પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ' ના વિઝનને આગળ ધપાવતા અને કેન્દ્રીય ગૃહ અને સહકારિતા મંત્રી શ્રી અમિત શાહના નેતૃત્વ હેઠળ, સહકાર મંત્રાલય ભારતના સહકારી ક્ષેત્રને વધુ મજબૂત, વધુ સમાવેશી, પારદર્શક અને આર્થિક રીતે જીવંત ઇકોસિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે કામ કરી રહ્યું છે. આ પ્રયાસોના ભાગરૂપે, સહકાર મંત્રાલય દ્વારા 8–9 ઓક્ટોબર 2026ના રોજ બસ્તર, છત્તીસગઢ ખાતે 'સહકાર સે સમૃદ્ધિ — ધ રોડ અહેડ: સ્કેલિંગ ઈમ્પેક્ટ થ્રુ કોઓપરેટિવ ટ્રાન્સફોર્મેશન' ની થીમ હેઠળ આયોજિત બે દિવસીય 9મી રાષ્ટ્રીય સમીક્ષા કાર્યશિબિર સફળ સહકારી પહેલોને ક્ષેત્રીય સ્તરે વ્યવહારુ, સમયબદ્ધ અને માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં રૂપાંતરિત કરવાના નવા ભાર સાથે આજે સંપન્ન થઈ.

આ વર્કશોપમાં વિવિધ રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, સહકારી મંડળીઓના રજિસ્ટ્રારો, રાષ્ટ્રીય સહકારી સંસ્થાઓ અને ફેડરેશનોના પ્રતિનિધિઓ તેમજ સહકારી ક્ષેત્રના મુખ્ય હિતધારકો એકઠા થયા હતા. બે દિવસ દરમિયાન, સહભાગીઓએ મંત્રાલયની પ્રમુખ પહેલો હેઠળની પ્રગતિની સમીક્ષા કરી, સફળ રાજ્ય-સ્તરના અનુભવોની આપ-લે કરી અને પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ મંડળીઓ (PACS), સહકારી બેંકિંગ, ડેરી સહકારી મંડળીઓ, ડિજિટલાઈઝેશન, વ્યવસાયિક વૈવિધ્યકરણ, સહકારી માર્કેટિંગ અને વિકેન્દ્રિય અનાજ સંગ્રહને મજબૂત કરવા માટેની વ્યૂહરચનાઓ પર ચર્ચા કરી. આ ચર્ચાઓમાં પૂર્વોત્તર રાજ્યો અને પૂર્વ સરહદી વિસ્તારો, જેમાં છત્તીસગઢ અને ઓડિશાના ડાબેરી ઉગ્રવાદથી પ્રભાવિત જિલ્લાઓનો સમાવેશ થાય છે, તેમાં સહકારી વિકાસ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

સમાપન પ્રવચન આપતા, સહકાર મંત્રાલયના સચિવ ડૉ. આશિષ કુમાર ભુતાનીએ આ ચર્ચાઓને અત્યંત આકર્ષક અને ઉત્પાદક ગણાવી હતી અને નોંધ્યું હતું કે વર્કશોપે નવીન, વ્યવહારુ અને જિલ્લા-વિશિષ્ટ પહેલોની વ્યાપક પહેલો સામે આવી છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આ સમીક્ષાનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ બોધપાઠ એ માન્યતા છે કે સહકારી વિકાસનું કોઈ એક મોડેલ સમગ્ર દેશમાં એકસરખી રીતે લાગુ કરી શકાય નહીં. દરેક રાજ્ય તેની પોતાની પરિસ્થિતિઓ, પડકારો, પરંપરાઓ અને સંસ્થાકીય જરૂરિયાતો ધરાવે છે, જે અર્થપૂર્ણ પરિણામો મેળવવા માટે સ્થાનિક રીતે અનુકૂળ ઉકેલોને આવશ્યક બનાવે છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે વર્કશોપ દરમિયાન રજૂ કરવામાં આવેલી કેટલીક સફળ પદ્ધતિઓ પુનરાવર્તન અને વિસ્તરણ કરવા યોગ્ય છે, અને રાજ્યોએ પોતાની વ્યૂહરચના વિકસાવતી વખતે આ અનુભવોમાંથી શીખવું જોઈએ.

અમલીકરણ પર વધુ ધ્યાન આપવા માટે આહ્વાન કરતા, ડૉ. ભુતાનીએ રાજ્યોને વર્કશોપ પછી તરત જ અગ્રતા ધરાવતી કાર્યયોજનાઓ તૈયાર કરવા, અમલીકરણ માટે જવાબદાર અધિકારીઓ અને સંસ્થાઓની સ્પષ્ટપણે ઓળખ કરવા, વાસ્તવિક સમયમર્યાદા નક્કી કરવા અને નિયમિત મોનિટરિંગ પદ્ધતિઓ ગોઠવવા વિનંતી કરી. તેમણે કહ્યું કે આવો અભિગમ વર્કશોપમાંથી ઊભરી રહેલી ચર્ચાઓ અને ભલામણોને સહકારી સંસ્થાઓની કામગીરી અને પ્રદર્શનમાં મૂર્ત સુધારામાં રૂપાંતરિત કરવામાં મદદ કરશે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે કેટલાક અત્યંત મૂલ્યવાન સાહસો નાના રાજ્યોમાંથી આવ્યા છે, જે દર્શાવે છે કે મોટા રાજ્યો અન્યત્ર વિકસાવવામાં આવેલી સફળ પદ્ધતિઓને અપનાવીને નોંધપાત્ર લાભ મેળવી શકે છે.

નેશનલ કોઓપરેટિવ એક્સપોર્ટ્સ લિમિટેડ (NCEL), નેશનલ કોઓપરેટિવ ઓર્ગેનિક્સ લિમિટેડ (NCOL) અને ભારતીય બીજ સહકારી સમિતિ લિમિટેડ (BBSSL)ની કામગીરી પર કરવામાં આવેલા પ્રસ્તુતિકરણોનો ઉલ્લેખ કરતા સચિવે જણાવ્યું હતું કે ઘણા રાજ્યોએ ક્ષેત્રિય સ્તરની સહકારી મંડળીઓને મજબૂત કરવા માટે આ રાષ્ટ્રીય સહકારી સંસ્થાઓનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કર્યો છે. તેમણે નોંધ્યું કે આ સંસ્થાઓ કૃષિ ઉપજનું એકત્રીકરણ કરવા, વ્યાપક બજારો સુધી પહોંચ મેળવવા અને ખેડૂતો તેમજ સહકારી સભ્યો માટે લાભદાયી ભાવ સુનિશ્ચિત કરવા માટે મહત્વપૂર્ણ તકો ઊભી કરી રહી છે. આવા જોડાણોને મજબૂત કરવા માટે છેલ્લા બે વર્ષમાં મંત્રાલયના સતત પ્રયાસોનો સંદર્ભ આપતા, તેમણે અન્ય રાજ્યોને વર્કશોપ દરમિયાન રજૂ કરાયેલા સફળ મોડેલોનો અભ્યાસ કરવા અને અપનાવવા પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા.

ડૉ. ભુતાનીએ ખાતર વ્યવસાય યોજનાઓ અંગેની ચર્ચાઓની પણ પ્રશંસા કરી હતી અને જ્યાં પણ શક્ય હોય ત્યાં આ ક્ષેત્રમાં PACSની ભૂમિકાને વિસ્તારવાના માર્ગો શોધવા રાજ્યોને પ્રોત્સાહિત કર્યા હતા. તેમણે પ્રાથમિક સહકારી સંસ્થાઓ માટે વ્યવહારુ વ્યવસાયિક તકો વિકસાવવાના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો જેથી તેઓ તેમની પ્રવૃત્તિઓમાં વિવિધતા લાવી શકે, તેમની નાણાકીય સ્થિરતા મજબૂત કરી શકે અને તેમના સભ્યોને વધારાની સેવાઓ પૂરી પાડી શકે.

સહકારી બેંકિંગ સત્રનો સંદર્ભ આપતા, સચિવે કેટલાક રાજ્યો દ્વારા કરવામાં આવેલી નવીન પહેલોની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું કે મંત્રાલય સહકારી બેંકોનો સામનો કરી રહેલા પડકારોને પહોંચી વળવા નાણા મંત્રાલય અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા સાથે મળીને કામ કરી રહ્યું છે. તેમણે સાયબર સુરક્ષાને મજબૂત કરવાના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે સહકારી બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં સાયબર છેતરપિંડીની ઘટનાઓએ મજબૂત ડિજિટલ સુરક્ષા ઉપાયો અને વધુ તકનીકી સજ્જતાની જરૂરિયાતને બળ આપ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે જનતાનો વિશ્વાસ જાળવી રાખવા અને અન્ય બેંકિંગ સંસ્થાઓ સાથે અસરકારક રીતે સ્પર્ધા કરવા માટે સહકારી બેંકોએ પોતાની જાતને સુરક્ષિત અને આધુનિક બેંકિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરથી સજ્જ કરવી પડશે.

મજબૂત અને એકસમાન કોર બેંકિંગ સોલ્યુશન (CBS) પ્લેટફોર્મના વિકાસ અંગે નાબાર્ડ (NABARD)ના પ્રસ્તુતિકરણની પ્રશંસા કરતા ડૉ. ભુતાનીએ જણાવ્યું હતું કે આ પહેલ હાલમાં કેટલીક સહકારી બેંકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી છૂટાછવાયા અને અવિશ્વસનીય ટેકનોલોજી સિસ્ટમ્સમાંથી ઊભા થતા પડકારોને પહોંચી વળવામાં મદદ કરશે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે પ્લેટફોર્મ સ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા આગળ વધી રહી છે, જેમાં ટેન્ડરિંગ પ્રક્રિયા પૂર્ણ થવાના આરે છે. આધુનિક અને પ્રમાણિત બેંકિંગ પ્લેટફોર્મ સુધીની પહોંચ સહકારી બેંકોને અન્ય બેંકો દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓ સમકક્ષ સેવાઓ પ્રદાન કરવા સક્ષમ બનાવશે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે, સાયબર સુરક્ષાની સાથે, સેવામાં સુધારો કરવા, વર્તમાન ગ્રાહકોને જાળવી રાખવા અને યુવા ગ્રાહકોને, ખાસ કરીને જેન ઝીને આકર્ષવા માટે ઇન્ટરનેટ બેંકિંગ અને મોબાઇલ બેંકિંગનો વિસ્તાર કરવો મહત્વપૂર્ણ રહેશે. તેમણે આ ઉભરતા ગ્રાહક વિભાગને જોડવા માટે કેટલીક સહકારી બેંકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી પહેલોની પણ પ્રશંસા કરી હતી.

ડેરી સહકારી મંડળીઓ, મિલ્ક પૂલિંગ પોઇન્ટ્સ અને દૂધ એકત્રીકરણ કેન્દ્રો પરની ચર્ચાઓ પર પ્રકાશ પાડતા, સચિવે અનૌપચારિક ગ્રામીણ-સ્તરના દૂધ એકત્રીકરણ વ્યવસ્થાઓને સંગઠિત સહકારી માળખામાં લાવવાની જરૂરિયાતનો પુનરોચ્ચાર કર્યો. તેમણે કહ્યું કે ગામડાના સ્તરની સિસ્ટમ્સ કે જેના દ્વારા મધર ડેરી અને અમૂલ જેવી સંસ્થાઓ માટે દૂધ એકત્રિત કરવામાં આવે છે તેને ઔપચારિક સહકારી સંસ્થાઓ તરીકે વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવી જોઈએ, જેથી દૂધ ઉત્પાદકો સહકારી સંગઠન ફાયદાઓ મેળવી શકે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ડેરી અને મત્સ્યઉદ્યોગ સહકારી મંડળીઓએ નવી મંડળીઓની રચનામાં પ્રોત્સાહક પ્રગતિ કરી છે અને આ સિદ્ધિઓ આગળ ધપાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

PACS ના વિસ્તરણ તરફ વળતાં, ડૉ. ભુતાનીએ નવી પ્રાથમિક કૃષિ ધિરાણ મંડળીઓની સ્થાપનામાં રાજ્યો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતા પડકારોનો સ્વીકાર કર્યો હતો પરંતુ તેમને અમલીકરણ ઝડપી બનાવવા વિનંતી કરી હતી. તેમણે આગામી બે થી ત્રણ વર્ષમાં આવી આશરે 95,000 સંસ્થાઓ સ્થાપવાના લક્ષ્યાંકનો ઉલ્લેખ કર્યો અને વર્તમાન PACS ના વિભાજન, નવી મંડળીઓની રચના અને સભ્યપદના વિસ્તરણ તરફ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાના પ્રયાસોની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો. PACS માટે યોગ્ય વસતિ કવરેજ અંગેના નાબાર્ડના અભ્યાસનો સંદર્ભ આપતા, તેમણે કહ્યું કે સભ્યપદ વધારવાથી અને વધારાની PACS ની રચના કરવાથી સહકારી ધિરાણ વિતરણ માટે મજબૂત સંસ્થાકીય પાયો બનાવવામાં મદદ મળશે. તેમણે વધુમાં અવલોકન કર્યું કે નવી જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેંકો (DCCBs) ની વ્યવહારુતા માટે PACS અને સભ્યોનું પર્યાપ્ત વ્યાપક નેટવર્ક આવશ્યક છે.

સચિવે ઉત્તર પ્રદેશ, મધ્ય પ્રદેશ, આંધ્ર પ્રદેશ, જમ્મુ અને કાશ્મીર, ગુજરાત, બિહાર અને પુડુચેરી સહિતના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા શેર કરાયેલી સફળ પદ્ધતિઓની પ્રશંસા કરી. તેમણે કહ્યું કે આ અનુભવો દર્શાવે છે કે રાજ્યો કેવી રીતે પોતાની સંબંધિત શક્તિઓની ઓળખ કરી રહ્યા છે અને સ્થાનિક જરૂરિયાતોને અનુકૂળ સહકારી મોડેલો વિકસાવી રહ્યા છે. આવી પહેલો અન્ય રાજ્યો માટે ઉપયોગી નમૂનાઓ તરીકે સેવા આપી શકે છે. તેમણે સંકેત આપ્યો કે વર્કશોપની કાર્યવાહી અને મિનિટ્સ સંબંધિત અને અનુકૂલનક્ષમ મોડેલોની ઓળખ કરશે જેને રાજ્યો અમલીકરણ માટે ધ્યાનમાં લઈ શકે છે.

PACS કોમ્પ્યુટરાઈઝેશન હેઠળની પ્રગતિની સમીક્ષા કરતા, ડૉ. ભુતાનીએ જણાવ્યું હતું કે આ યોજના મંત્રાલયની એક મુખ્ય કેન્દ્ર ભંડોળ ધરાવતી પહેલ છે અને રાજ્યોને બાકી રહેલી પ્રવૃત્તિઓ સમયસર પૂર્ણ કરવાનું સુનિશ્ચિત કરવા વિનંતી કરી. તેમણે સહભાગીઓને માહિતગાર કર્યા કે હાલની યોજના માર્ચ 2027 માં પૂર્ણ થવાની છે અને ચાલુ લક્ષ્યાંકોને પૂર્ણ કરવા માટે કોઈ વધારાની નાણાકીય જવાબદારી વિના તેના વિસ્તરણ માટેની દરખાસ્ત માંગવામાં આવી છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે PACS કોમ્પ્યુટરાઈઝેશનના પ્રથમ તબક્કાના તમામ ઘટકો ડિસેમ્બર 2026 સુધીમાં પૂર્ણ થવા જોઈએ, જ્યારે નાણાકીય વર્ષ 2024–25 અને 2025–26ના ઓડિટ ઓક્ટોબર 2026 સુધીમાં પૂર્ણ કરવા જોઈએ. તેમણે અમલીકરણમાં વિલંબ ટાળવા માટે, ખાસ કરીને નાણાકીય વર્ષના પ્રારંભિક મહિનાઓ દરમિયાન, હિસાબોનું સમયસર સમાધાન (reconciliation) અને રેકોર્ડ્સનું નિયમિત અપડેટિંગ કરવાના મહત્વ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો.

સહકારી ક્ષેત્રમાં વિશ્વની સૌથી મોટી અનાજ સંગ્રહ યોજનાનો ઉલ્લેખ કરતા, સચિવે જણાવ્યું હતું કે આ પહેલ સાથે જોડાયેલા પ્રારંભિક પડકારોને ઉકેલવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ થઈ છે. કેટલાક રાજ્યોએ ગોડાઉનો માટે સ્થળોની ઓળખ કરવા, લોનની મંજૂરી મેળવવા અને બાંધકામ શરૂ કરવા તરફ પગલાં લીધાં છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સમગ્ર દેશમાં વિકેન્દ્રિય અનાજ સંગ્રહ માળખાની વ્યાપક ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે આ પ્રયાસોને નોંધપાત્ર રીતે ઝડપી બનાવવાની અને વિસ્તારવાની જરૂર છે.

ડૉ. ભુતાનીએ વિકલ્પરૂપ કૃષિ માર્કેટિંગ અને ધિરાણ વ્યવસ્થાઓ વિકસાવવામાં વિકેન્દ્રિય સંગ્રહ માળખાની ક્ષમતા પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો જે ખેડૂતોને તેમની ઉપજ માટે લાભદાયી ભાવ મેળવવામાં મદદ કરી શકે છે. આર્થિક બાબતોના વિભાગ સાથેની તાજેતરની ચર્ચાઓનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે જણાવ્યું હતું કે મંત્રાલય પ્લેજ ફાઇનાન્સ સહિતના વિકલ્પરૂપ મોડેલોની શોધ કરી રહ્યું છે, જેના માટે યોગ્ય રીતે વિકસાવવામાં આવેલી સંગ્રહ સુવિધાઓના મજબૂત નેટવર્કની જરૂર પડશે. તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આનો હેતુ ન્યૂનતમ ટેકાના ભાવ (MSP) માળખાને બદલવાનો નથી, પરંતુ કૃષિ પેદાશો માટે, ખાસ કરીને ઘઉં અને ડાંગર સિવાયના અનાજ માટે વધારાની, ટકાઉ અને સ્થાનિક રીતે અનુકૂળ પ્રણાલીઓ તપાસવાનો છે, જ્યાં MSP-આધારિત ખરીદી સુધીની પહોંચ પડકારો રજૂ કરી શકે છે.

સચિવે જણાવ્યું હતું કે મંત્રાલય આગામી બે થી ત્રણ મહિનામાં રાજ્યો સાથે આવા મોડેલો શેર કરવાનો અને રાષ્ટ્રીય સ્તરે તેનો વ્યાપક અમલ કરતા પહેલા પસંદગીના જિલ્લાઓમાં પાઇલટ પ્રોજેક્ટ્સ અમલમાં મૂકવાની શક્યતા ચકાસવાનો ઇરાદો ધરાવે છે. તેમણે રાજ્યોને આ તકોની તપાસ કરવા અને ખેડૂત-કેન્દ્રીત મોડેલો વિકસાવવા માટે વ્યવહારુ સૂચનો આપવા પ્રોત્સાહિત કર્યા જે ભાવની પ્રાપ્તિમાં સુધારો કરી શકે, સ્થાનિક કૃષિ બજારોને મજબૂત કરી શકે અને સહકારી સંસ્થાઓની આર્થિક વ્યવહારુતા વધારી શકે.

તેમના સમાપન પ્રવચનમાં, ડૉ. ભુતાનીએ વર્કશોપના સરળ સંચાલન માટે તેમના સમર્થન અને વ્યવસ્થાઓ બદલ છત્તીસગઢના મુખ્ય સચિવ, છત્તીસગઢ સરકાર, બસ્તરના કલેક્ટર અને જિલ્લા વહીવટીતંત્રનો આભાર માન્યો હતો. તેમણે વિવિધ રાજ્યો અને સહકારી સંસ્થાઓના પ્રતિનિધિઓની સક્રિય સહભાગિતા બદલ પણ આભાર વ્યક્ત કર્યો હતો અને અવલોકન કર્યું હતું કે ચર્ચાઓએ સહકારી ચળવળને મજબૂત કરવા માટે મૂલ્યવાન આંતરદ્રષ્ટિ પૂરી પાડી છે. તેમણે સહભાગીઓને માહિતગાર કર્યા કે આગામી રાષ્ટ્રીય સમીક્ષા વર્કશોપ જાન્યુઆરી 2027માં તમિલનાડુના મહાબલીપુરમ ખાતે યોજવાનું પ્રસ્તાવિત છે.

SM/BS/JD