ਵਾਤਾਵਰਣ,ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਤਰਾਲਾ
ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨੇ 'ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ’ ਤਹਿਤ ਬੁਕਸਾ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਮਾਦਾ ਟਾਈਗਰ (1st Tigress) ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ
ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਪੁਨਰਵਾਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ
Posted On:
02 OCT 2026 1:14PM by PIB Chandigarh
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੜਾਅ ਵਜੋਂ, ਅੱਜ ਬੁਕਸਾ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ) ਵਿਖੇ ਕੇਂਦਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ, ਜੰਗਲਾਤ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਭੁਪੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ (ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ) ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਵੇਂਦੂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਦਾ ਟਾਈਗਰ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਵੀਕ 2026' ਦੀ ਇੱਕ ਢੁਕਵੀਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਦੇ ਪੜਾਅਵਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਿਸਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਟਾਈਗਰ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਮਾਦਾ ਟਾਈਗਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀ ਭੁਪੇਂਦਰ ਯਾਦਵ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਨਰੇਂਦਰ ਮੋਦੀ ਵੱਲੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਤੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਜ਼ੋਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਜ ਬੁਕਸਾ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਸਾਉਣ ਦਾ ਅਹਿਮ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਫਲ ਮੁੜ-ਵਸੇਬੇ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਲਈ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸਮਰਾਟ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ਼੍ਰੀ ਸੁਵੇਂਦੂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕੀਤਾ।
ਬੁਕਸਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਖੇਤਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ 1983 ਵਿੱਚ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਐਲਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਭੂਟਾਨ ਅਤੇ ਅਸਾਮ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਧਾਰਿਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਅਤੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡੇ ਜਾਣ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨੇ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸਥਾਈ ਆਬਾਦੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀਆਂ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਸਥਿਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਸ ਰਿਜ਼ਰਵ ਵਿੱਚ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਸਥਿਰ ਆਬਾਦੀ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।
ਬੁਕਸਾ ਦੀ ਮੁੜ ਬਹਾਲੀ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ-ਅਧਾਰਿਤ ਯਤਨ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਟਾਈਗਰ ਕੰਜ਼ਰਵੇਸ਼ਨ ਅਥਾਰਿਟੀ (ਐੱਨਟੀਸੀਏ) ਅਤੇ ਵਾਈਲਡਲਾਈਫ ਇੰਸਟੀਟਿਊਟ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਪੱਛਮ ਬੰਗਾਲ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਟਾਈਗਰ ਔਗਮੈਂਟੇਸ਼ਨ ਐਂਡ ਰਿਕਵਰੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ, 2018 ਤੋਂ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਖ ਧਿਆਨ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਸੁਧਾਰ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਧਾਰ ਵਧਾਉਣ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾ ਨਿਰਮਾਣ ਰਾਹੀਂ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ- ਬੁਨਿਆਦ ਨੂੰ ਪੁਨਰਗਠਿਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਿਕਾਰ ਅਧਾਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ 800 ਤੋਂ ਵੱਧ chital ਛੱਡੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪਿਛਲੇ ਅੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 380 ਹੈਕਟੇਅਰ ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਰੁਝਾਨਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।
ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਨਾਲ ਵੀ ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਸਬੂਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਹਨ। ਕੈਮਰਾ ਟ੍ਰੈਪ ਵਿੱਚ 2021, 2023 ਅਤੇ 2026 ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਕੈਦ ਹੋਈਆਂ। ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ 2023 ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਸਾਮ ਦੇ ਮਾਨਸ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬਾਘ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾਲ ਲੱਗਦੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਗਤੀਵਿਧੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸੁਧਾਰ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਪਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਕਵਰੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਨਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਇਸ ਮਾਦਾ ਟਾਈਗਰ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡਣਾ ਇੱਕ ਯੋਜਨਾਬੱਧ, ਪੜਾਅਵਾਰ ਅਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰ ਬਹਾਲੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪੜਾਅ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਦਾ ਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕਿ ਟਾਈਗਰ ਰਿਜ਼ਰਵ (ਬਿਹਾਰ) ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਸੀ; ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਸਬੰਧਿਤ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਅਧਾਰਿਤ ਪਸ਼ੂ-ਚਿਕਿਤਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸਬੰਧੀ ਮਾਪਦੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਲਾਂਕਣ ਅਤੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਜਾਨਵਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਲਈ ਟੈਲੀਮੈਟਰੀ, ਕੈਮਰਾ ਟ੍ਰੈਪਿੰਗ ਅਤੇ ਖੇਤਰ-ਅਧਾਰਿਤ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਸ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਨਵੇਂ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਢਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।
ਇਹ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਬੁਕਸਾ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਬਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਰਹਿ ਸਕੇ, ਪ੍ਰਜਨਨ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਆਬਾਦੀ ਵਜੋਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਾਇਜ਼ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਉਪਲਬਧਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ, ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਅਧਾਰ 'ਤੇ ਪੜਾਅਵਾਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।
ਇਸ ਰਿਕਵਰੀ ਯਤਨ ਭਾਈਚਾਰਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ 64 ਈਕੋ-ਵਿਕਾਸ ਕਮੇਟੀਆਂ/ਸੰਯੁਕਤ ਜੰਗਲਾਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਕਮੇਟੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸੰਵਾਦ, ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇ ਮੌਕੇ, ਮਨੁੱਖੀ-ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਟਕਰਾਅ ਘਟਾਉਣ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ-ਸਬੰਧਿਤ ਲਾਭਾਂ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਰਿਕਵਰੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਲਗਾਤਾਰ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਲਈ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਧੀਆਂ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਹਿਣਗੀਆਂ।
ਬੁਕਸਾ ਵਿੱਚ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਭੂ-ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਬੰਗਾਲ, ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਭੂਟਾਨ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਸੰਪਰਕ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਅਤੇ ਫੈਲਣ ਦੇ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਬੁਕਸਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਜੰਗਲਾਂ, ਘਾਹ ਦੇ ਮੈਦਾਨਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕ ਜੈਵ-ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਵੀ ਅਹਿਮ ਹਨ।
ਅੱਜ ਬੁਕਸਾ ਵਿੱਚ ਮਾਦਾ ਟਾਈਗਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ, ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਸੰਭਾਲ-ਕਾਰਜ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਅਧਿਆਏ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਛੱਡੇ ਗਏ ਬਾਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਤੰਦਰੁਸਤ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਰਭਰ ਬਾਘ-ਆਬਾਦੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਖੇਤਰ, ਲੋੜੀਂਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਵਾਤਾਵਰਣ-ਸੰਪਰਕ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਰਥਪੂਰਨ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇ।
*****
ਵੀਐੱਮ/ਏਕੇ
(Release ID: 2318960)
ਵਿਜ਼ੀਟਰ ਕਾਊਂਟਰ : 8