રસ્તાઓનું નિર્માણ, હરિયાળીમાં વધારો

ભારતના હાઇવે હવે ફક્ત કનેક્ટિવિટીના કોરિડોર નથી રહ્યા. તે દેશના વ્યાપક માળખાગત પરિવર્તનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની રહ્યા છે. જેમ જેમ રોડ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે, તેમ તેમ કાર્યક્ષમ, સ્થિતિસ્થાપક અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર કોરિડોર બનાવવા તરફ પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં, ભારતનું રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નેટવર્ક લગભગ 61% વધીને 2014માં 91,287 કિમીથી માર્ચ 2026 સુધીમાં 1,46,572 કિમી થયું છે. આ ઝડપી વિકાસથી કનેક્ટિવિટી મજબૂત થઈ છે, બજારોમાં સુલભતામાં સુધારો થયો છે અને લોકો અને માલસામાનની ઝડપી અવરજવરને ટેકો મળ્યો છે. જેમ જેમ રોડ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર થઈ રહ્યો છે, તેમ તેમ કાર્યક્ષમ, સ્થિતિસ્થાપક અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર કોરિડોર બનાવવા તરફ પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત થઈ રહ્યું છે. રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો (NH) પર મોટા પાયે વૃક્ષારોપણ, રિસાયકલ અને કચરામાંથી મેળવેલી સામગ્રીનો ઉપયોગ, ઊર્જા-કાર્યક્ષમ બાંધકામ પદ્ધતિઓ અને ગ્રીન કવરનું સેટેલાઇટ-આધારિત દેખરેખ વધુ ટકાઉ હાઇવે નેટવર્કમાં ફાળો આપી રહ્યા છે.

ગ્રીન હાઇવે નીતિ, 2015: નીતિ વિકાસ

ભારતના રાષ્ટ્રીય હાઇવે નેટવર્કને ગ્રીનિંગ "ગ્રીન હાઇવે (વાવેતર, ટ્રાન્સપ્લાન્ટેશન, બ્યુટિફિકેશન અને જાળવણી) નીતિ, 2015" હેઠળ હાથ ધરવામાં આવે છે. આ નીતિ નીચેના ઉદ્દેશ્યો સાથે ઘડવામાં આવી હતી:

• રાષ્ટ્રીય હાઇવે પર વૃક્ષારોપણ માટે નીતિ માળખું સ્થાપિત કરવા.
• વાયુ પ્રદૂષણ અને ધૂળ ઘટાડવા માટે, કારણ કે વૃક્ષો અને છોડ વાયુ પ્રદૂષકોના કુદરતી શોષક તરીકે કાર્ય કરે છે.
• રસ્તાના કિનારે (પાળાના ઢોળાવ) માટીનું ધોવાણ અટકાવવા માટે.
• પવન અને આવતા કિરણોત્સર્ગની અસર ઘટાડવા માટે.
• સ્થાનિક લોકો માટે રોજગારીની તકો ઊભી કરવા માટે.

આ નીતિના અમલીકરણમાં ઘણા હિસ્સેદારો સામેલ છે. મંજૂર કરાયેલ કાર્યક્ષેત્રના આધારે, સ્વ-સહાય જૂથો, ખાનગી એજન્સીઓ, રાજ્ય વન વિભાગો, વન નિગમો અને કોન્ટ્રાક્ટરો વૃક્ષારોપણ કાર્ય કરે છે. નેશનલ હાઇવે ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા (NHAI) અને અન્ય એજન્સીઓની પ્રાદેશિક કચેરીઓ દ્વારા વ્યાપક દેખરેખ માટે 'વાવેતર સેલ'ની સ્થાપના કરવામાં આવી છે.

કોરિડોરને હરિયાળી બનાવવી: વૃક્ષારોપણ અને વનીકરણ

રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોની હરિયાળી હવે હાઇવે કોરિડોર પર વાવેલા વૃક્ષોની સંખ્યા, તેમના અસ્તિત્વ, વૃદ્ધિ અને ફેલાવાના આધારે માપવામાં આવી રહી છે. જુલાઈ 2026 સુધીમાં, છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં આશરે 132,000 કિલોમીટરના રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગો પર 3.61 કરોડથી વધુ વૃક્ષો વાવવામાં આવ્યા છે. આ કાર્યનો વ્યાપ ફક્ત વૃક્ષારોપણથી આગળ વધીને વ્યાપક પર્યાવરણીય વ્યવસ્થાપનને આવરી લેવામાં આવ્યો છે. અગાઉ, વૃક્ષારોપણનું નિરીક્ષણ મુખ્યત્વે ક્ષેત્ર સ્ટાફ દ્વારા સ્થળ મુલાકાતો પર આધારિત હતું. આજે, ડ્રોન અને સેટેલાઇટ મોનિટરિંગનો પણ ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. હરિયાળી વધારવા માટે મિયાવાકી આધારિત વૃક્ષારોપણ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. જ્યાં હાઇવે વિકાસ માટે વૃક્ષો કાપવાની જરૂર હોય છે, ત્યાં નવા વૃક્ષો વાવવાનું (વળતરકારક વનીકરણ) અને અન્ય સ્થળોએ વૃક્ષોનું પ્રત્યારોપણ (પ્રત્યારોપણ) કરવાનું કાર્ય કરવામાં આવી રહ્યું છે.

રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ વિકાસ અને પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ થવા માટે વૃક્ષારોપણ અને લેન્ડસ્કેપિંગ એક અભિન્ન ભાગ બની ગયા છે. NHAIની સપ્ટેમ્બર 2026ની માર્ગદર્શિકા આ અભિગમને મજબૂત બનાવે છે. વૃક્ષારોપણના કાર્યોને કામચલાઉ પૂર્ણતા પ્રમાણપત્ર માટે ત્યારે જ સુસંગત ગણવામાં આવશે જ્યારે વાવેતર માટે નિર્ધારિત ઉપલબ્ધ રાઇટ ઓફ વે (RoW) ના ઓછામાં ઓછા 80% આવરી લેવામાં આવ્યા હોય. RoWએ નિયુક્ત જમીન વિસ્તારનો ઉલ્લેખ કરે છે જે હાઇવે માળખાના બાંધકામ, સંચાલન અને જાળવણી માટે કાયદેસર રીતે જરૂરી છે. અધિકારીઓ દ્વારા નિરીક્ષણ સમયે વાવેલા રોપાઓનો ઓછામાં ઓછો 90% જીવિત રહેવાનો દર પણ હોવો જોઈએ. આ જ જીવિત રહેવાનો માપદંડ કામગીરી અને જાળવણી સમયગાળા દરમિયાન લાગુ પડે છે, જેમાં બચી ન શકે તેવા છોડને સમયસર બદલવાની જોગવાઈઓ છે.

સારી પ્રથાઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, NHAIએ 2025માં ગ્રીન હાઇવે એક્સેલન્સ એવોર્ડ્સની સ્થાપના કરી. 2026ના એવોર્ડ્સમાં પ્રજાતિઓની વિવિધતા, સ્થાનિક પ્રજાતિઓનો ઉપયોગ, સ્થળ-વિશિષ્ટ યોજનાઓ અને સંરક્ષણ પગલાં સાથે વાવેતરના અસ્તિત્વ પર સૌથી વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો.

• એવન્યુ પ્લાન્ટેશન શ્રેણીમાં, આંધ્રપ્રદેશમાં NH-16 પર ચિલાકાલુરીપેટ બાયપાસના સિક્સ-લેનિંગને પ્રથમ પુરસ્કાર મળ્યો.
• મધ્ય પ્લાન્ટેશન શ્રેણીમાં, NH-163ના હૈદરાબાદ-યાદગીરી વિભાગના ફોર-લેનિંગને પ્રથમ પુરસ્કાર આપવામાં આવ્યો.
• નાગપુરના રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ-44 પર આવેલા જામથા ક્લોવર લીફ ઓક્સિજન બર્ડ પાર્કને પ્લાન્ટેશન ઇન લેન્ડ પાર્સલ શ્રેણીમાં પ્રથમ પુરસ્કાર મળ્યો.

આ પુરસ્કાર વિજેતા પ્રયાસો દર્શાવે છે કે હાઇવેનો દરેક ભાગ હરિયાળી ઉમેરવા અને આસપાસના લેન્ડસ્કેપને મજબૂત બનાવવાની તક કેવી રીતે બની શકે છે.

ટકાઉ સામગ્રી તરફ શિફ્ટનું નેતૃત્વ

ભારતના હાઇવે પણ અશ્મિભૂત ઇંધણ આધારિત સામગ્રીથી બાયો-આધારિત, પુનર્જીવિત ઉકેલો તરફ સંક્રમણ કરી રહ્યા છે. જાન્યુઆરી 2026માં ખેતીના અવશેષોના પાયરોલિસિસ દ્વારા ઉત્પાદિત બાયો-બિટ્યુમેનના ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર સાથે એક મોટી વૈજ્ઞાનિક સફળતાની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર (TT) એ એક પ્રક્રિયા છે જે વૈજ્ઞાનિક તારણો, જ્ઞાન અને બૌદ્ધિક સંપત્તિને યુનિવર્સિટીઓ અને સંશોધન સંસ્થાઓથી જાહેર અને ખાનગી વપરાશકર્તાઓ સુધી વહેવા દે છે.

"બાયો-બિટ્યુમેન વાયા પાયરોલિસિસ: ફ્રોમ ફાર્મ રેસીડ્યુ ટુ રોડ્સ" નામની નવીનતા CSIR-સેન્ટ્રલ રોડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (CSIR-CRRI), નવી દિલ્હી અને CSIR-ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેટ્રોલિયમ (CSIR-IIP), દેહરાદૂન દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવી હતી. બિટ્યુમેન એ કાર્બનિક પ્રવાહી અને હાઇડ્રોકાર્બનનું મિશ્રણ છે, જેનો ઉપયોગ રસ્તા બનાવવા માટે થાય છે, અને પેવમેન્ટ ઉદ્યોગમાં તેને કાળા સોના તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. હાલમાં, ભારત તેની બિટ્યુમેન જરૂરિયાતના લગભગ 50% આયાત દ્વારા પૂર્ણ કરે છે. બાયો-બિટ્યુમેન જેવી નવીનતાઓ સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવતી વખતે આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડી શકે છે.

આ પ્રક્રિયામાં પાયરોલિસિસ દ્વારા બાયો-તેલ ઉત્પન્ન કરવા માટે કાપણી પછીના ચોખાના ભૂસાનો ઉપયોગ ફીડસ્ટોક તરીકે થાય છે.

બાયો-તેલને ત્યારબાદ પરંપરાગત બિટ્યુમેન સાથે ભેળવવામાં આવે છે જેથી બાયો-બિટ્યુમેન મિશ્રણ ઉત્પન્ન થાય. આ ટેકનોલોજી બાયોમાસ પાયરોલિસિસનો ઉપયોગ કરીને રસ્તાઓ માટે બાયો-બાઈન્ડર, ઉર્જા-કાર્યક્ષમ વાયુયુક્ત બળતણ, બાયો-જંતુનાશક અપૂર્ણાંક અને ઉચ્ચ-ગ્રેડ કાર્બન સહિત અનેક મૂલ્ય પ્રવાહો ઉત્પન્ન કરે છે. આ આઉટપુટનો ઉપયોગ બેટરી, પાણી શુદ્ધિકરણ અને અદ્યતન સામગ્રીમાં થાય છે, જે ભવિષ્ય માટે ઉત્સર્જન-મુક્ત અને ખર્ચ-અસરકારક ઉકેલ પ્રદાન કરે છે.

મેઘાલયમાં જોરાબત-શિલોંગ એક્સપ્રેસવે (NH-40) પર બાયો-બિટ્યુમેનનો ઉપયોગ કરીને 100-મીટરનો ટ્રાયલ સ્ટ્રેચ સફળતાપૂર્વક નાખવામાં આવ્યો છે, જે તેની શક્યતા દર્શાવે છે. આ ટેકનોલોજી ખેતીના અવશેષોના સંચાલનને પણ ટેકો આપે છે. આને રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ બાંધકામ ધોરણોમાં એકીકૃત કરવાની યોજનાઓ ચાલી રહી છે. આ સાથે, ભારત એક જ વર્ષમાં બાયો-બિટ્યુમેન ટેકનોલોજીને ઔદ્યોગિક અને વ્યાપારી સ્તરે સ્કેલ કરનાર પ્રથમ દેશ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે.

હાઇવે બાંધકામમાં રિસાયકલ અને ઔદ્યોગિક ઉપ-ઉત્પાદનોના વ્યાપક ઉપયોગમાં વૈકલ્પિક સામગ્રી તરફનો ફેરફાર પણ દેખાય છે. ફ્લાય એશ, એક થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ ઉપ-ઉત્પાદન, અને તળાવની રાખનો ઉપયોગ પાળા અને માળખાકીય કાર્યોમાં વધુને વધુ થઈ રહ્યો છે. ટેકનિકલ સ્પષ્ટીકરણો અનુસાર, યોગ્ય હાઇવે કાર્યોમાં રિક્લેમ્ડ ડામર પેવમેન્ટ (RAP), બાંધકામ અને ડિમોલિશન (C&D) કચરો અને રિસાયકલ કરેલા સમૂહનો ઉપયોગ પણ થાય છે. પ્રમોટ કરવામાં આવતી અન્ય સામગ્રીમાં પ્લાસ્ટિક કચરો, સ્લેગ, ક્રમ્બ રબર, બાયો-બિટ્યુમેન અને અન્ય રિસાયકલ અથવા ઔદ્યોગિક ઉપ-ઉત્પાદનોનો સમાવેશ થાય છે. એકસાથે, આ પ્રથાઓ સંસાધન કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે, કુદરતી સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરે છે અને હાઇવે બાંધકામ સાથે સંકળાયેલ પર્યાવરણીય ચિંતાઓને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

સમુદાય ભાગીદારી અને જનજાગૃતિ

ગ્રીન હાઇવે પહેલની અસર જમીન પર સૌથી વધુ દેખાય છે, જ્યાં વૃક્ષારોપણને જૈવવિવિધતા અને સમુદાય ભાગીદારી સાથે જોડવામાં આવી રહ્યું છે. વિવિધ રાજ્યોના અનુભવો દર્શાવે છે કે હાઇવે વિસ્તારો મોટા પાયે પર્યાવરણીય કાર્યવાહી માટે પ્લેટફોર્મ કેવી રીતે બની શકે છે.

હાઇવે ગ્રીનરીને પરાગ રજકણ કોરિડોરમાં રૂપાંતરિત કરવું

હાઇવે સાથે ગ્રીન કોરિડોર ફક્ત છાંયો અથવા દૃશ્યો વધારવા કરતાં વધુ સેવા આપી શકે છે. "મધમાખીઓ માટે વૃક્ષો" અભિયાન હેઠળ દિલ્હી-અમૃતસર-કટરા એક્સપ્રેસવેના ચોક્કસ ભાગોમાં પરાગ રજકણ કોરિડોર બનાવવામાં આવી રહ્યા છે. આ પહેલ ફૂલો અને આબોહવા-યોગ્ય છોડનો ઉપયોગ કરે છે જે સમગ્ર ઋતુઓ દરમિયાન મધમાખીઓ અને અન્ય પરાગ રજકો માટે અમૃત અને પરાગ પ્રદાન કરી શકે છે, તેમના માટે ટકાઉ નિવાસસ્થાન બનાવે છે.

હરિયાળી જાળવી રાખવી

આંધ્રપ્રદેશમાં તેના રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ નેટવર્ક પર સતત વાવેતર પ્રવૃત્તિ જોવા મળી છે. 2010 અને 2025ની વચ્ચે, એવન્યુ અને મધ્ય વાવેતર દ્વારા લગભગ 18 લાખ રોપાઓ વાવવામાં આવ્યા હતા. આ વાવેતરો આબોહવા પરિવર્તનની પ્રતિકૂળ અસરોને ઘટાડવા અને હાઇવે વપરાશકર્તાઓ માટે સલામત મુસાફરી સુનિશ્ચિત કરવા માટે જાળવવામાં આવી રહ્યા છે.

2026-27 માટે, રાજ્યભરમાં એવન્યુ અને મધ્યમાં વાવેતર માટે વધુ 3.86 લાખ રોપાઓનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે. વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસ 2026ના રોજ, "એક પેડ મા કે નામ" પહેલ હેઠળ સમગ્ર આંધ્રપ્રદેશમાં લગભગ 3,200 રોપાઓનું વાવેતર કરવામાં આવ્યું હતું.

સાથે મળીને, આ પ્રયાસો હાઇવે પર વૃક્ષારોપણથી લઈને ગ્રીન કોરિડોરને સંવર્ધન તરફના પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે જેને સમુદાયો સમય જતાં ટકાવી રાખવામાં મદદ કરી શકે છે.

આવતીકાલના રાજમાર્ગોનું નિર્માણ

ભારતનો હાઇવે ક્ષેત્ર આજે મોટા પાયે માળખાગત સુવિધા વિતરણ અને પર્યાવરણીય દેખરેખના આંતરછેદ પર ઉભો છે. પાયાના વાવેતરથી લઈને સ્વદેશી બાયો-બિટ્યુમેન સુધીની દરેક પહેલ એક સામાન્ય થ્રેડને પ્રતિબિંબિત કરે છે. ગ્રીન કવરના ભોગે વિકાસ થવાની જરૂર નથી. ગ્રીન હાઇવેની વાર્તા ભારતની વિશાળ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતાઓમાં વણાયેલી છે. આમાં આબોહવા ક્રિયા, આત્મનિર્ભરતા અને સમાવિષ્ટ વિકાસનો સમાવેશ થાય છે. તે ટકાઉ, ટેકનોલોજી-સમર્થિત માળખાગત સુવિધા દ્વારા વિકાસ ભારતના વિઝનને મજબૂત બનાવે છે. જેમ જેમ ભારતનું હાઇવે નેટવર્ક વિસ્તરી રહ્યું છે, તેમ તેમ તેનું ગ્રીન કવર તેની સાથે વિસ્તરી રહ્યું છે.

સંદર્ભ

માર્ગ પરિવહન અને ધોરીમાર્ગ મંત્રાલય / NHAI

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2272639®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=128298®=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2291229®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1794693®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2145745®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2226651®=1&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2042496®=48&lang=2

https://www.pib.gov.in/Pressreleaseshare.aspx?PRID=2145745®=3&lang=2

https://pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2086035

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2039982®=48&lang=2

https://nhai.gov.in/nhai/sites/default/files/mix_file/NRSC_NH-GCI_FinalReport_09Dec2025.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237080®=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2269433®=48&lang=2

https://nhai.gov.in/nhai/sites/default/files/mix_file/NRSC_NH-GCI_FinalReport_09Dec2025.pdf

વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી મંત્રાલય / CSIR

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2212118&lang=1®=1

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2246872®=20&lang=1

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad