PIB Backgrounder

ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ : પરંપરાથી ઉદ્યોગસાહસિકતા સુધી

પોસ્ટેડ ઓન: 13 OCT 2026 11:12AM by PIB Ahmedabad

એક સમયે ગામમાં ફરતું ચરખું રાષ્ટ્રવાદની ભાવનાનું પ્રતીક હતું. આજે, એ જ ભાવના ગ્રામ્ય ઉદ્યોગોના વિકસતા માળખા દ્વારા નવું સ્વરૂપ ધારણ કરી રહી છે. મધ, હર્બલ ઉત્પાદનો, કેળાના રેસામાંથી બનતી વસ્તુઓ, કાપડ અને અન્ય ગ્રામોદ્યોગ પરંપરાગત કૌશલ્યો માટે નવી તકોનું સર્જન કરી રહ્યા છે.

આત્મનિર્ભરતાની ભાવના વોકલ ફોર લોકલ અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝન સાથે સતત જોડાયેલી છે. પરંપરાગત કુશળતા અને સ્થાનિક સંસાધનો નાણાં, ટેકનોલોજી અને તાલીમ દ્વારા નવા બજારો શોધી રહ્યા છે.

સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને ગ્રાહકો વચ્ચેનો આ વધતો જોડાણ ખાદી મહોત્સવમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. ખાદી મહોત્સવ દર વર્ષે 2 ઓક્ટોબરથી 31 ઓક્ટોબર સુધી યોજાય છે. યુવાનો પર ખાસ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, આ અભિયાન તેમને ખાદી અને "વોકલ ફોર લોકલ" પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનાવે છે અને જનતાને ખાદી અને સ્થાનિક ઉત્પાદનો ખરીદવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

આ પરિવર્તનના કેન્દ્રમાં ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ (KVIC) છે. તે ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ આયોગ અધિનિયમ, 1956 હેઠળ સ્થાપિત એક વૈધાનિક સંસ્થા છે. આ અધિનિયમ KVIC ને ગ્રામોદ્યોગનું આયોજન, પ્રોત્સાહન, સુવિધા, આયોજન અને સહાય કરવાનો આદેશ આપે છે. તે તાલીમ, કાચા માલ, માર્કેટિંગ, સંશોધન અને ગુણવત્તા સુધારણા સંબંધિત પગલાંને આવરી લે છે. તે ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ સંબંધિત તકનીકી માહિતી અને સુવિધાઓ પૂરી પાડતી વખતે કૌશલ્ય વિકાસ અને સંશોધનને પણ સમર્થન આપે છે.

2025-26માં ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગ ઉત્પાદનોનું વેચાણ ઐતિહાસિક ₹1.87 લાખ કરોડ સુધી પહોંચ્યું, જે મે 2026 સુધીમાં નોંધાયેલ સર્વોચ્ચ સ્તર છે. 2013-14ની સરખામણીમાં, વેચાણ 501% વધ્યું, જ્યારે ઉત્પાદન 380% વધીને ₹1,25,296 કરોડ થયું. આ ક્ષેત્રમાં રોજગાર 56% વધીને 2.04 કરોડ થયો. કારીગરોને ચૂકવવામાં આવતા મહેનતાણામાં પણ વધારો થયો છે. તે 2013-14માં પ્રતિ હેન્ક ₹4 થી વધીને હાલમાં પ્રતિ હેન્ક ₹15 થયું છે, જે આશરે 275%નો વધારો દર્શાવે છે.

એક હેન્ક 840 યાર્ડ લાંબી દોરી અને એક પાઉન્ડ વજન જેટલી હોય છે.

એક સમયે એક કારીગર, ગ્રામીણ વ્યવસાયોનું નિર્માણ

કૌશલ્ય પ્રાપ્ત કરવાથી લઈને બજારો સુધી પહોંચવા સુધી, કારીગરો અને ગ્રામ ઉદ્યોગોને ટેકો આપવા માટે વિવિધ હસ્તક્ષેપો કરવામાં આવી રહ્યા છે.

35 વિભાગીય અને બિન-વિભાગીય તાલીમ કેન્દ્રોનું નેટવર્ક છે. તાલીમમાં ખાદ્ય ઉત્પાદનો, બેકરી, મધમાખી ઉછેર, અગરબત્તી, મીણબત્તીઓ, મોટર રિપેરિંગ અને અન્ય ઘણી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, 79,682 તાલીમાર્થીઓએ KVICના વિવિધ તાલીમ કાર્યક્રમો હેઠળ તાલીમ મેળવી હતી.

આશરે પાંચ લાખ કારીગરોમાં 80% થી વધુ મહિલાઓ છે. 2025-26માં, 47,382 મહિલાઓએ વિવિધ KVIC કાર્યક્રમો હેઠળ તાલીમ મેળવી હતી, જે કુલ તાલીમાર્થીઓના આશરે 59% છે.

તાલીમની સાથે ટૂલકિટ અને સાધનોનું વિતરણ, માર્કેટિંગ માટે સહાય અને અન્ય સહાયક પગલાંનો પણ સમાવેશ થાય છે.

માર્ચ 2008થી પ્રધાનમંત્રી રોજગાર નિર્માણ કાર્યક્રમ (PMEGP) એ KVIC દ્વારા લગભગ 97.95 લાખ લોકોને રોજગારની તકો પૂરી પાડી છે.

આવા જ એક લાભાર્થી શ્રી જીતેન્દ્ર બૈઠા છે, જેમણે 2020માં બિહારમાં બેકરી ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન એકમ સ્થાપ્યું હતું. તેમના સાહસનું વાર્ષિક ટર્નઓવર ₹72 લાખ છે અને હાલમાં તે સ્થાનિક સમુદાયમાં 20 લોકોને રોજગારી પૂરી પાડે છે.

સપોર્ટમાં એન્ટરપ્રાઇઝ ફાઇનાન્સ અને ઉત્પાદન માટે જરૂરી સાધનો અને ટેકનોલોજીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

ગ્રામોદ્યોગ વિકાસ યોજના આધુનિક મશીનો, ટૂલકીટ અને સાધનો પૂરા પાડીને કારીગરોને સશક્ત બનાવે છે. 2025-26 દરમિયાન, આવા 37,769 મશીનો, ટૂલકીટ અને સાધનોનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું હતું. KVIC, આ યોજના હેઠળ, 3.23 લાખથી વધુ મશીનો, ટૂલકીટ અને સાધનોનું વિતરણ કરી ચૂક્યું છે (મે 2026).

આ પ્રયાસો એવા પગલાંઓ દ્વારા પૂરક છે જે ખાદી સંસ્થાઓ અને કારીગરો જેમાં કાર્યરત છે તે વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવે છે.

ખાદી વિકાસ યોજના ખાદી સંસ્થાઓને ઉત્પાદનો સુધારવા, મૂલ્ય ઉમેરવા અને બદલાતી બજાર માંગને પ્રતિભાવ આપવામાં મદદ કરે છે. તેની સુધારેલી બજાર વિકાસ સહાય મૂલ્ય સંવર્ધન અને બજાર-લક્ષી કિંમત નિર્ધારણ માટે વધુ સુગમતા પૂરી પાડે છે. 2024-25 દરમિયાન, 1,097 ખાદી સંસ્થાઓને ₹245 કરોડનું ભંડોળ વિતરિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી 1,45,484 કારીગરોને ફાયદો થયો હતો.

પોષણક્ષમ ધિરાણની ઉપલબ્ધતા સહાયનો બીજો સ્તર ઉમેરે છે. વ્યાજ સબસિડી પાત્રતા પ્રમાણપત્ર યોજના હેઠળ, પાત્ર ખાદી સંસ્થાઓ વાર્ષિક 4%ના રાહત દરે ધિરાણ મેળવી શકે છે.

કારીગરો માટે, કાર્યસ્થળ પણ મહત્વનું છે. વર્કશેડ યોજના સુધારેલ ઉત્પાદન જગ્યાઓ અને વધુ અનુકૂળ કાર્ય વાતાવરણ પૂરું પાડે છે. 2025-26 દરમિયાન, ડિસેમ્બર 2025 સુધી, 1,309 કારીગરોને આ યોજના હેઠળ લાભ મળ્યો.

આ પગલાં કારીગરોને કાર્યકારી પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો અને ઉત્પાદન માટે સંસાધનોની પહોંચમાં સહાય કરે છે.

ગ્રામ્ય ઉદ્યોગોથી લઈને વિશાળ બજારો સુધી

ગ્રામ્ય ઉદ્યોગોમાં, પરંપરાગત કુશળતા અને સ્થાનિક સંસાધનોને નવા વ્યવસાયો અને ઉત્પાદનોમાં વિકસાવવામાં આવી રહ્યા છે, જે ટેકનોલોજી, તાલીમ અને બજાર જોડાણો દ્વારા સમર્થિત છે. સંશોધન અને વિકાસના પ્રયાસો ઉત્પાદકતા, ગુણવત્તા અને સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત બનાવી રહ્યા છે.

KVIC દ્વારા PMEGP યોજના હેઠળ સહાય મેળવીને મધ અને કૂકીઝ પર પોતાનો વ્યવસાય બનાવ્યો. પંજાબ સ્થિત તેમનો વ્યવસાય હવે લગભગ 200 કામદારોને રોજગારી પૂરી પાડે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં તેના ઉત્પાદનોની નિકાસ કરે છે. મધ અને કૂકીઝ તેના મુખ્ય ઉત્પાદનોમાંનો એક છે, જેમાં યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ નિકાસમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.

2010માં સમર્થન મળ્યા પછી, એન્ટરપ્રાઇઝે આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનોમાં ભાગ લઈને ધીમે ધીમે તેની નિકાસ હાજરીનો વિસ્તાર કર્યો. KVIC એ દુબઈ, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને મધ્ય પૂર્વમાં પ્રદર્શનોમાં ભાગ લેવાની સુવિધા આપી, જેનાથી એન્ટરપ્રાઇઝને વિદેશી ખરીદદારો સાથે જોડાવામાં મદદ મળી. આજે, આ વ્યવસાય 36 દેશોમાં નિકાસ કરે છે અને યુરોપિયન બજારોમાં મધ નિકાસ વિસ્તારવા માટે પંજાબના રાજપુરામાં બીજું એકમ વિકસાવી રહ્યું છે.

શ્રી બી. સુંદરજ માટે, કુદરતી રીતે સુગંધિત છોડ ગ્રામ્ય ઉદ્યોગનો પાયો બન્યો. તેમના અગરબત્તી યુનિટ દ્વારા, તેઓ અગરબત્તી, હર્બલ ઉત્પાદનો, વેટીવર અગરબત્તી અને વેટીવર સંબુરાનીનું ઉત્પાદન કરે છે. 2024-25 દરમિયાન ગ્રામોદ્યોગ વિકાસ યોજના (GVY) હેઠળ સહાયથી, તેમણે તેમની ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવી અને તેમની ઉત્પાદન શ્રેણીને વૈવિધ્યસભર બનાવી. આનાથી તેઓ સ્થાનિક રીતે ઉપલબ્ધ સંસાધનમાંથી બહુવિધ મૂલ્યવર્ધિત ઉત્પાદનો વિકસાવવા સક્ષમ બને છે. તેમનું સાહસ દર્શાવે છે કે KVIC સપોર્ટ કેવી રીતે પરંપરાગત જ્ઞાન અને સ્થાનિક સંસાધનોને માર્કેટેબલ ગ્રામ ઉદ્યોગ ઉત્પાદનોમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરી શકે છે.

હિમાચલ પ્રદેશના સોલન જિલ્લાના જટ્ટી માજરા ગામમાં શ્રી સાહિલ ચૌધરી એક મોનો-કાર્ટન ઉત્પાદન એકમ ચલાવે છે. આ સાહસ પ્રદેશમાં બાંધકામ અને પેકેજિંગ જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે. ₹25 લાખના પ્રોજેક્ટ ખર્ચ સાથે સ્થાપિત, આ એકમ KVIC-સમર્થિત PMEGP હેઠળ કાર્ય કરે છે.

આ એન્ટરપ્રાઇઝ હવે વાર્ષિક ₹45 લાખનું ટર્નઓવર ધરાવે છે અને 23 લોકોને રોજગાર પૂરો પાડે છે. નાણાકીય સહાયથી ચૌધરીના ઉદ્યોગસાહસિક વિચારને કાર્યરત ઉત્પાદન સાહસમાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ મળી. તેમની યાત્રા દર્શાવે છે કે સ્થાનિક ઉદ્યોગસાહસિકતા આત્મનિર્ભરતા, રોજગાર અને આત્મનિર્ભર ભારતના વ્યાપક દ્રષ્ટિકોણમાં કેવી રીતે યોગદાન આપી શકે છે.

ગ્રામ્ય ઉદ્યોગો માટે નવા બજારો ખોલવા

KVIC એ ગ્રાહકો સુધી પહોંચવા માટે ડિજિટલ અને ફિઝિકલ બંને ચેનલોનો વિસ્તાર કર્યો છે. તેની પાસે એક ઓનલાઈન ખાદી ઈન્ડિયા સ્ટોર ( www.khadiindia.gov.in ) છે જે કપડાં અને કાપડ, કરિયાણા, સૌંદર્ય ઉત્પાદનો, આવશ્યક તેલ, અત્તર અને અગરબત્તી સહિત વિવિધ ઉત્પાદનોની શ્રેણી ઓફર કરે છે.

ખાદી ઇન્ડિયા બ્રાન્ડને સમર્પિત પ્રચાર અને માર્કેટિંગ પહેલ દ્વારા ટેકો મળે છે. આ પ્રયાસો પરંપરાગત ઉત્પાદનોને સમકાલીન ગ્રાહકો સાથે જોડે છે. માર્કેટિંગ નેટવર્ક દેશભરમાં વિસ્તરેલ છે. તેમાં 8 વિભાગીય ખાદી ઇન્ડિયા વેચાણ આઉટલેટ્સ અને 15 KVIC શાખાઓનો સમાવેશ થાય છે. ખાદી સંસ્થાઓ દેશભરમાં 8,035 વેચાણ આઉટલેટ્સ ચલાવે છે.

રાષ્ટ્રીય, ઝોનલ, રાજ્ય અને જિલ્લા પ્રદર્શનો વધારાની બજાર તકો પૂરી પાડે છે. KVIC સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર મેળાઓમાં ભાગીદારીને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે.

ખાદી: વૈશ્વિક વાર્તાનું ગૂંથણ

ન્યુઝીલેન્ડ ફેશન વીક 2026 અને લેક્મે ફેશન વીક 2025 જેવા પ્લેટફોર્મ પર પ્રદર્શિત કરવામાં આવી છે. આ ઇવેન્ટ્સમાં, વારસાગત તકનીકોને સમકાલીન ડિઝાઇન સાથે જોડવામાં આવી હતી જેથી એક વિશિષ્ટ આધુનિક ઓળખ બનાવવામાં આવે.

વારસાથી તક સુધી

ખાદી અને ગ્રામોદ્યોગનો વિકાસ ઉચ્ચ ઉત્પાદન અને વેચાણ, રોજગારીનો વ્યાપ, કારીગરોના મહેનતાણામાં વધારો અને નવા ગ્રામીણ વ્યવસાયોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. પરંપરાગત કૌશલ્યો ટેકનોલોજી, નાણાં અને બજારો સાથે જોડાતા હોવાથી, આ ક્ષેત્ર ગ્રામીણ ભારતમાં ઉદ્યોગસાહસિકતા માટે નવા માર્ગો ખોલવાનું ચાલુ રાખે છે.