ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક 2026

PIB Backgrounder

ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક 2026

પાયાના સ્તરથી જળ સુરક્ષા

પોસ્ટેડ ઓન: 25 SEP 2026 1:48PM by PIB Ahmedabad

પાણી કોઈ એક માર્ગને અનુસરતું નથી. વરસાદનું એક ટીપું જમીનમાં ઉતરી શકે છે, તળાવ ભરી શકે છે, કૂવાને રિચાર્જ કરી શકે છે અથવા નદીમાં વહી શકે છે. આપણે તે પાણીને કેવી રીતે સંગ્રહિત, સંરક્ષિત અને સંચાલિત કરીએ છીએ તે જીવન અને આજીવિકાને આકાર આપી શકે છે. સમગ્ર ભારતમાં, સમુદાયોએ પરંપરાગત રીતે વરસાદી પાણીને એકત્રિત કરવા, ભૂગર્ભજળને રિચાર્જ કરવા અને નદીઓ તથા પરંપરાગત જળાશયોને પુનર્જીવિત કરવા માટે માળખાં બનાવ્યાં છે. આજે, જ્યારે આપણી આસપાસ પાણીની માંગ વધી રહી છે, ત્યારે વૈજ્ઞાનિક આયોજન, મજબૂત સંસ્થાઓ અને સતત કામગીરી સાથે જળ સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સામુદાયિક ભાગીદારીને પુનર્જીવિત કરવી વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે.

સરકારનો અભિગમ વિવિધ જળ પડકારોને પહોંચી વળવા માટે આ વિવિધ પ્રયાસોને એકસાથે લાવવાનો છે. આ પ્રાથમિકતાઓ 2012માં વિભાવિત કરાયેલા ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક (IIWW) માં પણ અભિવ્યક્ત થાય છે. આજે, IIWW એક દ્વિવર્ષીય મંચ તરીકે વિકસિત થયું છે જ્યાં નીતિ નિર્માતાઓ, સંશોધકો, ઉદ્યોગ સાહસિકો અને સમુદાયો વિચારોના આદાનપ્રદાન માટે અને ટકાઉ તથા આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક જળ વ્યવસ્થાપન માટેના ઉકેલો શોધવા માટે એકસાથે આવે છે.

ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક-2026

ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક (IIWW) 2026ની 9મી આવૃત્તિ નવી દિલ્હીમાં 22-26 સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન "ક્લાઇમેટ રેસિલિયન્ટ વોટર મેનેજમેન્ટ" થીમ સાથે યોજાઈ રહી છે. જળ શક્તિ મંત્રાલય ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીકનું આયોજન કરે છે.

આ વર્ષે ચર્ચાઓ સાત ઉપ-વિષયો પર કેન્દ્રિત છે:

સમાવેશી અને ન્યાયી જળ શાસન

જળ સંસાધનોના અનુકૂળ ઉપયોગ માટે સહયોગ

જળ સુરક્ષા માટે ટેકનોલોજી અને સમુદાય

આબોહવા સંબંધિત જોખમમાં પાણી

જળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને આધુનિકીકરણ માટે નવીન નાણાકીય મોડલ્સ

ટકાઉ જળ સંસાધન વ્યવસ્થાપન

લોકો અને પૃથ્વી માટે પાણી

આ કાર્યક્રમ છ કેન્દ્રીય મંત્રાલયો અને 16 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs) ના પ્રતિનિધિઓને એકસાથે લાવે છે. આશરે 150 દેશોને ભાગ લેવા માટે આમંત્રિત કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 11 દેશો ભાગીદાર દેશો તરીકે જોડાવાની અપેક્ષા છે. આ ઇવેન્ટમાં મંત્રી સ્તરની પ્લેનરી, યુવા ફોરમ અને સમર્પિત સ્ટાર્ટ-અપ ફોરમ સહિત વિવિધ જળ-ક્ષેત્રની થીમ્સને આવરી લેતા 49 કેન્દ્રિત સત્રોનો સમાવેશ થાય છે.

છેલ્લા એક દાયકામાં, સરકારે જળ સંરક્ષણને મજબૂત કરવા અને જળ સુરક્ષા સુધારવા માટે શ્રેણીબદ્ધ પગલાં લીધાં છે. જળ શક્તિ અભિયાન, જળ શક્તિ અભિયાન: કેચ ધ રેન, અટલ ભુજલ યોજના અને મિશન અમૃત સરોવર જેવી પહેલોએ આ પ્રયાસોને ટેકો આપ્યો છે. તાજેતરમાં, જળ સંચય જન ભાગીદારીએ સમુદાય-સંચાલિત સંરક્ષણને મજબૂત બનાવ્યું છે, જ્યારે NAQUIM 2.0 વિસ્તાર-ચોક્કસ ભૂગર્ભજળ વ્યવસ્થાપન માટે વૈજ્ઞાનિક ઇનપુટ્સ પ્રદાન કરી રહ્યું છે. આ પ્રયાસો દેશના ભૂગર્ભજળના સૂચકાંકોમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. કુલ વાર્ષિક ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ 2017માં 432 બિલિયન ક્યુબિક મીટર (BCM) થી વધીને 2025માં 448.52 BCM થયું છે.

સરકારના આ પ્રયાસો ઉપરાંત, સમગ્ર ભારતની વાર્તાઓ સામુદાયિક ભાગીદારી, ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ, ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન અને સમાવેશી શાસનની થીમ્સને જીવંત બનાવે છે. તેઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સમુદાયો, સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને ટેકનોલોજી જળ પડકારો માટે વ્યવહારુ પ્રતિભાવો આપી રહ્યા છે. ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને પાણીની ગુણવત્તાના નિરીક્ષણથી લઈને નદીના પુનરુદ્ધાર અને વરસાદી પાણીના સંચય સુધી, આ પ્રયાસો IIWW 2026માં ચર્ચાયેલા વિચારો અને અભિગમોનું ગ્રાઉન્ડ લેવલનું ચિત્ર રજૂ કરે છે.

મોટા પાયે સામુદાયિક રિચાર્જ

છત્તીસગઢના બાલોદ જિલ્લામાં જળ સંરક્ષણ એક સામુદાયિક પ્રયાસમાં ફેરવાઈ ગયું છે. ગામડાઓમાં વરસાદી પાણીને એકત્રિત કરવા અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જને ટેકો આપવા માટે ગ્રામ પંચાયતો અને સ્થાનિક સમુદાયો એકસાથે આવ્યા છે.

જળ સંચય જન ભાગીદારી 2.0 હેઠળ, જિલ્લાએ જૂન 2025 અને મે 2026 વચ્ચે 2.84 લાખ રિચાર્જ સ્ટ્રક્ચર્સ બનાવ્યા. જેમાં વરસાદી પાણીના સંરક્ષણ માટે ગામડાઓમાં ચેક ડેમ, રિચાર્જ પીટ અને કોન્ટૂર ટ્રેન્ચનો સમાવેશ થાય છે.

બાલોદ જિલ્લો, છત્તીસગઢમાં ચેક ડેમ

એક નોંધપાત્ર હસ્તક્ષેપ 14.3 કિમી લાંબી મોસમી જળ ચેનલ તાવેરા નાળાનો પુનરુદ્ધાર કરવાનો રહ્યો છે. નાળા કાંઠે 6,250 થી વધુ જળ સંરક્ષણ માળખાં બનાવવામાં આવ્યા હતા. આ હસ્તક્ષેપોથી વધારાનું 6.5 કરોડ લિટર વરસાદી પાણી સંચય થવાની અને ભૂગર્ભજળનું સ્તર અંદાજે 5–10 ફૂટ સુધરવાની અપેક્ષા છે.

બનાવવામાં આવેલા માળખાંની સંખ્યા ઉપરાંત, આ અનુભવ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે જળ સંરક્ષણ એક સહિયારી જવાબદારી બની શકે છે, જેમાં સમુદાયો સ્થાનિક જળ સુરક્ષાને મજબૂત કરવાના પ્રયાસોમાં યોગદાન આપે છે.

જ્યારે મહિલાઓ જળ વ્યવસ્થાપક બને છે

ખોવાઈ, ત્રિપુરામાં, સામુદાયિક ભાગીદારી અને સ્થાનિક સંસ્થાઓ દ્વારા ગ્રામીણ જળ પુરવઠાને મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યો છે. જિલ્લાએ ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપનને ટેકો આપવા માટે પંચાયતો, સ્વસહાય જૂથો (SHGs), શાળાઓ અને અન્ય સ્થાનિક હિતધારકોને એકસાથે લાવ્યા છે.

જળ અર્પણ દિવસની ઇવેન્ટમાં હાજરી આપતી ખોવાઈ, ત્રિપુરાની મહિલાઓ

6,000થી વધુ SHG મહિલાઓ સામુદાયિક ગતિશીલતામાં રોકાયેલી છે. સ્કૂલ વોટર ક્લબ દ્વારા, SHG મહિલાઓ ફિલ્ડ ટેસ્ટિંગ કિટ્સ (FTKs) નો ઉપયોગ કરીને વિદ્યાર્થીઓને પ્રાથમિક પાણીની ગુણવત્તાના પરીક્ષણમાં પણ તાલીમ આપે છે. આનાથી સ્થાનિક સમુદાયોની નજીક પાણીની ગુણવત્તાનું પ્રાથમિક નિરીક્ષણ શક્ય બન્યું છે.

જિલ્લાએ ગ્રામીણ જળ પુરવઠા યોજનાઓના નિરીક્ષણને પણ મજબૂત બનાવ્યું છે. જિયો-ટેગ કરેલ મોનિટરિંગ, થર્ડ-પાર્ટી ક્વોલિટી ઓડિટ્સ અને નિયમિત ડિસ્ટ્રિક્ટ વોટર એન્ડ સેનિટેશન મિશન (DWSM) તથા ડિસ્ટ્રિક્ટ ડેવલપમેન્ટ કોઓર્ડિનેશન એન્ડ મોનિટરિંગ કમિટી (DISHA) ની બેઠકો અમલીકરણ અને જવાબદારીને ટેકો આપે છે. પૂર્ણ થયેલી યોજનાઓ જળ અર્પણ દ્વારા ઔપચારિક રીતે ગ્રામ પંચાયતોને સોંપવામાં આવે છે.

પાણીના સ્રોતોની લાંબા ગાળાની ઉપલબ્ધતા અને વિશ્વસનીયતા સુનિશ્ચિત કરવી જિલ્લાની કાર્યપદ્ધતિનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. ઉપાયોમાં કેચમેન્ટ પ્રોટેક્શન, અફોરેસ્ટેશન (વૃક્ષારોપણ), ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ અને ગ્રે-વોટર મેનેજમેન્ટનો સમાવેશ થાય છે. જિલ્લાના તમામ 860 આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં રેનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ માળખાં છે.

નદીઓથી વિશ્વસનીય જળ સુધી

નળનું જોડાણ ઘર સુધી પાણી લાવે છે, પરંતુ લાંબા ગાળાની જળ સુરક્ષા તેને ટકાવી રાખતા સ્ત્રોતોના રક્ષણ પર પણ આધાર રાખે છે. મુઝફ્ફરનગર, ઉત્તર પ્રદેશમાં, આ વિચારે જળ જીવન મિશનના અમલીકરણને નદીના પુનરુદ્ધાર, જળ સંરક્ષણ અને સામુદાયિક ભાગીદારી સાથે જોડવાના પ્રયાસોને આકાર આપ્યો છે.

મુઝફ્ફરનગર, ઉત્તર પ્રદેશમાં વોટર સપ્લાય સ્કીમ

"ધારા સે ધરોહર તક" અભિયાન હેઠળ, બાણ નદીને લગભગ 42 કિલોમીટરમાં પુનર્જીવિત કરવામાં આવી હતી, જ્યારે સોત નદીને લગભગ 17 કિલોમીટરમાં પુનર્જીવિત કરવામાં આવી હતી. પરિણામે અમોરહામાં ભૂગર્ભજળનું સ્તર સુધર્યું. આ અભિગમ પાડોશી જીલ્લાઓની નદીઓ સુધી પણ લંબાવવામાં આવ્યો છે, જેમાં બિજનોરમાં મલાન અને કુશીનગરમાં હિરણ્યવતીનો સમાવેશ થાય છે.

સામુદાયિક ભાગીદારી આ પ્રયાસોના કેન્દ્રમાં રહી છે. ગ્રામ સભા આધારિત મોનિટરિંગ, પાની કી પાઠશાલા સત્રો અને મહિલા સંચાલિત પાણીની ગુણવત્તા પરીક્ષણે રહેવાસીઓને તેમના જળ સંસાધનોના રક્ષણમાં સક્રિય ભૂમિકા ભજવવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા છે. જળ સેવા આંકલને સામુદાયિક જોડાણ અને જવાબદારીને વધુ મજબૂત બનાવી છે.

જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ દરેક ટીપું બચાવતા શીખે છે

એક વિદ્યાર્થી માટે, વરસાદનો અર્થ માત્ર વર્ગખંડમાંથી વિરામ હોઈ શકે છે. ઓડિશામાં, તે પાણી ક્યાંથી આવે છે અને ક્યાં જાય છે તેનો પાઠ બની રહ્યો છે. કેચ ધ રેન 2026 અભિયાન દ્વારા, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ વિદ્યાર્થીઓને ભૂગર્ભજળ વિજ્ઞાન, હાઇડ્રોલોજિકલ પ્રક્રિયાઓ અને વરસાદી પાણીના સંચય વિશે માહિતગાર કરી રહી છે.

આ શિક્ષણને વ્યાપક જાહેર અભિયાન દ્વારા ટેકો આપવામાં આવી રહ્યો છે. ઓડિશાએ વરસાદી પાણીના સંચય અને ભૂગર્ભજળ સંરક્ષણ વિશે જાગૃતિ ફેલાવવા માટે શેરી નાટકો, લોક પ્રદર્શનો અને સામુદાયિક કાર્યક્રમોનો ઉપયોગ કરીને 968 ઇન્ફોર્મેશન, એજ્યુકેશન અને કમ્યુનિકેશન (IEC) પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરી છે.

આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં વરસાદી પાણીના સંગ્રહના મહત્વ અંગે ચર્ચા

પરંતુ આ અભિયાન માત્ર જાગૃતિ પર અટકતું નથી. સમગ્ર રાજ્યમાં વરસાદી પાણીના સંચય અને ભૂગર્ભજળ રિચાર્જ માટે 905 માળખાં બનાવવામાં આવ્યા છે. જેમાં વરસાદી પાણી એકત્ર કરતા 849 રૂફટોપ રેનવોટર હાર્વેસ્ટિંગ સ્ટ્રક્ચર્સ અને ભૂગર્ભજળને પુનઃભરવામાં મદદ કરતા 56 રિચાર્જ શાફ્ટનો સમાવેશ થાય છે. ઓડિશાના જાજપુરમાં 45 રિચાર્જ શાફ્ટ બનાવવામાં આવ્યા છે. રાજ્યએ તમામ 30 જિલ્લાઓમાં 98 તળાવોના જીર્ણોદ્ધાર અને ડી-સિલ્ટિંગનું કામ પણ હાથ ધર્યું છે.

કોમ્યુનિટી આઉટરીચ પ્રોગ્રામ

સ્થાનિક કાર્યવાહીથી આંતરરાષ્ટ્રીય સંકલન સુધી

આ અનુભવો દર્શાવે છે કે સતત પ્રગતિ સામુદાયિક ભાગીદારી, વૈજ્ઞાનિક આયોજન, સંસ્થાકીય સંકલન અને નિરંતર દેખરેખ પર આધાર રાખે છે. આ એ વ્યાપક ચર્ચા છે જે ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ વોટર વીક 2026 એકસાથે લાવે છે. તે દેશો અને હિતધારકો માટે જ્ઞાન વહેંચવા, અનુભવોનું આદાનપ્રદાન કરવા અને ટકાઉ જળ વ્યવસ્થાપન માટેના અભિગમો શોધવા માટે એક મંચ પ્રદાન કરે છે.