નીતિ આયોગે, પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના સહયોગથી અને સંયુક્ત રાષ્ટ્ર વિકાસ કાર્યક્રમ (UNDP)ના તકનીકી સહયોગથી, નીતિ આયોગના સ્ટેટ સપોર્ટ મિશન (SSM) પહેલ હેઠળ 29 સપ્ટેમ્બર 2026ના રોજ કોલકાતામાં SDG બજેટિંગ પર એક રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળાનું આયોજન કર્યું હતું. આ કાર્યશાળા સાતત્યપૂર્ણ વિકાસ લક્ષ્યો (SDGs) સાથે આયોજન અને બજેટિંગ પ્રક્રિયાઓના સંરેખણને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી, જેમાં SDG બજેટ ટૅગિંગને સંસ્થાકીય બનાવવા અને ઉપ-રાષ્ટ્રીય સ્તરે નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતાઓને માપી શકાય તેવા વિકાસ પરિણામોમાં પરિવર્તિત કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.
આ કાર્યશાળામાં 32 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના સહભાગીઓ, નીતિ આયોગ, ભારતના કમ્પ્ટ્રોલર અને ઓડિટર જનરલ (CAG) અને તેની કચેરીઓ, આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI), કંટ્રોલર જનરલ ઓફ એકાઉન્ટ્સ (CGA), જાહેર સાહસોના વિભાગ (DPE), ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ કોર્પોરેટ અફેર્સ (IICA), UNDP, UN રેસિડેન્ટ કોઓર્ડિનેટર ઓફિસ (UNRCO) ના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ, વિકાસ ભાગીદારો, અને FICCI, CII, SEBI, ટાટા સ્ટીલ ફાઉન્ડેશન, ઈન્ટેલેકેપ અને GIZ ના પ્રતિનિધિઓ એકઠા થયા હતા. હરિયાણા, ઓડિશા, મેઘાલય અને પશ્ચિમ બંગાળના સરકારી પ્રતિનિધિઓએ SDG બજેટિંગના અમલીકરણ અને સંસ્થાકીયકરણ અંગેના અનુભવો શેર કર્યા હતા, જે SDG સ્થાનિકીકરણ પ્રત્યે સમગ્ર-સરકાર અને સમગ્ર-સમાજ અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઉદ્ઘાટન સત્રમાં પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના માનનીય નાણામંત્રી ડૉ. સ્વપ્ન દાસગુપ્તા; નીતિ આયોગના માનનીય સભ્ય ડૉ. આર. બાલાસુબ્રમણ્યમ; ભારતના નિયંત્રક અને મહાલેખક શ્રી કે. સંજય મૂર્તિ (વર્ચ્યુઅલી); ભારત સરકારના મુખ્ય આર્થિક સલાહકાર ડૉ. વી. અનંત નાગેશ્વરન (વર્ચ્યુઅલી); પશ્ચિમ બંગાળ સરકારના નાણાં વિભાગના અધિક મુખ્ય સચિવ શ્રી પ્રભાત કુમાર મિશ્રા; સંયુક્ત રાષ્ટ્રના નિવાસી સંયોજક શ્રી સ્ટીફન પ્રેઇસનર; યુએનડીપીના નિવાસી પ્રતિનિધિ ડૉ. એન્જેલા લુસિગી; અને નીતિ આયોગના કાર્યક્રમ નિર્દેશક (SDGs) શ્રી રાજીબ કુમાર સેન ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

મુખ્ય અતિથિ તરીકે સંબોધન કરતા ડૉ. સ્વપન દાસગુપ્તાએ કહ્યું, "આપણી પાસે હંમેશાં એક એવી સ્પષ્ટ કડીનો અભાવ રહ્યો છે જે લક્ષ્ય થી શરૂ થઈને નિર્ધારિત ઉદ્દેશ્ય (target) અને બજેટ ફાળવણી થઈને વાસ્તવિક ખર્ચ કરનાર એકમ સુધી સીધી જોડાયેલી હોય. આવી કડીના અભાવે, SDGs (સસ્ટેનેબલ ડેવલપમેન્ટ ગોલ્સ) માત્ર હિસાબી ચોપડાની સંપત્તિ બાજુની એક આકાંક્ષા બનીને રહી જાય છે, જેની સામે જવાબદારી બાજુએ કોઈ અનુરૂપ નોંધ હોતી નથી. 'SDG બજેટ ટેગિંગ' એ આ કડી સ્થાપિત કરવાની પ્રક્રિયા કે શિસ્ત છે.”

તેમના મુખ્ય સંબોધનમાં ડૉ. આર. બાલસુબ્રમણ્યમે જણાવ્યું હતું કે, "રાજ્યના ખર્ચ સાથે SDGનું મેપિંગ કરવું એ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. સમગ્ર-સમાજ અને સમગ્ર-સરકાર એ નારા જેવા લાગી શકે છે, પરંતુ નાણા વિભાગ, રાજકીય નેતૃત્વ, બહુપક્ષીય સંસ્થાઓ અને ખાનગી ક્ષેત્ર આજે સાથે મળીને આ વિચારને વાસ્તવિક બનાવે છે. આગળનું કાર્ય દરેક રાજ્યને માર્ગદર્શન આપવાનું છે જેથી કરીને ખર્ચવામાં આવેલા નાણાં બુદ્ધિપૂર્વક ખર્ચવામાં આવ્યા હોવાનું દર્શાવી શકાય”.

શ્રી પ્રભાત કુમાર મિશ્રા, અપર મુખ્ય સચિવ, નાણા, પશ્ચિમ બંગાળ સરકારે રેખાંકિત કર્યું હતું કે રાજ્યએ પ્રથમ વખત પોતાના બજેટને SDGs ના લક્ષ્ય સ્તર સુધી મેપ કર્યું છે અને આ કવાયતને તેની ઈન્ટિગ્રેટેડ ફાઈનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમમાં સંકલિત કરી છે.

શ્રી સ્ટેફન પ્રિઝનરે CSR, બિઝનેસ રિસ્પોન્સિબિલિટી અને સસ્ટેનેબિલિટી રિપોર્ટિંગ, કેપિટલ માર્કેટ્સમાં ESG અને સોશિયલ સ્ટોક એક્સચેન્જ સહિત ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી માટેના ભારતના સક્ષમ માળખા પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો અને મુખ્ય વ્યવસાયિક નિર્ણય લેવામાં નાણાકીય સ્થિરતાને સંકલિત કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. ડૉ. એન્જેલા લુસિગી એ ચોક્કસ SDG લક્ષ્યાંકો સાથે ખર્ચને જોડવામાં અને સંસાધનો જેમને તેની સૌથી વધુ જરૂર છે તેમના સુધી પહોંચી રહ્યા છે કે કેમ તેનું મૂલ્યાંકન કરવામાં SDG બજેટ ટૅગિંગના મૂલ્ય પર પ્રકાશ પાડ્યો હતો, જ્યારે CSR, રોકાણ અને પરોપકારને વિકાસ પ્રાથમિકતાઓ સાથે સંરેખિત પણ કર્યા હતા. તેમણે જાહેર અને ખાનગી સંસ્થાઓને નિર્ણય લેવાના કેન્દ્રમાં SDGs રાખવામાં સક્ષમ બનાવવા માટે ISO અને UNDP દ્વારા શરૂ કરવામાં આવેલા સંયુક્ત ધોરણોની પણ નોંધ લીધી હતી.

ચર્ચાઓમાં એ વાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો કે SDG બજેટ ટૅગિંગ સરકારોને વિકાસ લક્ષ્યો સામે ખર્ચને દ્રશ્યમાન કરવા, તફાવતો ઓળખવા અને પુરાવા-આધારિત આયોજનને મજબૂત કરવા માટે સક્ષમ બનાવી શકે છે. નીતિ આયોગ, ભારતના CAG અને UNDP દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવેલી “ગાઈડ ઓન મેપિંગ સ્ટેટ બજેટ્સ ટુ ધ SDGs” પર રાજ્યોના બજેટને લક્ષ્યો સાથે સંરેખિત કરવા માટેના એક વ્યવહારુ માળખા તરીકે ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. વિચારમંથનમાં વાર્ષિક બજેટ ચક્રમાં SDG પ્રાથમિકતાઓને માળખાકીય રીતે વણી લેવા અને માપનથી મિશન-મોડ અમલીકરણ તરફ આગળ વધવા માટે જરૂરી સંસ્થાકીય વ્યવસ્થાઓ સ્થાપિત કરવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

કાર્યશાળામાં SDG બજેટ ટૅગિંગના ડિઝાઈન તત્વોને આવરી લેતા ચાર તકનીકી સત્રોનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં ટૅગ કરવાના ખર્ચની ઓળખ, ટૅગિંગનું યોગ્ય સ્તર, હેડ ઓફ એકાઉન્ટ્સ સાથે લિન્કેજ, SDG લક્ષ્યાંકો સાથે ટૅગિંગ, નીતિ આયોગની સ્કીમ-SDG મેપિંગ દ્વારા એટ્રિબ્યુશન અને મૂલ્ય સોંપણીનો સમાવેશ થાય છે.

હરિયાણા, ઓડિશા, મેઘાલય અને પશ્ચિમ બંગાળ સહિતના રાજ્યોએ અમલીકરણ અને સંસ્થાકીયકરણના તેમના અનુભવો શેર કર્યા હતા. વાર્ષિક બજેટ ચક્રમાં SDG બજેટિંગને સંકલિત કરવા અંગેની ચર્ચાઓમાં સંસ્થાકીય જવાબદારીઓ, સુમેળ (reconciliation), ગુણવત્તા આશ્વાસન, રિપોર્ટિંગ અને પર્ફોર્મન્સ ઓડિટને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા.

શ્રી નવનીત ગુપ્તા, પ્રિન્સિપલ એકાઉન્ટન્ટ જનરલ (A&E)ના નેતૃત્વ હેઠળના “મેકિંગ ઈટ હેપન: SDG બજેટિંગ ઈન ધ એન્યુઅલ બજેટ સાયકલ” પરના સત્રમાં બજેટ તૈયારીમાં SDG બજેટ ટૅગિંગના સંકલન, સંસ્થાકીય જવાબદારીઓ, અને સુમેળ, ગુણવત્તા આશ્વાસન, રિપોર્ટિંગ અને CAG ની ભૂમિકા સહિત ઉત્તરદાયિત્વ પદ્ધતિઓની તપાસ કરવામાં આવી હતી.

ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી પરના એક સમર્પિત સત્રમાં SDGs સાથે સતત ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટે સક્ષમ નીતિ માળખાં, નવીન ધિરાણ અને જવાબદાર વ્યવસાયિક આચરણની તપાસ કરવામાં આવી હતી. ટાટા સ્ટીલ ફાઉન્ડેશન, ઈન્ટેલેકેપ, IICA, MoSPI, FICCI, GIZ, ITC લિમિટેડ, CII અને SEBI ના પ્રતિનિધિઓએ આ સત્રમાં ભાગ લીધો હતો.

જેમ જેમ ભારત વિકસિત ભારત@2047 તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, જેમાં SDGs માટે 2030 એ એક નિર્ણાયક માઇલસ્ટોન છે, ત્યારે આ કાર્યશાળાએ સહકારી સંઘવાદને મજબૂત કરવા અને રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને તેમની યોજના, બજેટિંગ અને શાસન પ્રક્રિયાઓમાં SDGને વણી લેવામાં ટેકો આપવા માટેની નીતિ આયોગની પ્રતિબદ્ધતાની પુનઃપુષ્ટિ કરી હતી. વિચારમંથનમાં જાહેર ખર્ચ, વિકાસ પ્રાથમિકતાઓ અને માપી શકાય તેવા પરિણામો વચ્ચેના સંબંધને મજબૂત કરવાની અને માપનથી અમલીકરણ તરફના સંક્રમણને ઝડપી બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad