આયાત પર નિર્ભરતાથી સ્વ-નિર્ભરતા તરફ

ભારત વૈશ્વિક સ્તરે મહત્વપૂર્ણ, પ્રોટીનથી ભરપૂર ખાદ્ય પાક એવા કઠોળનું વિશ્વનું સૌથી મોટું ઉત્પાદક છે. કઠોળમાં 20-25% પ્રોટીન હોય છે, જે ઘઉં કરતા બમણાથી વધુ અને ચોખા કરતા લગભગ ત્રણ ગણું  વધારે છે. કઠોળ ભારતના કૃષિ નિકાસમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે અને પોષણ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરીને ભારતીય આહારનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહે છે. આ મહત્વને ઓળખીને, સરકારે 11 ઓક્ટોબર, 2025 ના રોજ 'કઠોળમાં આત્મનિર્ભરતા માટેનું મિશન' શરૂ કર્યું હતું. રાષ્ટ્ર જ્યારે 11 ઓક્ટોબરે આ મિશનના લોન્ચિંગની પ્રથમ વર્ષગાંઠ ઉજવી રહ્યું છે, ત્યારે 2025–26 થી 2030–31 સુધી ફેલાયેલા ₹11,440 કરોડના નાણાકીય ફાળવણીના સમર્થન સાથે આ સીમાચિહ્નરૂપ પહેલ પોતાની ગતિ જાળવી રાખે છે. આ મિશન કઠોળના ઉત્પાદનમાં સ્વ-નિર્ભરતા પ્રાપ્ત કરવા માંગે છે. તે વ્યાપક વેલ્યુ-ચેઇન અભિગમ દ્વારા સ્થાનિક ઉત્પાદનને વેગ આપવા, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને ખેડૂતોની આવક વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

સ્પષ્ટ લક્ષ્યાંક સાથેનું મિશન

આ મિશન હેઠળ, 2030-31 સુધીમાં ઉત્પાદન લગભગ 350 લાખ ટન સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે, જેમાં ઉત્પાદકતા વધીને હેક્ટર દીઠ 1,130 કિગ્રા થશે. આ લક્ષ્યાંકોને આગળ ધપાવતા મુખ્ય વ્યૂહાત્મક પગલાંઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· તુવેર, અડદ અને મસૂરના ઉત્પાદનને વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું

· આબોહવા-સાનુકૂળ બીજ અને સુધારેલી બીજ ગુણવત્તાને પ્રોત્સાહન આપવું

· છ વર્ષમાં 87.5 લાખ મફત બીજ કિટ્સ અને 126 લાખ ક્વિન્ટલ પ્રમાણિત બીજનું વિતરણ

· 2030–31 સુધીમાં કુલ લક્ષ્યાંકિત 310 લાખ હેક્ટર વિસ્તાર સુધી પહોંચવા માટે કઠોળ વાવેતર વિસ્તારમાં 35 લાખ હેક્ટરનો વધારો કરવો.

· ઉત્પાદનને સઘન બનાવવા માટે 489 જિલ્લાઓને આવરી લેતો ક્લસ્ટર-આધારિત અભિગમ

· 1,000 પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સની સ્થાપના

· ઈચ્છુક અને નોંધાયેલા ખેડૂતો પાસેથી NCCF અને NAFED દ્વારા તુવેર, અડદ અને મસૂરની ખાતરીપૂર્વકની ખરીદી.

· આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને વિદેશી મુદ્રાની બચત કરવાની અપેક્ષા

ભારતનું 'પલ્સ પાવરહાઉસ'

 ભારતના કઠોળ ક્ષેત્રે 2025-26 દરમિયાન સ્થાનિક ઉત્પાદન, ખેતી વિસ્તાર અને પાકની ઉત્પાદકતામાં મજબૂત વૃદ્ધિ દર્શાવી છે. સતત કૃષિ પ્રગતિ અને મજબૂત સ્થાનિક ઉત્પાદન દેશની કઠોળ અર્થવ્યવસ્થાને સતત મજબૂત બનાવી રહ્યું છે.

· ભારતનું કુલ કઠોળ ઉત્પાદન 2024-25 માં 256.83 લાખ ટનથી વધીને 2025-26 માં (ત્રીજા આગોતરા અંદાજ મુજબ) 274.09 લાખ ટન થયું છે.

· ભારતનો કઠોળ વાવેતર વિસ્તાર 2024-25 માં 277.20 લાખ હેક્ટરથી નોંધપાત્ર રીતે વધીને 2025-26 માં 286.46 લાખ હેક્ટર થયો છે.

· કઠોળ ખેતીના મુખ્ય પ્રદેશો મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, રાજસ્થાન, ઉત્તર પ્રદેશ, ગુજરાત, આંધ્રપ્રદેશ, કર્ણાટક, ઝારખંડ, ઓડિશા અને પશ્ચિમ બંગાળ છે.

· રાષ્ટ્રીય કઠોળ ઉત્પાદકતામાં સુધારો થયો છે કારણ કે એકંદર ઉત્પાદકતા 2024-25 માં હેક્ટર દીઠ 926 કિગ્રાથી વધીને 2025-26 માં હેક્ટર દીઠ 957 કિગ્રા થઈ છે.

· ભારતની કઠોળની આયાતમાં 31.52% નો ઘટાડો થયો છે, જે 2024-25 માં ₹46,427.60 કરોડથી ઘટીને 2025-26 માં ₹31,793.59 કરોડ થઈ છે.

· ભારતની કઠોળની નિકાસમાં 13.40% નો વધારો થયો છે, જે 2024-25 માં USD 855 મિલિયનથી વધીને 2025-26 માં USD 969.53 મિલિયન થઈ છે. 2025–26 દરમિયાન કુલ નિકાસ વોલ્યુમ 10.01 લાખ ટન સુધી પહોંચ્યું હતું.

· 2025-26 માં, મુખ્ય નિકાસ ગંતવ્યોમાં ચીન, યુએઈ, બાંગ્લાદેશ, યુ.એસ.એ. અને શ્રીલંકાનો સમાવેશ થાય છે.

વધતી MSP, ખાતરીપૂર્વકની ખરીદી

સરકાર ટેકાના ભાવમાં નોંધપાત્ર વધારો કરીને કઠોળના ખેડૂતો માટે ભાવ સુરક્ષા મજબૂત કરવાનું ચાલુ રાખે છે. ઊંચા ટેકાના ભાવ વાજબી વળતર સુનિશ્ચિત કરે છે અને મુખ્ય કઠોળ પાકોના સ્થાનિક ઉત્પાદનમાં વધારો કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

· માર્કેટિંગ સિઝન 2024-25 માટે, અડદ માટે ટેકાનો ભાવ (MSP) ક્વિન્ટલ દીઠ ₹7,400 નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ₹800 (10.81%) નો વધારો કરીને 2026-27 માટે ક્વિન્ટલ દીઠ ₹8,200 કરવામાં આવ્યો હતો.

· વર્ષ 2024-25 માટે, તુવેર (અરહર) માટે MSP ક્વિન્ટલ દીઠ ₹7,550 હતો, જેમાં ₹900 (11.92%) નો વધારો થઈને 2026-27 માં ક્વિન્ટલ દીઠ ₹8,450 થયો હતો.

· વર્ષ 2024-25 માટે, મસૂર માટે MSP ક્વિન્ટલ દીઠ ₹6,700 નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ₹300 (4.48%) નો સુધારો કરીને 2026-27 માટે ક્વિન્ટલ દીઠ ₹7,000 કરવામાં આવ્યો હતો.

આ મિશન હેઠળ, નેશનલ કોઓપરેટિવ કન્ઝ્યુમર્સ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (NCCF) અને નેશનલ એગ્રીકલ્ચરલ કોઓપરેટિવ માર્કેટિંગ ફેડરેશન ઓફ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (NAFED) ને ચાર વર્ષ (2025–26 થી 2028–29) ના સમયગાળા માટે તુવેર, મસૂર અને અડદની 100% ખરીદી કરવા માટે અધિકૃત કરવામાં આવ્યા છે. 17 જૂન, 2026 સુધીમાં, NCCF પલ્સ પ્રોક્યોરમેન્ટ ડેશબોર્ડની મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· NCCF એ 9 રાજ્યોમાં કુલ 10.55 લાખ ટન કઠોળની ખરીદી હાંસલ કરી છે. ખેડૂતોને સીધા જ કુલ ₹7,047 કરોડનું ટેકાનું મૂલ્ય (MSP value) ચૂકવવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલથી કુલ નોંધાયેલા 7.74 લાખ ખેડૂતોમાંથી 4.69 લાખ ખેડૂતોને સફળતાપૂર્વક લાભ થયો હતો.

· ખરીફ 2025-26 હેઠળ, ₹6,431 કરોડની કિંમતના 7.89 લાખ ટન કઠોળની ખરીદી કરવામાં આવી હતી, જેનાથી 3.66 લાખ ખેડૂતોને લાભ થયો હતો.

· રવિ 2026-27 હેઠળ, કઠોળની ખરીદી ₹14,217 કરોડની MSP રિલીઝ સાથે 23.51 લાખ ટન સુધી પહોંચી હતી, જેનાથી 10.20 લાખ ખેડૂતોને લાભ થયો હતો.

· કઠોળની ખરીદી 2024-25 માં 18,39,504.77 ટનથી વધીને 2025-26 માં 31,40,883.92 ટન થઈ છે.

મિશનની પ્રારંભિક મુખ્ય પ્રગતિ

મિશનની પ્રારંભિક પ્રગતિ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર બનાવવા અને ખેડૂત સમર્થનને વિસ્તારવામાં સતત ગતિશીલતા દર્શાવે છે. અત્યાર સુધીની મુખ્ય સિદ્ધિઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· આ મિશન 1,000 કઠોળ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સની પરિકલ્પના કરે છે, જેમાંથી પ્રથમ તબક્કામાં રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને 528 યુનિટ્સ ફાળવવામાં આવ્યા છે.

· પ્રધાનમંત્રી કિસાન સંપદા યોજના (PMKSY) હેઠળ ફૂડ પ્રોસેસિંગ અને પ્રિઝર્વેશન કેપેસિટીઝ (CEFPPC) ની રચના અને વિસ્તરણ માટે કુલ 23 કઠોળ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. આ મંજૂર થયેલા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સમાંથી, 18 કઠોળ પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સ સફળતાપૂર્વક પૂર્ણ થયા છે.

· ચોખાના પાક પછી પડતર રહેતા વિસ્તારોમાં કઠોળ ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, આ મિશન છ વર્ષમાં 87.5 લાખ બીજ કિટ્સ વહેંચવાનું લક્ષ્ય રાખે છે, જેમાંથી રવિ 2025-26 દરમિયાન 9.25 લાખ કિટ્સ વહેંચવામાં આવી હતી.

ડિજિટલ મોનિટરિંગ અને બીજ ટ્રેસેબિલિટી

સરકાર તમામ સ્તરે સીમલેસ મોનિટરિંગ, રિયલ-ટાઇમ દેખરેખ અને લક્ષીત અમલીકરણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે અદ્યતન ડિજિટલ પ્લેટફોર્મનો લાભ લે છે:

· ત્રિ-સ્તરીય સ્ટીયરીંગ કમિટી નેટવર્ક રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે આયોજન, અમલીકરણ અને પ્રગતિની દેખરેખ રાખે છે.

· કૃષિ મેપર એપ્લિકેશન સચોટ જીઓ-ફેન્સિંગ, જમીન જીઓ-ટેગિંગ અને બીજ વિવિધતા પ્રદર્શનો તેમજ ઉત્પાદકતાનું રિયલ-ટાઇમ ટ્રેકિંગ સક્ષમ બનાવે છે.

· સીડ ઓથેન્ટિકેશન, ટ્રેસેબિલિટી એન્ડ હોલિસ્ટિક ઇન્વેન્ટરી (SATHI) પોર્ટલ બીજ પેઢીઓ પરના બીજ જીવનચક્રને આવરી લેવા માટે એક સમગ્રલક્ષી અભિગમ પૂરો પાડે છે. આ પગલું બીજ ઉત્પાદનથી શરૂ કરીને સર્ટિફિકેશન અને બીજ વેચાણ સુધી બીજ પુરવઠા શ્રૃંખલાના ઓટોમેશન દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.

· એગ્રીસ્ટેક અને ડિજિટલ ક્રોપ સર્વે: લક્ષીત પોષક તત્વો વિતરણ અને સચોટ લણણીની આગાહીઓ સુનિશ્ચિત કરવા માટે જમીન આરોગ્ય કાર્ડ એનાલિટિક્સ અને ચકાસાયેલ પ્લોટ સર્વે સાથે એકીકૃત ખેડૂત આઈડી (Unified Farmer IDs) ને સાંકળે છે.

· ઇ-સમૃદ્ધિ અને વિસ્તાર જેવા વેરિફિકેશન પ્લેટફોર્મ સીધી ચૂકવણી, રિયલ-ટાઇમ બજાર ડેટા અને સ્થાનિક ભાવ સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

આજે વાવણી, આવતીકાલની સુરક્ષા

પ્રારંભિક ગતિ દર્શાવે છે કે કઠોળમાં આત્મનિર્ભરતા માટેનું મિશન નીતિગત હેતુ અને જમીની સ્તરના અમલીકરણને સફળતાપૂર્વક જોડી રહ્યું છે. ખાતરીપૂર્વકના ભાવ સમર્થને ઉત્પાદકોનો વિશ્વાસ પુનઃસ્થાપિત કર્યો છે, જ્યારે SATHI અને e-Samriddhi જેવા ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સંપૂર્ણ સપ્લાય ચેઇન પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરે છે. ભારત જ્યારે 350 લાખ ટનના તેના 2030–31 ના ઉત્પાદન લક્ષ્યાંક તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે આ એકીકૃત વેલ્યુ-ચેઇન ફ્રેમવર્ક માત્ર લાંબા ગાળાની રાષ્ટ્રીય પ્રોટીન સુરક્ષા અને વિદેશી મુદ્રા બચતનું વચન આપતું નથી, પરંતુ વ્યાપક કૃષિ અર્થતંત્રમાં આત્મનિર્ભરતા માટે એક અનુકરણીય મોડેલ પણ પ્રદાન કરે છે.

સંદર્ભો

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2177847&reg=48&lang=2 https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-09/Strategies-and-Pathways-for-Accelerating-Growth-in-Pulses-towards-the-Goal-of-Atmanirbharta.pdf https://www.ibef.org/news/union-cabinet-approves-mission-for-aatmanirbharta-in-pulses-with-rs-11-440-crore-us-1-24-billion-outlay-to-achieve-self-sufficiency-by-2030-31 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2284230&reg=48&lang=1 https://upag.gov.in/dash-reports/progressivecropareasown https://apeda.gov.in/Pulses https://pulsesmission.da.gov.in/pulseswebinar.aspx https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2239790&reg=48&lang=2 https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/union-cabinet-approves-mission-for-aatmanirbharta-in-pulses-for-2025-26-to-2030-31/

પીઆઈબી બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155497&ModuleId=3&reg=48&lang=1

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/NP/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2321971) મુલાકાતી સંખ્યા : 96