સલેશનલ રિસર્ચ, IPR તાલીમ અને સંશોધન ક્ષેત્રે સતત સક્રિય રહેવા માટે સહાય પૂરી પાડે છે.

o સંસ્થાકીય કાર્યક્રમોમાં કોન્સોલિડેશન ઓફ યુનિવર્સિટી રિસર્ચ ફોર ઇનોવેશન એન્ડ એક્સેલન્સ (CURIE), વિજ્ઞાન જ્યોતિ, જેન્ડર એડવાન્સમેન્ટ ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂશન્સ (GATI) અને વુમન ઇન સ્પેસ લીડરશિપ પ્રોગ્રામ (WiSLP) નો સમાવેશ થાય છે.

o 2025-26 માં, 180 મહિલાઓએ PhDs કરી, 606 મહિલા વૈજ્ઞાનિકોને પોસ્ટ-ડોક્ટરલ અથવા ટ્રાન્સલેશનલ સંશોધન સહાય મળી, 26 વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકોને R&D સહાય મળી, અને 29,443 શાળાની છોકરીઓને STEM માં સમર્થન આપવામાં આવ્યું.

o 110 થી વધુ મહિલા વૈજ્ઞાનિકોએ રોજગારી મેળવી, 450+ એ સંશોધન ભાગીદારી, કૌશલ્ય વર્ધન અથવા કારકિર્દી પુનઃપ્રવેશ જોયો.

આ પહેલો કૌશલ્ય વિકાસ અને સંશોધન સમર્થન દ્વારા ઉભરતા અને વિશિષ્ટ ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓના માર્ગોને મજબૂત કરી રહી છે.

સુરક્ષિત કાર્ય તકો સુનિશ્ચિત કરતા શ્રમ સુધારાઓ

મહિલાઓ માટે, વર્કફોર્સમાં વ્યાપક ભાગીદારી માત્ર નોકરીઓની ઉપલબ્ધતા પર જ નહીં, પરંતુ તે નોકરીઓ સુધી પહોંચી શકાય છે અને તેને ટકાવી શકાય છે કે કેમ તેના પર પણ આધાર રાખે છે. શ્રમ નિયમન આ પરિસ્થિતિઓને આકાર આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

નવેમ્બર 2025 માં, સરકારે 29 વર્તમાન શ્રમ કાયદાઓને ચાર શ્રમ સંહિતાઓમાં એકીકૃત કર્યા: મજૂરી સંહિતા, 2019, ઔદ્યોગિક સંબંધો સંહિતા, સામાજિક સુરક્ષા સંહિતા, અને વ્યાવસાયિક સલામતી, આરોગ્ય અને કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ સંહિતા, 2020.

આ એકીકૃત માળખામાં, કેટલાક નિયમો મહિલાઓના કાર્યસ્થળના અધિકારો, સલામતી, પ્રતિનિધિત્વ અને રોજગાર સુધીની પહોંચને મજબૂત કરે છે.

· ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ પ્રતિનિધિત્વ: ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ સમિતિઓમાં મહિલાઓનું પ્રતિનિધિત્વ તેમના વર્કફોર્સ હિસ્સાના પ્રમાણમાં હોવું જોઈએ.

· પ્રસૂતિ લાભો: પાત્ર મહિલાઓને 26 અઠવાડિયા સુધીની વેતનસહિત પ્રસૂતિ રજા મળે છે. દત્તક લેતી અને કમિશનિંગ માતાઓ (એક જૈવિક માતા જે સરોગસીનો ઉપયોગ કરે છે) 12 અઠવાડિયાની પ્રસૂતિ રજા માટે હકદાર છે. અન્ય મુખ્ય જોગવાઈઓમાં શામેલ છે:

o મહિલાઓ તબીબી બોનસ તરીકે ₹3,500 મેળવવા માટે હકદાર છે જ્યાં મફત પ્રસુતિપૂર્વ અને પ્રસુતિપશ્ચાત સંભાળ પૂરી પાડવામાં આવતી નથી.

o બાળક 15 મહિનાનું થાય ત્યાં સુધી મહિલાઓ કામકાજના દિવસ દરમિયાન બે નર્સિંગ બ્રેક્સ માટે હકદાર છે.

o ઓછામાં ઓછા 50 કામદારો ધરાવતા સ્થાપનોએ ક્રેચ (crèche) સુવિધાઓ પૂરી પાડવી જ જોઈએ. એમ્પ્લોયરે મહિલાને ક્રેચની દિવસમાં ચાર મુલાકાતો લેવાની મંજૂરી આપવી જ જોઈએ જેમાં આરામના વિરામનો સમાવેશ થાય છે.

· વ્યાપક કાર્ય તકો: સંમતિ અને નિર્ધારિત સુરક્ષાત્મક ઉપાયો સાથે નાઇટ શિફ્ટ સહિત તમામ સ્થાપનોમાં મહિલાઓ કામ કરી શકે છે.

· જાતિ ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ: ભરતી, વેતન અને રોજગાર સ્થિતિમાં જાતિ ભેદભાવ પર પ્રતિબંધ છે.

· નીતિ પ્રતિનિધિત્વ: મહિલાઓએ કેન્દ્રીય/રાજ્ય સલાહકાર બોર્ડના એક-તૃતીયાંશ સભ્યો હોવું આવશ્યક છે. બોર્ડ ન્યૂનતમ વેતન અને મહિલા રોજગાર વિસ્તારવાના પગલાં પર સલાહ આપશે.

મહિલાઓના કામ માટે વધુ મજબૂત માર્ગો

મહિલાઓના કામ પ્રત્યે ભારતનો અભિગમ એ પરિસ્થિતિઓને મજબૂત કરવા પર વધુને વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જેમાં મહિલાઓ કામ કરી શકે અને આર્થિક રીતે પ્રગતિ કરી શકે. જેમ જેમ તકો વ્યાપક બને છે, તેમ રોજગાર, સાહસિકતા અને અર્થતંત્રના નવા ક્ષેત્રોમાં મહિલાઓનું યોગદાન વધુ દૃશ્યમાન બની રહ્યું છે.

કૌશલ્ય, ધિરાણ, બજારો અને સક્ષમ કાર્યસ્થળો સુધીની વધુ પહોંચ આ માર્ગોને વધુ સમર્થન આપે છે. આ ભારતના વિકાસમાં મહિલાઓની ભૂમિકાને ઊંડી બનાવશે અને વિકસિત ભારત તરફની યાત્રામાં મહિલા નેતૃત્વ હેઠળના વિકાસને આગળ ધપાવશે.

સંદર્ભો

શ્રમ અને રોજગાર મંત્રાલય

https://www.labour.gov.in/static/uploads/2026/06/4b7ec0e8206aa4860576d6f75b432e97.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2078530&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2256177&lang=2&reg=48

નાણા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249915&lang=1&reg=3

માઇક્રો, સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝિસ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236871&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209712&reg=48&lang=2

https://www.cgtmse.in/

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236871&lang=1&reg=20

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AS289_FewgL8.pdf?source=pqals

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2099687&lang=2&reg=3

https://www.msme.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/prime-minister-employment-generation-programme-and-other-credit-support-schemes-1-MDMzETMtQWa

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2258590&lang=1&reg=1

https://www.msme.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/marketing-promotion-schemes-1-QzMzETMtQWa

https://ramp.msme.gov.in/ramp/RAMP-initiative/msme-team-initiative/msme-team-initiative

https://www.msme.gov.in/static/uploads/2026/05/1bfda06b460e72543530b40817573495.pdf

https://dashboard.msme.gov.in/#

https://sambandh.msme.gov.in/PPP_Index.aspx

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253019&lang=1&reg=3

https://www.startupindia.gov.in/content/sih/en/about-startup-india-initiative.html

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1595854&lang=2&reg=48

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2202984&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2127843&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241313&reg=48&lang=2

કૌશલ્ય વિકાસ અને સાહસિકતા મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226498&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204133&lang=1&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2123510&lang=2&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2225466&lang=1&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2294851&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2149336&lang=2&reg=3

https://nstiwshimla.dgt.gov.in/en/node/2209

સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246009&lang=1&reg=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2057970&lang=2&reg=3

https://mospi.gov.in/uploads/publications_reports/publications_reports1787307445576_78c40fd2-1acd-40fb-abb8-15f9491ba4b8_QBUSE_Bulletin_(2).pdf

https://www.mospi.gov.in/national-sample-survey-office

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને આઇટી મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284808&reg=48&lang=2

મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3029_YErb7m.pdf?source=pqars

વિજ્ઞાન અને પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2298220&lang=1&reg=48

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો (PIB) આર્કાઇવ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2250664&lang=1&reg=3

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2181702&lang=2&reg=3

https://newindiasamachar.pib.gov.in/WriteReadData/Magazine//2026/May/M202605011.pdf

https://www.pib.gov.in/FactsheetDetails.aspx?Id=150499&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?ModuleId=3&NoteId=154624&reg=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/blogs/blogsdescr.aspx?feaaid=581&lang=1

ઇન્વેસ્ટ ઇન્ડિયા

https://www.investindia.gov.in/team-india-blogs/women-shaping-future-indian-industries

આંતરરાષ્ટ્રીય સંગઠનો

https://www.unwomen.org/sites/default/files/2024-03/un-women-womens-economic-empowerment-strategy-en.pdf

https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/%40ed_emp/%40emp_ent/%40ifp_seed/documents/publication/wcms_766156.pdf

https://www.worldbank.org/ext/en/topic/competitiveness/small-and-medium-enterprises-smes-finance#tab-context

https://digitalforwomen.worldbank.org/access-markets

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2323886) મુલાકાતી સંખ્યા : 27