ભારતની વધતી જતી ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ અને સુરક્ષિત ઉપકરણોની જરૂરિયાત

ભારતના ઝડપી ડિજિટલ પરિવર્તને ટેલિકોમ્યુનિકેશનને રોજિંદા જીવન, વાણિજ્ય અને શાસનનો અભિન્ન ભાગ બનાવી દીધો છે. જુલાઈ 2026માં દેશનો સક્રિય વાયરલેસ મોબાઇલ સબ્સ્ક્રાઇબર બેઝ 1,204.01 મિલિયન સુધી પહોંચ્યો. આ વિશાળ સબ્સ્ક્રાઇબર બેઝ ભારતના કનેક્ટેડ ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમના સ્કેલને પ્રતિબિંબિત કરે છે. મોબાઇલ નેટવર્ક અને ઉપકરણો ડિજિટલ ચુકવણીઓ, ઑનલાઇન સેવાઓ અને નાગરિક-કેન્દ્રિત શાસનને વધુને વધુ સમર્થન આપી રહ્યા છે. જેમ જેમ આ તકનીકો પર નિર્ભરતા વધતી જાય છે, તેમ તેમ ટેલિકોમ નેટવર્ક અને ઉપકરણોની સુરક્ષા અને અખંડિતતા સુનિશ્ચિત કરવી વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બનતી જાય છે.

ઇન્ટરનેશનલ મોબાઇલ ઇક્વિપમેન્ટ આઇડેન્ટિટી (IMEI) નંબરનો દુરુપયોગ છે. IMEI નંબર સાથે ચેડાં કરવા અથવા તેનો દુરુપયોગ કરવાથી બદલાયેલી ઓળખ ધરાવતા ઉપકરણોના સંચાલનને સરળ બનાવી શકાય છે અને ટેલિકોમ નેટવર્ક્સ પર ઉપકરણોની ઓળખને જટિલ બનાવી શકાય છે. આવી પ્રથાઓ કાયદા અમલીકરણ, ગ્રાહક સુરક્ષા અને નેટવર્ક સુરક્ષા માટે પડકારો ઉભા કરી શકે છે. તેથી, સુરક્ષિત, વિશ્વસનીય અને સ્થિતિસ્થાપક ટેલિકોમ્યુનિકેશન ઇકોસિસ્ટમ જાળવવા માટે ઉપકરણ ઓળખકર્તાઓની અખંડિતતાને મજબૂત બનાવવી જરૂરી છે.

IMEI સમજવું

• IMEI શું છે? IMEI એ એક અનન્ય 15-અંકનો નંબર છે જે ટેલિકોમ નેટવર્ક પર મોબાઇલ ડિવાઇસને ઓળખે છે.
• TACનો અર્થ શું છે? IMEIના પ્રથમ આઠ અંકો "ટાઇપ એલોકેશન કોડ" (TAC) બનાવે છે, જે ડિવાઇસના મોડેલ અથવા પ્રકારને ઓળખે છે.
• IMEI નંબર કોણ સોંપે છે? ગ્લોબલ સિસ્ટમ ફોર મોબાઇલ કોમ્યુનિકેશન્સ એસોસિએશન (GSMA) TAC ના વૈશ્વિક ફાળવણીનું નિરીક્ષણ કરે છે.
• IMEI કેવી રીતે સોંપવામાં આવે છે? GSMA ઉત્પાદકો અને બ્રાન્ડ માલિકોને TAC જારી કરે છે. પછી ઉત્પાદકો વ્યક્તિગત ઉપકરણોને અનન્ય IMEI સોંપે છે.
• ડ્યુઅલ-સિમ ફોનમાં કેટલા IMEI હોય છે? ડ્યુઅલ-સિમ ફોનમાં સામાન્ય રીતે બે IMEI નંબર હોય છે, દરેક સિમ સ્લોટ માટે એક.
• યુઝર્સ પોતાનો IMEI કેવી રીતે શોધી શકે છે? વપરાશકર્તાઓ પોતાના મોબાઇલ ઉપકરણ પર *#06# ડાયલ કરીને પોતાનો IMEI નંબર જોઈ શકે છે.
• વપરાશકર્તાઓ પોતાના IMEI કેવી રીતે ચકાસી શકે છે? ઉપકરણની માહિતી ચકાસવા માટે, વપરાશકર્તાઓ 'સંચાર સાથી' પોર્ટલ અથવા મોબાઇલ એપ્લિકેશનની મુલાકાત લઈ શકે છે, અથવા 'KYM <15-અંકનો IMEI નંબર>' લખીને 14422 પર SMS મોકલી શકે છે.

સુરક્ષા માટે દરેકની જવાબદારી

એક સુરક્ષિત ટેલિકોમ ઇકોસિસ્ટમ માટે ઉત્પાદનથી લઈને રોજિંદા ઉપયોગ સુધી, સમગ્ર ઉપકરણ જીવનચક્રમાં જવાબદારી જરૂરી છે. ઉત્પાદકો, આયાતકારો, વેચાણકર્તાઓ અને નાગરિકો બધા IMEI દુરુપયોગ અટકાવવામાં ભૂમિકા ભજવે છે.

• ઉત્પાદકોએ ભારતમાં ઉત્પાદિત તમામ ટેલિકોમ ઉપકરણોના IMEI નંબર તેમના પ્રથમ વેચાણ, પરીક્ષણ, સંશોધન અથવા અન્ય ઉપયોગ પહેલાં સરકાર સાથે નોંધણી કરાવવી આવશ્યક છે. આ નોંધણી ઉપકરણ સેતુ - ભારતીય નકલી ઉપકરણ પ્રતિબંધ (ICDR) પોર્ટલ દ્વારા કરવામાં આવે છે. ઉત્પાદકોએ એ પણ ખાતરી કરવી આવશ્યક છે કે ઉપકરણોને સાચા, અનન્ય અને અદ્યતન IMEI નંબરો સોંપવામાં આવ્યા છે.
• ભારતમાં ટેલિકોમ સાધનો આયાત કરતા પહેલા આયાતકારોએ કેન્દ્ર સરકાર સાથે IMEI નંબરો નોંધણી કરાવવી આવશ્યક છે. વેચાણ, પરીક્ષણ, સંશોધન અને વિકાસ અથવા અન્ય હેતુઓ માટે આયાત કરાયેલ ઉપકરણોની નોંધણી ઉપકરણ સેતુ - ICDR પોર્ટલ દ્વારા પૂર્ણ કરવી આવશ્યક છે. આયાતકારોએ ખાતરી કરવી આવશ્યક છે કે આયાતી ઉપકરણોમાં સાચા અને અધિકૃત IMEI નંબરો છે.
• પુનર્વિક્રેતાઓ અને છૂટક વિક્રેતાઓએ ખાતરી કરવી આવશ્યક છે કે વેચાણ માટે ઓફર કરાયેલા ટેલિકોમ ઉપકરણોમાં સાચા અને અદ્યતન IMEI નંબરો છે. જે લોકો વપરાયેલા ઉપકરણોનો વેપાર કરે છે તેઓએ વ્યવહાર પૂર્ણ કરતા પહેલા સરકારના કેન્દ્રીય ડેટાબેઝ (જેમાં ચેડા થયેલા અને બ્લેકલિસ્ટેડ ઉપકરણોની માહિતી હોય છે) સામે IMEI ચકાસવું આવશ્યક છે; દરેક IMEI ચકાસણી માટે ફી વસૂલવામાં આવશે. ચેડા કરેલા અથવા ગોઠવેલા IMEI સાથે ઉપકરણોનું વેચાણ અથવા વેપાર કરવાથી કડક કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે છે.
• બ્રાન્ડ માલિકોએ ખાતરી કરવી આવશ્યક છે કે તેમના બ્રાન્ડ હેઠળ વેચાતા ઉપકરણો IMEI નોંધણી અને સાયબર સુરક્ષા આવશ્યકતાઓને પૂર્ણ કરે છે. તેમની બ્રાન્ડ્સ ડિવાઇસ સેતુ-ICDR પોર્ટલ દ્વારા યોગ્ય રીતે નોંધાયેલ હોવી જોઈએ અને સંબંધિત GSMA પ્રકાર ફાળવણી કોડ (TAC) સાથે સંકળાયેલી હોવી જોઈએ. તેમણે ખાતરી કરવી આવશ્યક છે કે તેઓ જે ઉપકરણો બજારમાં લાવે છે તેમાં અસલી અને અધિકૃત IMEI છે.

નાગરિકોએ શું ટાળવું જોઈએ

દૂરસંચાર વિભાગ (DoT) નાગરિકોને એવી પ્રવૃત્તિઓ ટાળવાની સલાહ આપે છે જેમાં ટેલિકોમ્યુનિકેશન ઓળખકર્તાઓ અને સંસાધનોનો દુરુપયોગ અથવા તેમની સાથે ચેડાં કરવામાં આવે છે:

• મોડેમ, મોડ્યુલ, સિમ બોક્સ અથવા અન્ય ઉપકરણો જેવા રૂપરેખાંકિત અથવા ચેડાં કરાયેલ IMEI સાથે ઉપકરણોનો ઉપયોગ, ખરીદી અથવા એસેમ્બલ કરવું.
• બનાવટી દસ્તાવેજો, છેતરપિંડી, બનાવટી અથવા નકલ દ્વારા સિમ કાર્ડ મેળવવું.
• પોતાના નામે મેળવેલા સિમ કાર્ડ અન્ય લોકોને ટ્રાન્સફર, વેચાણ અથવા સોંપવા જે તેનો દુરુપયોગ કરી શકે છે.
• મોબાઇલ એપ્લિકેશન, વેબસાઇટ અથવા અન્ય કોઈપણ માધ્યમનો ઉપયોગ કરીને કોલિંગ લાઇન આઇડેન્ટિટી (CLI) અથવા અન્ય ટેલિકોમ્યુનિકેશન ઓળખકર્તાઓ બદલવા.

નાગરિકોએ શું કરવું જોઈએ

ગ્રાહકોએ તેમના ઉપકરણોને સુરક્ષિત રાખવા માટે સાવચેતી રાખવી જોઈએ અને ખાતરી કરવી જોઈએ કે તેમના IMEI નંબર અસલી અને સુરક્ષિત રહે.

• ફક્ત અધિકૃત વિક્રેતાઓ પાસેથી જ મોબાઇલ ઉપકરણો ખરીદો અને IMEI વિગતો ચકાસો.
• હેન્ડસેટને સુરક્ષિત રાખવા માટે મજબૂત પાસવર્ડ, પિન અથવા બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણનો ઉપયોગ કરો.
• IMEI ચેડાં અથવા અન્ય દૂષિત પ્રવૃત્તિનું જોખમ ઘટાડવા માટે ફક્ત અધિકૃત સર્વિસ સેન્ટરો પર જ ડિવાઇસને રિપેર કરાવો.
• ડિવાઇસ ખોવાઈ જવાની કે ચોરી થવાની સ્થિતિમાં, સત્તાવાર સ્ટેપ-બાય-સ્ટેપ બ્લોકિંગ પ્રક્રિયાને અનુસરો:
  1. 1. સ્થાનિક પોલીસમાં તાત્કાલિક રિપોર્ટ દાખલ કરો અને ફરિયાદની નકલ મેળવો.
     2. તમારા ટેલિકોમ ઓપરેટર પાસેથી ખોવાયેલા મોબાઇલ નંબર માટે ડુપ્લિકેટ સિમ કાર્ડ મેળવો. (TRAI નિયમો હેઠળ, ફરીથી જારી કરાયેલ સિમ સક્રિય થયા પછી પ્રથમ 24 કલાક માટે SMS સેવાઓ મર્યાદિત છે. સંચાર સાથીને મોબાઇલ OTP ચકાસણીની જરૂર હોવાથી, વિનંતી સબમિટ કરવા માટે સક્રિય થયા પછી 24 કલાક રાહ જોવી પડશે.)
     3. સંચાર સાથી (CEIR) પોર્ટલ અથવા મોબાઇલ એપ્લિકેશન પર તમારી બ્લોકિંગ વિનંતી નોંધણી કરો અને અનન્ય વિનંતી ID મેળવવા માટે પોલીસ રિપોર્ટ અને માન્ય ID પ્રૂફ અપલોડ કરો.
     4. જો તમારું ડિવાઇસ પાછળથી મળી આવે, તો પહેલા સ્થાનિક પોલીસને તેની જાણ કરો અને પછી હેન્ડસેટને સુરક્ષિત રીતે અનબ્લોક કરવા માટે પોર્ટલ પર તમારા રિક્વેસ્ટ આઈડીનો ઉપયોગ કરો.

ડિવાઇસ સુરક્ષા જાળવવી એ સમગ્ર ટેલિકોમ ઇકોસિસ્ટમની સામૂહિક જવાબદારી છે. જાગૃતિ, નિયમોનું પાલન અને જવાબદાર ઉપયોગ છેતરપિંડી અટકાવવા, નાગરિકોનું રક્ષણ કરવામાં અને ભારતના ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી શકે છે.

IMEI ચેડાં સામે કાનૂની રક્ષણ [1] અને[2]

ભારતે ટેલિકોમ્યુનિકેશન ઇકોસિસ્ટમની અખંડિતતાના રક્ષણ માટે એક મજબૂત કાનૂની માળખું સ્થાપિત કર્યું છે.

• ટેલિકોમ્યુનિકેશન એક્ટ, 2023 ટેલિકોમ્યુનિકેશન આઇડેન્ટિફાયર (જેમ કે મોબાઇલ હેન્ડસેટ અને અન્ય ટેલિકોમ્યુનિકેશન ડિવાઇસના IMEI નંબર) સાથે ચેડાં કરવા સામે કડક કાર્યવાહી કરવાની જોગવાઈ કરે છે.
• કલમ 42(3)(c) ટેલિકોમ્યુનિકેશન આઇડેન્ટિફાયર સાથે ચેડાં કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે. કલમ 42(3)(e) છેતરપિંડી, બનાવટી અથવા નકલ દ્વારા સબ્સ્ક્રાઇબર આઇડેન્ટિફાયર (SIM) અથવા ટેલિકોમ્યુનિકેશન આઇડેન્ટિફાયર મેળવવા પર પ્રતિબંધ મૂકે છે.
• આ નિયમોનું ઉલ્લંઘન ત્રણ વર્ષ સુધીની જેલ, ₹50 લાખ સુધીનો દંડ અથવા બંને સજાને પાત્ર છે. કાયદાની કલમ 42(7) હેઠળ આવા ગુનાઓ ઓળખપાત્ર અને બિન-જામીનપાત્ર છે.
• કલમ 42(6) હેઠળ, જે લોકો આવા ગુનાઓમાં મદદ કરે છે અથવા પ્રોત્સાહન આપે છે તેઓ પણ સમાન સજાનો સામનો કરી શકે છે.

આ જોગવાઈઓ IMEI ચેડાં અને ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગ સામે મજબૂત પ્રતિબંધ પૂરો પાડે છે.

ભારતના ડિજિટલ ભવિષ્યને સુરક્ષિત બનાવવું

ભારતની ટેલિકોમ યાત્રા નોંધપાત્ર પ્રગતિ અને સહિયારી જવાબદારી બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે. મજબૂત કાયદાઓ, ચકાસણી સાધનો અને નાગરિક જાગૃતિ નેટવર્કને સુરક્ષિત અને વિશ્વસનીય રાખવા માટે સંયુક્ત છે. સરકાર, ઉદ્યોગ અને વ્યક્તિગત વપરાશકર્તાઓ સહિત દરેક હિસ્સેદારે આ વિશ્વાસ જાળવી રાખવામાં ભૂમિકા ભજવવાની છે. સતર્ક અને જાણકાર નાગરિકો દુરુપયોગ સામે સૌથી મજબૂત રક્ષક છે. સતત સહયોગ દ્વારા જ ભારતની ડિજિટલ કનેક્ટિવિટી આવનારી પેઢીઓ માટે સુરક્ષિત રહેશે.

સંદર્ભ:

સંદેશાવ્યવહાર મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2305203®=3&lang=1
• https://www.ceir.gov.in/Home/index.jsp
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2190763®=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2190763®=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2190763®=48&lang=2
• https://www.eservices.dot.gov.in/sites/default/files/circular-notifications/cybersecurity-rules-2024.pdf
• https://www.eservices.dot.gov.in/sites/default/files/circular-notifications/telecom-cyber-security-amendment-rules-2025.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2193461&lang=2®=3&utm_source
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1598008&lang=2®=3&utm_source

ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઇન્ડિયા

• www.trai.gov.in/sites/default/files/2026-08/PR_No116of2026_0.pdf
•  

પીડીએફ જોવા માટે ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad