દાયકાઓ સુધી, ગ્રામીણ સ્વચ્છતા દેશભરમાં એક સતત વિકાસલક્ષી ચિંતાનો વિષય બની રહી. જ્યારે 2014 માં સ્વચ્છ ભારત મિશન (SBM) શરૂ થયું ત્યારે સ્વચ્છતાનું કવરેજ 39 ટકા હતું. 2019 સુધીમાં, ગ્રામીણ ભારતે 100 ટકા સ્વચ્છતા કવરેજ પ્રાપ્ત કરી લીધું. 2014 અને 2019 ની વચ્ચે 36 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 10.28 કરોડથી વધુ શૌચાલયોનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. ગ્રામીણ ભારતને ત્યારબાદ 2019 માં ખુલ્લામાં શૌચ મુક્ત (ODF) જાહેર કરવામાં આવ્યું હતું. આ સિદ્ધિએ ભારત પરિદ્રશ્યના સ્વચ્છતાના સ્વરૂપને બદલી નાખ્યું. ફોકસ ઘરગથ્થુ શૌચાલયની પહોંચના ભારથી હટીને સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓની ટકાઉપણું અને ગામડાના સ્તરે કચરાના વ્યવસ્થાપનની વ્યાપક ચિંતા પર શિફ્ટ થયું. આ સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ તબક્કા II નું ધ્યાન કેન્દ્રિત બન્યું. તે ODF સ્ટેટસ જાળવી રાખવા અને ઘન અને પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીઓને મજબૂત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

આ ધ્યાનના કેન્દ્રીકરણની અસર હવે ભારતના ગામડાઓમાં દૃશ્યમાન છે. એક ODF પ્લસ ગામ માત્ર ODF સ્ટેટસ જાળવી રાખતું નથી પરંતુ દ્રશ્ય સ્વચ્છતા જાળવી રાખીને ઘન અને પ્રવાહી કચરાનું અસરકારક રીતે વ્યવસ્થાપન પણ કરે છે. ODF પ્લસ વિલેજ સ્ટેટસ જાળવી રાખવાની સાથે, આ ગામોને ત્રણ પ્રગતિશીલ તબક્કાઓમાં વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યા છે: એસ્પાયરિંગ (મહત્વાકાંક્ષી), રાઇઝિંગ (ઉભરતા), અને મોડેલ. એસ્પાયરિંગ ગામો કાં તો ઘન અથવા પ્રવાહી કચરાનું સંચાલન કરે છે. રાઇઝિંગ ગામો ઘન અને પ્રવાહી બંને કચરાનું સંચાલન કરે છે. મોડેલ ગામો, બંને કચરાના પ્રવાહોનું સંચાલન કરવા ઉપરાંત, દ્રશ્ય સ્વચ્છતા પણ દર્શાવે છે અને ODF પ્લસ મેસેજિંગ દર્શાવે છે.

17 સપ્ટેમ્બર 2026 સુધીમાં, ભારતે 5.69 લાખ ODF પ્લસ ગામો પ્રાપ્ત કર્યા છે, જેમાંથી 5.25 લાખ ગામોએ ODF પ્લસ મોડેલ સ્ટેટસ પ્રાપ્ત કર્યું છે. વધુમાં, 5.38 લાખ ગામોએ ઘન કચરા વ્યવસ્થાપનની ગોઠવણો સ્થાપિત કરી છે, અને 5.65 લાખ ગામોએ પ્રવાહી કચરા વ્યવસ્થાપન પ્રણાલી સ્થાપિત કરી છે. 582 જિલ્લાઓમાં 1,314 ગોબરધન (GOBARdhan) બાયોગેસ પ્લાન્ટ હાલમાં કાર્યરત છે. ઘરગથ્થુ સ્તરે, 12.22 કરોડ વ્યક્તિગત શૌચાલયો અને 98,273 બાયોગેસ પ્લાન્ટ બનાવવામાં આવ્યા છે.

શૌચાલયો બનાવવા થી ટેવો બનાવવા સુધી

આ રાષ્ટ્રીય સ્તરના આંકડા વ્યક્તિગત અને સમુદાય સ્તરે મોટા ફેરફારો દર્શાવે છે, કારણ કે કાયમી પરિવર્તન રોજિંદી વર્તણૂકથી શરૂ થાય છે. શૌચાલય ત્યારે અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે ઘરો તેનો ઉપયોગ કરવાનો, જાળવણી કરવાનો અને તેને ટકાવી રાખવાનો વિકલ્પ પસંદ કરે છે. તેવી જ રીતે, અસરકારક કચરા વ્યવસ્થાપન વ્યક્તિગત ઘરોમાં નિર્ણયો અને પદ્ધતિઓ સાથે શરૂ થાય છે. આને ઓળખીને, SBM-G ODF પરિણામોને જાળવી રાખવાના કેન્દ્રમાં બિહેવિયર ચેન્જ કમ્યુનિકેશન (BCC) મૂકે છે. ઘરોને સુરક્ષિત શૌચાલયના ઉપયોગ અને નિકાલની પદ્ધતિઓ અપનાવવા, યોગ્ય સ્વચ્છતા તકનીકોને સમજવા અને કમ્પોસ્ટ ખાડાઓ અથવા બાયોગેસ પ્લાન્ટ દ્વારા ભીના કચરાનું સંચાલન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આ ધ્યાન રોજિંદી સ્વચ્છતાની ટેવો સુધી પણ લંબાય છે, જેમાં હાથ ધોવા, સુરક્ષિત પાણીનો સંગ્રહ, સ્વચ્છતા સુવિધાઓ જાળવવી, અને જાહેર જગ્યાઓમાં કચરો નાખવાનું અને થૂંકવાનું ટાળવું શામેલ છે. આમ, સ્વચ્છતા માળખાકીય સુવિધાઓની જોગવાઈથી આગળ વધે છે. તે ઘરોમાં અપનાવવામાં આવતી, સમુદાયો દ્વારા મજબૂત થતી અને સામૂહિક વર્તણૂક દ્વારા જાળવી રાખવામાં આવતી રોજિંદી પદ્ધતિઓનો એક સમૂહ બને છે.

જ્યારે મહિલાઓ પરિવર્તનની એજન્ટ બની

આ પરિવર્તનમાં મહિલાઓ કેન્દ્રસ્થાને રહી છે. સ્વચ્છતા સીધી રીતે મહિલાઓની ગોપનીયતા, સુરક્ષા, ગરિમા અને સ્વાસ્થ્યને અસર કરે છે. તેઓ માત્ર હસ્તક્ષેપના લાભાર્થીઓ નથી પરંતુ વિકાસમાં સક્રિય સહભાગીઓ અને સામાજિક પરિવર્તનના એજન્ટ છે. SBM-G માર્ગદર્શિકા સ્વચ્છાગ્રહીઓ તરીકે મહિલાઓને વિશેષ પ્રાધાન્ય આપે છે. તેઓ DAY-NRLM સ્વસહાય જૂથો (SHGs) ને બિહેવિયર ચેન્જ કમ્યુનિકેશન માટે મહત્વપૂર્ણ મંચ તરીકે પણ ઓળખે છે. ઘરો અને સમુદાયો સાથે મળીને નજીકથી કામ કરીને, સ્વચ્છાગ્રહીઓ શૌચાલયના ઉપયોગને અપનાવવામાં અને જાળવવામાં પરિવારોને ટેકો આપે છે, જ્યારે ડોર-ટુ-ડોર આઉટરીચ, જાગરૂકતા પ્રવૃત્તિઓ અને સ્વચ્છતા ચકાસણી હાથ ધરે છે. આ સમુદાય આધારિત સગાઈ દ્વારા, તેઓ સ્વચ્છતાના હસ્તક્ષેપોને સતત રોજિંદી પદ્ધતિઓમાં અનુવાદિત કરવામાં મદદ કરે છે.

છબી 2: શોર્ટ ટર્મ મહિલાઓ પ્લાસ્ટિક કચરો એકત્રિત કરી રહી છે

છબી 1: જાહેર સ્વચ્છતાને પ્રોત્સાહન આપતા સ્વચ્છાગ્રહીઓ

મહિલા સંગઠનોએ સ્વચ્છતા જાગરૂકતાને સતત સમુદાય કાર્યવાહીમાં અનુવાદિત કરવામાં મદદ કરી છે. હાવડા, પશ્ચિમ બંગાળમાં, SHGs એ ગંગા કિનારે આવેલી 18 ગ્રામ પંચાયતોમાં પ્લાસ્ટિક હટાવો કાર્યક્રમનું સમર્થન કર્યું, 18 દિવસમાં 9.32 ટન પ્લાસ્ટિક કચરો એકત્રિત કર્યો. આ પહેલે આગળ SHG ફેડરેશન દ્વારા નિયમિત પ્લાસ્ટિક સંગ્રહ નેટવર્કની સ્થાપના કરી. તે કચરા વ્યવસ્થાપન પર સામૂહિક કાર્યવાહીને મજબૂત કરવા માટે ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, પંચાયત પદાધિકારીઓ, સમુદાયના સભ્યો અને બજારના વેપારીઓને એકસાથે લાવ્યા.

મહિલાઓ પણ સ્વચ્છતા કામદારો, ઉદ્યોગસાહસિકો અને સ્થાનિક સેવા પ્રદાતાઓ તરીકે ઉભરી આવી છે. ગોરખપુર, ઉત્તર પ્રદેશમાં, લગભગ એક ડઝન SHG મહિલાઓ રિસોર્સ રિકવરી સેન્ટરનું સંચાલન કરે છે, જે ઘરગથ્થુ કચરો એકત્રિત કરે છે અને તેને ભીના અને સૂકા કચરામાં અલગ કરે છે. ભીના કચરાને વર્મીકમ્પોસ્ટમાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવે છે, જ્યારે સૂકા કચરાને વેચાણ માટે વાળવામાં આવે છે, જે મહિલાઓ માટે વેતન અને વધારાની આવક ઊભી કરે છે. ભોપાલ, મધ્ય પ્રદેશમાં, એક ક્લસ્ટર લેવલ ફેડરેશન મટિરીયલ રિકવરી ફેસિલિટી ચલાવે છે, જેને ફેસિલિટી ખાતે એકત્રિત કરાયેલા પ્લાસ્ટિક કચરાના વેચાણ અને ખરીદી માટે સ્વચ્છ ભારત મિશન-ગ્રામીણ સાથે એમઓયુ (MoU) દ્વારા ટેકો મળે છે. સ્વચ્છતામાં મહિલાઓની ભાગીદારી જાગરૂકતા અને એકત્રીકરણથી વધીને અમલીકરણ, કચરા વ્યવસ્થાપન, આજીવિકા સર્જન અને સ્થાનિક નિર્ણય લેવા સુધી વિસ્તરી છે.

પરિવર્તન શાળામાંથી ઘરે આવે છે

મહિલા સંગઠનો ઉપરાંત, શાળાઓ સ્વચ્છતા જાગરૂકતાને રોજિંદી પદ્ધતિઓમાં અનુવાદિત કરવા માટે અન્ય એક મહત્વપૂર્ણ સંસ્થા તરીકે સેવા આપે છે. તેઓ એક માળખાગત વાતાવરણ પૂરું પાડે છે જ્યાં બાળકો સ્વચ્છતા, આરોગ્ય અને કચરા વ્યવસ્થાપન સંબંધિત ટેવો વિકસાવી શકે છે, જ્યારે તેમના પરિવારો અને સમુદાયોમાં પણ પદ્ધતિઓને પ્રભાવિત કરી શકે છે. SBM-G ફેઝ II સ્વચ્છતા પરિણામોને જાળવી રાખવા માટે શાળાઓને મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાઓ તરીકે સ્પષ્ટપણે ઓળખે છે. તેમાં કાર્યકારી સ્વચ્છતા સુવિધાઓ અને બાયોડિગ્રેડેબલ અને પ્રવાહી કચરાના સંચાલનની ગોઠવણ માટેની જોગવાઈઓ છે. ચાંડિલ, ઝારખંડમાં, એક શાળાએ સિંગલ-યુઝ પ્લાસ્ટિક પર પ્રતિબંધ મૂક્યો અને ગ્રેવોટર (રસોડા અને સ્નાનગૃહમાંથી નીકળતો ઘરગથ્થુ ગંદો કચરો પાણી) વ્યવસ્થાપન માટે સોક પીટ (શોષ ખાડા) નું નિર્માણ કર્યું. શિક્ષકો પણ નિયમિતપણે વિદ્યાર્થીઓને વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા અને તરુણાવસ્થા સંબંધિત ચિંતાઓ પર જોડે છે. આવા પ્રયાસો વર્તણૂકીય ફેરફારનો બે-માર્ગી પ્રવાહ સર્જે છે. બાળકો શાળામાં સ્વચ્છતા શીખે છે અને તેનો અભ્યાસ કરે છે અને આ વર્તણૂકોને તેમના ઘરોમાં લઈ જાય છે, જ્યારે પરિવારો, બદલામાં, સ્વચ્છતા અને જવાબદાર કચરા વ્યવસ્થાપનની વ્યાપક સંસ્કૃતિનો ભાગ બને છે.

બાળકોની ભૂમિકા સ્વચ્છતા માટેના વ્યાપક યુવા-સંચાલિત આંદોલનમાં પણ વિસ્તરી રહી છે. સ્વચ્છતા હી સેવા 2026 વિદ્યાર્થીઓ અને યુવાનોને સતત વર્તણૂકીય ફેરફારના કેન્દ્રમાં મૂકે છે. શાળાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓને સ્વચ્છતાને એક સંસ્કાર તરીકે ઘડવા માટેની જગ્યાઓ તરીકે સ્થાન આપવામાં આવી રહ્યું છે. પ્રવૃત્તિઓમાં સ્વચ્છતા જ્ઞાન યાત્રાઓ, શાળા સંવાદો અને સ્ત્રોત પૃથક્કરણ પર પ્રદર્શનો શામેલ છે. વિદ્યાર્થીઓ સ્વચ્છતા અને જળ સંવાદો સાથે પણ જોડાશે અને સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ (SWM) રૂલ્સ, 2026 વિશે શીખશે. આ અભિગમ શાળા-થી-ઘર ચક્રને વ્યાપક શાળા-થી-સમુદાય ચળવળમાં વિસ્તારે છે.

પરંપરાગત સ્વચ્છતાના ક્ષેત્રથી આગળ વધવું

રસપ્રદ વાત એ છે કે, બાળકો SBM-G ને પરંપરાગત સ્વચ્છતાથી આગળ લઈ જઈ રહ્યા છે. ઝારખંડમાં, ચાઇલ્ડ કેબિનેટના સભ્યોએ માસિક ધર્મ સ્વચ્છતા વ્યવસ્થાપન (MHM) પ્રવૃત્તિઓની જવાબદારી સંભાળી છે. એક શાળામાં, છોકરીઓ સેનિટરી પેડ્સ માટે સ્ટોક રજિસ્ટર જાળવે છે, જ્યારે ચાઇલ્ડ કેબિનેટના સભ્યો નિયમિત ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે. કસ્તુરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય, ઝીંકપાણી ખાતે, ચાઇલ્ડ કેબિનેટ મંત્રીઓએ શાળા સત્તાવાળાઓને MHM લેબોરેટરીની સ્થાપના કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. બાદમાં શાળાના ભંડોળ અને બાહ્ય સંસાધનોના ટેકાથી લેબોરેટરીની સ્થાપના કરવામાં આવી હતી.

જ્યારે એક ગામ માલિકી લે છે

જેમ જેમ સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ ઘરો અને શાળાઓમાં મૂળ પકડે છે, તેમ તેમ સમુદાય સ્તરે તેમને જાળવી રાખવા માટે સામૂહિક પ્રણાલીઓ અને સંસ્થાઓની જરૂર પડે છે. ઘરગથ્થુ કચરો એકત્રિત કરવાની, અલગ કરવાની અને તેની પ્રક્રિયા કરવાની જરૂર છે; ગ્રેવોટર માટે યોગ્ય ગટર અને નિકાલની જરૂર છે; અને જાહેર જગ્યાઓને નિયમિત જાળવણીની જરૂર છે. આ તે છે જ્યાં ગ્રામ પંચાયત કેન્દ્રીય ભૂમિકા ભજવે છે. SBM-G હેઠળ, ગ્રામ પંચાયતો ગામડાના સ્તરની સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓનું આયોજન અને અમલીકરણ કરવા માટે જવાબદાર છે. તેમની ભૂમિકા માળખાકીય સુવિધાઓથી આગળ વધીને સમુદાય એકત્રીકરણ, માંગ સર્જન, સ્વચ્છતા પ્રોત્સાહન, માહિતિ, શિક્ષણ અને સંચાર (IEC), અને ક્ષમતા નિર્માણ સુધી વિસ્તરે છે. આ રીતે, ગ્રામ પંચાયત સંસ્થાકીય માળખું પૂરું પાડે છે જે વ્યક્તિગત પદ્ધતિઓને સામૂહિક સ્વચ્છતા પરિણામો સાથે જોડે છે.

વિલેજ વોટર એન્ડ સેનિટેશન કમિટીઓ (VWSCs) ગામના આયોજન, એકત્રીકરણ, અમલીકરણ, સુપરવિઝન અને વર્તણૂક ફેરફારને ટેકો આપીને આ સમુદાય-સ્તરના સંસ્થાકીય માળખાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. આવી સામૂહિક માલિકીની અસર ગાડલી ગ્રામ પંચાયત, હરિયાણામાં સ્પષ્ટ થાય છે, જેણે પ્રક્રિયા-સંચાલિત સમુદાય અભિગમ દ્વારા ODF પ્લસ મોડેલ સ્ટેટસ પ્રાપ્ત કર્યું છે. સરપંચ, કાંતા કંવરે સમુદાય અને અલગ શૌચાલયો, ગામવ્યાપી ગટર વ્યવસ્થા અને પાંચ તળાવો દ્વારા ગ્રેવોટર ટ્રીટમેન્ટ સ્થાપિત કરવા સ્વચ્છતા સમિતિ સાથે કામ કર્યું. ગામડે ગોબરધન બાયોગેસ પ્લાન્ટ પણ અપનાવ્યા, ગાયના છાણને ખાતર અને બાયોગેસમાં પરિવર્તિત કર્યું, જેમાં પરિણામી સ્લરીનો ઉપયોગ કૃષિમાં થાય છે. જાહેર રેલીઓ, બેઠકો અને જાહેરાતોએ આ પદ્ધતિઓને મજબૂત બનાવી. ગાડલી દર્શાવે છે કે કેવી રીતે વ્યક્તિગત સ્વચ્છતા પદ્ધતિઓ, જ્યારે સ્થાનિક સંસ્થાઓ અને સામૂહિક કાર્યવાહી દ્વારા સમર્થિત થાય છે, ત્યારે ગામવ્યાપી સ્વચ્છતા પ્રણાલીમાં વિકસિત થઈ શકે છે.

જન ભાગીદારી સ્વચ્છતાને એક સહિયારી સમુદાય જવાબદારી તરીકે વધુ મજબૂત બનાવે છે. સ્વચ્છતા ઝુંબેશ પંચાયત પ્રતિનિધિઓ, SHGs, યુવાનો, શાળાઓ અને સ્થાનિક સમુદાયોને એકસાથે લાવીને સામૂહિક માલિકીને નિયમિત ક્રિયામાં અનુવાદિત કરે છે. કર્ણાટકનું 'સ્વચ્છ સનિવારા' આવું એક ઉદાહરણ પૂરું પાડે છે. દરેક ઝુંબેશ પહેલાં, પંચાયત પ્રતિનિધિઓ ગ્રામીણ સમુદાયો, યુવા જૂથો, સહકારી મંડળીઓ અને SHGs સાથે જોડાણ કરે છે. દર મહિનાના પ્રથમ શનિવારે, સમુદાયો શાળાઓ, આંગણવાડીઓ, હોસ્પિટલો, કચેરીઓ, પાણીના સ્ત્રોતો, મંદિરો અને અન્ય જાહેર જગ્યાઓ પર સ્વચ્છતા પ્રવૃત્તિઓ હાથ ધરે છે. આ પ્રવૃત્તિઓમાં શ્રમદાન, કચરાનું પૃથક્કરણ, ગટર સફાઈ, કમ્પોસ્ટ ખાડા માટેના સ્થળોની ઓળખ અને વોલ રાઇટિંગ્સ (દિવાલ લેખન) દ્વારા સ્વચ્છતાના સંદેશાઓને મજબૂત બનાવવાનો સમાવેશ થાય છે.

સ્વચ્છતાની આસપાસ એક નવી અર્થવ્યવસ્થા

જેમ જેમ સામૂહિક સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ આકાર લે છે, તેમ તેમ તે નવી આજીવિકાની તકો પણ ઊભી કરી શકે છે. બેતુલ, મધ્ય પ્રદેશમાં, બબિતા ધુર્વેને ઘરગથ્થુ કચરો એકત્રિત કરવા દ્વારા આજીવિકાની તકો મળી. 2021 માં માતાપિતા બંનેને ગુમાવ્યા પછી, તેણે કચરો એકત્રિત કરવા માટે ઇ-રિક્ષા ચલાવવા માટે તેની ગ્રામ પંચાયતનો સંપર્ક કર્યો. શરૂઆતી સમુદાયના વિરોધ છતાં, તેણે વાહન ચલાવતા શીખી લીધું અને જિલ્લાની પ્રથમ મહિલા ઇ-રિક્ષા કચરો એકત્રિત કરનાર બની, જેનાથી તે તેના ગામમાં રહીને આજીવિકા કમાઈ શકે. બેતુલમાં હવે આશરે 100 ગ્રામ પંચાયતો કચરો એકત્રિત કરવાના વાહનોનો ઉપયોગ કરી રહી છે, આ પહેલ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ એક સાથે ગામની સ્વચ્છતા મજબૂત કરી શકે છે અને સ્થાનિક રોજગારીનું સર્જન કરી શકે છે.

સ્વચ્છતાની આજીવિકાની સંભાવના કચરા વ્યવસ્થાપનથી આગળ વધીને સ્વચ્છતા માળખાકીય સુવિધાઓને જાળવી રાખવા માટે જરૂરી કૌશલ્યો અને સેવાઓ સુધી વિસ્તરે છે. નાડિયા, પશ્ચિમ બંગાળમાં, શૌચાલય નિર્માણના વિસ્તરણે તાલીમબદ્ધ કડીયાઓની (મેસન્સ) માંગ ઊભી કરી, જે બે મેસનરી ટ્રેનિંગ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના તરફ દોરી ગઈ. શૌચાલય નિર્માણમાં આશરે 2,400 પુરુષો અને મહિલાઓને તાલીમ આપવામાં આવી હતી. આ પ્રતિબિંબિત કરે છે કે સ્વચ્છતા નિર્માણ, સંગ્રહ, પરિવહન, પ્રક્રિયા અને જાળવણીને આવરી લેતા આજીવિકાની વ્યાપક સ્થાનિક ઇકોસિસ્ટમ ઉત્પન્ન કરી શકે છે.

SBM-G કચરાને સંસાધનમાં પરિવર્તિત કરી રહ્યું છે

જેમ જેમ સ્વચ્છતા પ્રણાલીઓ વિસ્તરે છે, તેમ તેમ સમુદાય-સંચાલિત પ્રયાસોને યોગ્ય માળખાકીય સુવિધાઓ અને તકનીકી ટેકાની વધુને વધુ જરૂર પડે છે. વેદાંચા, ગુજરાત, દર્શાવે છે કે કેવી રીતે સમુદાયની માંગ સ્થાનિક રીતે ડિઝાઇન કરાયેલ ગંદા પાણી વ્યવસ્થાપન પ્રણાલીમાં વિકસિત થઈ શકે છે. તેની ગ્રેવોટર ટ્રીટમેન્ટ સિસ્ટમ સ્થાનિક જમીન અને પાણીના પ્રવાહની પેટર્નની આસપાસ આયોજિત કરવામાં આવી હતી, જેમાં સ્થાનિક કોન્ટ્રાક્ટરો તેની કામગીરી અને જાળવણીને ટેકો આપે છે.

છબી 3: વેદાંચામાં ગ્રેવોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ

તેની કામગીરી અને જાળવણી માટે પંચાયતના સભ્યો, ઓપરેટરો અને ભાગ લેનારા નાગરિકોને પણ સિસ્ટમનું સંચાલન કરવા માટે તાલીમ આપવામાં આવી હતી. આ સિસ્ટમ દરરોજ 200 કિલો-લીટર ગ્રેવોટર પર પ્રક્રિયા કરે છે, જેમાં પ્રક્રિયા કરેલા પાણીનો ઉપયોગ સિંચાઈ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માટે થાય છે. પંચાયત કમ્પોસ્ટ અને પ્રક્રિયા કરેલા પાણીના પુનઃઉપયોગ દ્વારા વાર્ષિક આશરે રૂ. 2.5 લાખ કમાય છે. આ સાથે, આ પહેલે જાહેર આરોગ્યમાં સુધારામાં પણ યોગદાન આપ્યું છે, જેમાં નોંધાયેલા જન્ય રોગો અને મચ્છરજન્ય રોગચાળામાં ઘટાડાનો સમાવેશ થાય છે. આ મોડેલ દર્શાવે છે કે સ્વચ્છતા કચરાના નિકાલ અને સંસાધન પુનઃપ્રાપ્તિમાંથી પર્યાવરણીય ટકાઉપણું અને સ્થાનિક મૂલ્ય સર્જનમાં કેવી રીતે વિકસિત થઈ શકે છે.

તેથી, ગ્રામીણ સ્વચ્છતાનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય સતત વર્તણૂક અને સામૂહિક માલિકી છે. એક ODF પ્લસ ગામે માત્ર ODF સ્ટેટસ જાળવી રાખવું જોઈએ એટલું જ નહીં પરંતુ ઘન અને પ્રવાહી કચરાનું સંચાલન કરવું જોઈએ અને સ્વચ્છ વાતાવરણ જાળવવું જોઈએ. ભારતની સ્વચ્છતાની સફર આથી પહોંચથી ઉપયોગ તરફ, અને ઉપયોગથી ટકાઉપણું તરફ આગળ વધી છે.

સ્વચ્છ ભારતનું કાયમી માપદંડ માત્ર નિર્માણ થયેલ માળખાકીય સુવિધાઓમાં જ નહીં, પરંતુ સ્વચ્છતા એ લોકો અને સમુદાયો દ્વારા જાળવી રાખવામાં આવતી રોજિંદી પદ્ધતિ બને છે કે નહીં તેમાં રહેલું છે. "સ્વચ્છ ગામો સમુદાયો માટે બનાવવામાં આવતા નથી; તેઓ સમુદાયો દ્વારા બનાવવામાં આવે છે."

સંદર્ભો (References) જલ શક્તિ મંત્રાલય https://gobardhan.sbm.gov.in/ https://sbm.gov.in/SBMGDashboard/StatesDashboard.aspx https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1820414&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/newsite/PrintRelease.aspx?relid=151337&reg=48&lang=2 https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Technical-Notes/Voices-from-the-States-29-April-2023.pdf https://swachhbharatmission.ddws.gov.in/sites/default/files/Guidelines/SBMG%20Phase-II%20Operational%20Guidelines.pdf

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2191618&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=160036&ModuleId=3&reg=3&lang=1

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2312712) મુલાકાતી સંખ્યા : 14