સમગ્ર નદીના પુનરુદ્ધાર પ્રત્યે સરકારની પ્રતિબદ્ધતાને મજબૂત કરતા, કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રી શ્રી સી.આર. પાટીલની અધ્યક્ષતામાં નવી દિલ્હી ખાતે સશક્ત  કાર્ય દળ (ETF) ની 20મી બેઠક યોજાઈ હતી. આ બેઠકમાં નમામિ ગંગે કાર્યક્રમની પ્રગતિની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી અને સુધારેલી સીવેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, વૈજ્ઞાનિક જળ સંચાલન, ટ્રીટેડ વેસ્ટવોટરનો સુરક્ષિત પુનઃઉપયોગ, નિવસનતંત્ર પુનઃસ્થાપના, ભૂગર્ભજળ સંચાલન, પ્રકૃતિ-આધારિત ઉકેલો અને હિતધારકો વચ્ચે સુધારેલા સંકલન દ્વારા નદીના કાયાકલ્પને વેગ આપવાના ઉદ્દેશ્યથી મુખ્ય હસ્તક્ષેપો પર વિચાર-વિમર્શ કરવામાં આવ્યો હતો.

 

આ બેઠકમાં જલ શક્તિ રાજ્ય મંત્રી શ્રી રાજ ભૂષણ ચૌધરી ઉપરાંત વિવિધ મંત્રાલયો અને રાજ્ય સરકારોના મુખ્ય હિતધારકો, જેમાં જળ સંસાધન વિભાગના સચિવ શ્રીમતી અર્ચના વર્મા; પીવાના પાણી અને સ્વચ્છતા વિભાગના સચિવ શ્રી અશોક કે.કે. મીના; નેશનલ મિશન ફોર ક્લીન ગંગા (NMCG) ના ડાયરેક્ટર જનરલ શ્રી રાજીવ કુમાર મિત્તલ; જળ સંસાધન વિભાગના જોઇન્ટ સેક્રેટરી એન્ડ ફાઇનાન્શિયલ એડવાઇઝર શ્રી ગૌરવ મસાલદાન; તથા NMCG અને સહભાગી રાજ્યોના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ જોડાયા હતા.

બેઠકમાં સીવેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સ્થિતિ, DPR તૈયારી અને મૂલ્યાંકન, જમીનની ઉપલબ્ધતા, ટ્રીટેડ વેસ્ટવોટરનો સુરક્ષિત પુનઃઉપયોગ (SRTW), એક્વિફર મેપિંગ, વેટલેન્ડ્સ, સિટી સેનિટેશન એક્શન પ્લાન (CSAP), એરિયલ ડ્રેનેજ મેપિંગ અને સ્ટેટ ગંગા કમિટીઓની નિયમિત બેઠકોની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. માહિતી આપવામાં આવી હતી કે બરૌની સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ (STP) માટે સુધારેલી DPR પ્રાપ્ત થઈ છે અને તેને મૂલ્યાંકન માટે IIT-BHU મોકલવામાં આવી છે, જ્યારે પશ્ચિમ બંગાળમાં શાંતિપુર STPs માટેની DPR કારોબારી સમિતિ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવી છે. બિહાર અને પશ્ચિમ બંગાળે ટ્રીટેડ વેસ્ટવોટરના પુનઃઉપયોગ અંગેની તેમની નીતિઓ અધિસૂચિત કરી છે, જ્યારે ઝારખંડ રાજ્ય કેબિનેટની મંજૂરી મેળવવાની પ્રક્રિયામાં છે.

 

આ બેઠકમાં નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સની એકંદર સ્થિતિ અને નાણાંકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન કાર્યક્રમના પ્રદર્શનની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, ₹43,266 કરોડના કુલ ખર્ચે 527 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાંથી 368 પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થઈ ગયા છે. ગટરવ્યવસ્થા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હેઠળ, 219 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જેનાથી 5,245 કિમીના ગટર નેટવર્ક સાથે 6,603 MLD ની ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા ઊભી થઈ છે. આમાંથી, 147 પ્રોજેક્ટ્સ પૂર્ણ થયા છે, જેણે 4,339 MLD ની સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ ક્ષમતા ઊભી કરી છે અને 4,615 કિમીનું ગટર નેટવર્ક પૂર્ણ કર્યું છે. નમામિ ગંગે કાર્યક્રમ બાયોરેમિડિયેશન અને નવીન સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ, સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ, ઔદ્યોગિક ગંદા પાણીની ટ્રીટમેન્ટ, સર્વેલન્સ અને મોનિટરિંગ, સંશોધન અને વિકાસ, જૈવવિવિધતા અને વૃક્ષારોપણ, આજીવિકા સર્જન, જાહેર આઉટરીચ અને જ્ઞાન સંચાલન સંબંધિત હસ્તક્ષેપોને પણ આવરી લે છે. મંત્રીએ અમલીકરણની ઝડપ જાળવી રાખવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો અને સંબંધિત એજન્સીઓ તથા રાજ્ય સરકારોને ચાલુ પ્રોજેક્ટ્સ સમયસર પૂર્ણ કરવા અને પેન્ડિંગ DPRs, જમીન સંબંધિત મુદ્દાઓ અને અમલીકરણની અન્ય અડચણો પર ઝડપી કાર્યવાહી કરવા નિર્દેશ આપ્યો હતો.

બેઠકમાં જળ સંબંધિત અભ્યાસક્રમો વિકસાવવા અને ઉચ્ચ શિક્ષણના અભ્યાસક્રમોમાં જળ ગવર્નન્સ અને મેનેજમેન્ટનો સમાવેશ સુગમ બનાવવાના નિર્દેશને અનુરૂપ રિવર સિટી એલાયન્સ હેઠળ વિકસાવવામાં આવેલા શૈક્ષણિક અભ્યાસક્રમોની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. NMCG અને NIUA એ બે અભ્યાસક્રમો વિકસાવ્યા અને સુગમ બનાવ્યા છે — શહેરી નદી સંચાલનના સિદ્ધાંતો અને ઈકો-ફ્રેન્ડલી વોટરફ્રન્ટ ડેવલપમેન્ટ. પ્રથમ કોર્સ મિત્રાજ સાર્વજનિક (અગાઉ SCET સુરત તરીકે ઓળખાતી) અને OP જિંદાલ ગ્લોબલ યુનિવર્સિટી ખાતે ઓફર કરવામાં આવી રહ્યો છે, જ્યારે બીજો કોર્સ સ્કૂલ ઓફ પ્લાનિંગ એન્ડ આર્કિટેક્ચર, ભોપાલ ખાતે ઓફર કરવામાં આવી રહ્યો છે. આ અભ્યાસક્રમોમાં વોટરશેડ્સ, ડ્રેનેજ બેસિન, નદી મોર્ફોલોજી, સ્ટોર્મવોટર મેનેજમેન્ટ, પર્યાવરણીય પ્રવાહ, ઈકો-ફ્રેન્ડલી રિવરફ્રન્ટ ડિઝાઇન, બેસિન-સિટી કનેક્શન્સ, ફ્લડપ્લેન રેગ્યુલેશન, રિપેરિયન ઈકોલોજી, વોટર-સેન્સિટિવ અર્બન ડિઝાઇન અને ક્લાઈમેટ રિસિલિયન્સ સહિતના ક્ષેત્રો આવરી લેવામાં આવ્યા છે.

બેઠકના મુખ્ય કેન્દ્રોમાંનું એક ઉત્તર પ્રદેશના પીલીભીતમાં ગોમતી ઉદ્ગમ સ્થળનો કાયાકલ્પ હતો. ગોમતી ઉદ્ગમ સ્થળના કાયાકલ્પ અને સંકલિત વિકાસ માટેનો માસ્ટર પ્લાન ડિસેમ્બર 2025 માં યોજાયેલી NMCG ની 68મી કારોબારી સમિતિની બેઠકમાં મંજૂર કરવામાં આવ્યો હતો. બેઠકમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી કે તળાવ પુનઃસ્થાપના અને 1 MLD નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સ-આધારિત STP દ્વારા સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ સંબંધિત DPR ને મંજૂરી આપવામાં આવી છે, જેના માટે 17 સપ્ટેમ્બર 2026 ના રોજ વહીવટી મંજૂરી અને ખર્ચ મંજૂરી જારી કરવામાં આવી છે. કાચબાના વસવાટ અને પંચવટીના પુનઃસ્થાપન સંબંધિત DPR પર 74મી કારોબારી સમિતિમાં વિચારણા કરવામાં આવી રહી છે, જ્યારે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ સંબંધિત DPR ની તપાસ ચાલી રહી છે. મંત્રીએ સલાહ આપી હતી કે મંજૂર કરાયેલા હસ્તક્ષેપોનું અમલીકરણ વિલંબ વિના શરૂ કરવામાં આવે અને ટેન્ડરિંગ પ્રક્રિયા સમયસર પૂર્ણ કરવા તેમજ રાજ્ય કક્ષાની સ્ટીયરીંગ કમિટીની રચના કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો.

આ બેઠકમાં બિહારમાં નિરંજના/ફાલ્ગુ નદીના સૂચિત પુનરુદ્ધારની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેમાં અફોર્સ્ટેશન, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને રિચાર્જ ટ્રેન્ચ સહિતના ઉપાયો દ્વારા નદીના નિવસનતંત્રને સુધારવા અને પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવાના ઉદ્દેશ્યથી હસ્તક્ષેપો કરવામાં આવ્યા છે. બિહાર સરકારના મુખ્ય સચિવને પાઠવવામાં આવેલા પત્રને અનુસરીને, જળ સંસાધન વિભાગ, બિહારના સચિવને નિરંજના પુનરુદ્ધાર પહેલ માટે રાજ્ય સ્તરના નોડલ અધિકારી તરીકે નામાંકિત કરવામાં આવ્યા છે. NMCG દ્વારા રાજ્ય સ્તરના નોડલ અધિકારીને તમામ સંબંધિત રાજ્ય વિભાગો સાથે પરામર્શ કરીને બિલ ઓફ ક્વોન્ટિટીઝ (BOQ) અને વિગતવાર ખર્ચ અંદાજની તપાસ કરવા અને પુષ્ટિ કરવા વિનંતી કરવામાં આવી છે, જેમાં લાગુ પડતા દરના લેટેસ્ટ શિડ્યુલ (SOR) મુજબ માત્રા, વસ્તુઓ અને દરની ચકાસણીનો સમાવેશ થાય છે. પ્રોજેક્ટની આગળની મંજૂરી અને શરૂઆતને સુગમ બનાવવા માટે રાજ્યને વહેલી તકે પુષ્ટિ આપવા વિનંતી કરવામાં આવી છે. શ્રી સી.આર. પાટીલે નદી પુનરુદ્ધાર માટે એકીકૃત અભિગમ અપનાવવા પર ભાર મૂક્યો હતો, જેમાં નિવસનતંત્રના પુનઃસ્થાપનને ભૂગર્ભજળ સંચાલન અને પાણીની ઉપલબ્ધતા વધારવાના ઉપાયો સાથે જોડવામાં આવ્યા છે.

બેઠકમાં યમુના નદીના પુનરુદ્ધાર માટે NMCG સંબંધિત હસ્તક્ષેપોની સ્થિતિની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. ઉત્તર પ્રદેશમાં, NMCG એ મથુરા-વૃંદાવન, કોસી-છતા, આગ્રા, ફિરોઝાબાદ અને ઈટાવામાં પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કર્યા છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય સીવેજ કલેક્શન, વહન, ટ્રીટમેન્ટ અને સંચાલન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવાનો અને યમુના તેમજ તેના સંબંધિત જળમાર્ગોમાં બિન-ટ્રીટેડ અથવા અપૂરતા પ્રમાણમાં ટ્રીટ કરાયેલા સીવેજના નિકાલને ઘટાડવાનો છે. દિલ્હીમાં, વેસ્ટવોટર મેનેજમેન્ટ હસ્તક્ષેપો સિવાય અન્યમાં યમુના ઈકોલોજિકલ ટાસ્ક ફોર્સની રચના, વેટલેન્ડ સંબંધિત હસ્તક્ષેપો, દિલ્હી માટે અર્બન રિવર મેનેજમેન્ટ પ્લાન તૈયાર કરવો, ગટરોના ડ્રોન-આધારિત સર્વેક્ષણો, નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સ, પ્રદૂષણ સંબંધિત પ્રવાહોનું નિરીક્ષણ, ગંભીર રીતે પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગો અને ઇન્ટરસેપ્ટર ગટરવ્યવસ્થા પ્રોજેક્ટ, ઉપરાંત કોરોનેશન પિલર અને ઓખલા STPs દ્વારા યમુના નદીમાં પર્યાવરણીય પ્રવાહમાં વધારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આવા શૈક્ષણિક પહેલો એક મજબૂત જ્ઞાન પાયો બનાવવા અને નદી સંચાલનના પર્યાવરણીય, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, આર્થિક અને નીતિગત પરિમાણોને સંબોધવા માટે સજ્જ વ્યાવસાયિકોની કેડર તૈયાર કરવામાં યોગદાન આપી શકે છે. એ પણ નોંધવામાં આવ્યું હતું કે નદીના વ્યાવસાયિકો અને વિદ્યાર્થીઓ માટે શહેર અને રાજ્ય કક્ષાએ આ અભ્યાસક્રમોનો પ્રચાર કરી શકાય છે, અને આ અભ્યાસક્રમો કરનારા વિદ્યાર્થીઓને શહેરોમાં નદી સંબંધિત સોંપણીઓ માટે ધ્યાનમાં લઈ શકાય છે.

બેઠકમાં ETFની 19મી બેઠક પછી હાથ ધરવામાં આવેલી મુખ્ય આઉટરીચ અને જાહેર ભાગીદારી પહેલોની પણ સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. સ્વચ્છતા હિ સેવા 2026 હેઠળ, વિવિધ સ્થળોએ સ્વચ્છતા ઝુંબેશ, જાગૃતિ અભિયાન અને સમુદાય જોડાણ પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરવામાં આવી હતી. કેન્દ્રીય જલ શક્તિ મંત્રીએ દેશભરના જળ સંરક્ષણ અને નદી પુનરુદ્ધારના યોદ્ધાઓ સાથે પણ વાર્તાલાપ કર્યો હતો, જેમાં જળ સંરક્ષણ, પર્યાવરણ સંરક્ષણ, નદી પુનરુદ્ધાર અને સમુદાય ગતિશીલતા તરફના તેમના ગ્રાસરૂટ પ્રયાસોને માન્યતા આપવામાં આવી હતી. મંત્રીએ આ ગ્રાસરૂટ ચેમ્પિયન્સના યોગદાનની પ્રશંસા કરી હતી અને ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નદી પુનરુદ્ધારના પ્રયાસોને લાંબા ગાળાની અને સમુદાય સંચાલિત કામગીરીમાં પરિવર્તિત કરવા માટે સતત અને કેન્દ્રિત જાહેર ભાગીદારી આવશ્યક છે.

બેઠકમાં જુલાઈ અને ઓગસ્ટ 2026 દરમિયાન નવી દિલ્હી, પુણે અને ગુવાહાટી ખાતે આયોજિત નાની નદીઓના પુનરુદ્ધાર માટેના ફ્રેમવર્ક પર રાષ્ટ્રીય સ્તરની પરામર્શ કાર્યશાળાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી, જેમાં વૈજ્ઞાનિક આયોજન, નેચર-બેઝ્ડ સોલ્યુશન્સ, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, પર્યાવરણીય પ્રવાહ અને સમુદાય ભાગીદારી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. આ કાર્યશાળાઓનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ અને સમુદાયના જ્ઞાનને આવરી લેતી વખતે નાની નદીઓ અને જળમાર્ગોના પુનરુદ્ધાર તરફ એક વ્યવસ્થિત અને વૈજ્ઞાનિક અભિગમને મજબૂત કરવાનો હતો.

9મી ઈન્ડિયા ઈન્ટરનેશનલ વોટર વીક 2026 દરમિયાન, ટકાવ નદી-શહેર સંચાલન અને નદી પ્રદૂષણના વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણને મજબૂત કરવા માટે સસ્ટેનેબલ અર્બન રિવર મેનેજમેન્ટ (SURM) ફ્રેમવર્ક અને રિવરાઈન માઈક્રોપ્લાસ્ટિક્સ મોનિટરિંગ માટે પ્રોટોકોલ પણ લોન્ચ/રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા. આ પહેલોનો ઉદ્દેશ્ય શહેરો અને નદી સત્તામંડળોને શહેરી નદી સંચાલન માટે સતત અભિગમ અપનાવવામાં અને રિવરાઈન માઈક્રોપ્લાસ્ટિક્સ સહિત ઉભરતા પ્રદૂષણ પડકારોના વૈજ્ઞાનિક નિરીક્ષણને મજબૂત કરવામાં ટેકો આપવાનો છે.

વિશ્વ નદી દિવસે, 137 CETF BN (TA) ની 39મી ગંગા ટાસ્ક ફોર્સે પ્રયાગરાજ, વારાણસી, કાનપુર, લખનૌ અને દિલ્હીના મુખ્ય નદીકાંઠાના સ્થળોએ જાગૃતિ અભિયાન અને સ્વચ્છતા ઝુંબેશ ચલાવી હતી, જેનાથી નદી સંરક્ષણમાં જાહેર ભાગીદારી વધુ મજબૂત બની હતી. સશક્ત કાર્ય દળની 20મી બેઠકે નદી પુનરુદ્ધારના ઉદ્દેશ્યો હાંસલ કરવા માટે કેન્દ્રીય મંત્રાલયો, રાજ્ય સરકારો, શહેરી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયો વચ્ચે સતત સંકલનના મહત્વનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો.

શ્રી સી.આર. પાટીલે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે નદી પુનરુદ્ધાર માટે એક સમગ્ર અભિગમની જરૂર છે જે પ્રદૂષણ ઘટાડવાથી આગળ વધીને પાણીની ઉપલબ્ધતા, નિવસનતંત્રનું સ્વાસ્થ્ય, ભૂગર્ભજળ સુરક્ષા, જૈવવિવિધતા સંરક્ષણ, ટકાવ શહેરી વિકાસ અને સમુદાય ભાગીદારીને આવરી લે છે. તેમણે તમામ સ્તરે સતત સંકલન અને કડક દેખરેખ માટે આહ્વાન કર્યું જેથી કરીને હસ્તક્ષેપો જમીન પર માપી શકાય તેવા પરિણામોમાં પરિણમે.

સશક્ત કાર્ય દળની 20મી બેઠકે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે ગંગા બેસિનમાં સતત અને સમન્વયિત પ્રયાસો અવિરલ અને નિર્મલ ગંગાના વિઝનને મજબૂત કરવા માટે કેન્દ્રીય રહેશે, જ્યારે સમગ્ર નદી બેસિનમાં લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા, પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતા અને સતત વિકાસને આગળ ધપાવશે.

SM/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2320611) મુલાકાતી સંખ્યા : 8