ટેલિકોમ રેગ્યુલેટરી ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (TRAI)એ અણગમતા વ્યાવસાયિક સંચાર (UCC)ને રોકવા, ગ્રાહકોને સ્પેમથી બચાવવા અને UCC મોકલવા માટે ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગને અટકાવવા માટેના નિયામક ફ્રેમવર્કને વધુ મજબૂત કરવા માટે ટેલિકોમ કોમર્શિયલ કોમ્યુનિકેશન્સ કસ્ટમર પ્રેફરન્સ રેગ્યુલેશન્સ, 2018 (TCCCPR, 2018)માં સુધારો કર્યો છે.

ટ્રાઈ (TRAI)એ હાલના નિયામક ફ્રેમવર્કને મજબૂત કરવા, અમલીકરણ પદ્ધતિઓ વધારવા અને UCCના નિવારણ અને નિયમનમાં ઉભરતા પડકારોને પહોંચી વળવા માટે જરૂરી મુખ્ય નિયામક સુધારાઓ અંગે હિતધારકોના અભિપ્રાય મેળવવા માટે 13 માર્ચ 2026ના રોજ “ડ્રાફ્ટ ટેલિકોમ કોમર્શિયલ કમ્યુનિકેશન કસ્ટમર પ્રેફરન્સ (થર્ડ અમેન્ડમેન્ટ) રેગ્યુલેશન્સ, 2026” કન્સલ્ટેશન માટે બહાર પાડ્યા હતા. કન્સલ્ટેશનમાં અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં નિયામક અમલીકરણમાં સહાય માટે AI/ML-આધારિત શંકાસ્પદ UCC ડિટેક્શનનો લાભ લેવો, ફરિયાદ-આધારિત કાર્યવાહી માટેની વ્યવસ્થા મજબૂત કરવી, સંસ્થાઓ પાસે ઉપલબ્ધ વારસાગત (legacy) સંમતિઓને સમાવવા માટે સ્પષ્ટ સંમતિના વ્યાપને વિસ્તારવો, અપીલ વ્યવસ્થા પૂરી પાડવી, સેન્ડર્સ અને ટેલિમાર્કેટર્સની જવાબદારી મજબૂત કરવી, એપ્લિકેશન-ટુ-પર્સન (A2P) કોલ્સનું નિયમન કરવું, હેડર્સ અને કન્ટેન્ટ ટેમ્પલેટ્સના દુરુપયોગ સામે સુરક્ષાત્મક ઉપાયો મજબૂત કરવા વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

મુસદ્દા નિયમો પર ટિપ્પણીઓ અને વળતી ટિપ્પણીઓ અનુક્રમે 19મી એપ્રિલ, 2026 અને 04મી મે, 2026 સુધી પ્રાપ્ત થઈ હતી. હિતધારકો સાથે ઓપન હાઉસ ડિસ્કશન (OHD) 3જી જૂન, 2026ના રોજ યોજાયું હતું. હિતધારકોના પ્રતિસાદને ધ્યાનમાં લીધા પછી અને વિગતવાર વિશ્લેષણ કર્યા પછી, ઓથોરિટીએ આજે ટેલિકોમ કોમર્શિયલ કમ્યુનિકેશન કસ્ટમર પ્રેફરન્સ (થર્ડ અમેન્ડમેન્ટ) રેગ્યુલેશન્સ, 2026 રજૂ કર્યા છે.

સુધારાની મુખ્ય વિશેષતાઓ

(i) નિયામક અમલીકરણમાં સહાય માટે AI/ML-આધારિત શંકાસ્પદ UCC ડિટેક્શનનો લાભ લેવો

(a) મુખ્ય ટેલિકોમ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સ (TSPs) એ શંકાસ્પદ સ્પેમ સંચાર શોધવા અને ગ્રાહકોને એલર્ટ કરવા માટે AI/ML-આધારિત સિસ્ટમ્સ અગાઉથી જ તૈનાત કરી દીધી છે. ઓથોરિટીએ 27 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ TSPs ને શંકાસ્પદ UCC પર AI/ML-આધારિત ઈન્ટેલિજન્સનો ઉપયોગ ઓપરેટર-વચ્ચે શેરિંગ કરવા અને શંકાસ્પદ UCC સેન્ડર્સની વધુ તપાસ હાથ ધરવા માટે એક નિર્દેશ પણ આપ્યો હતો.

(b) ઉક્ત નિર્દેશની જોગવાઈઓને રેગ્યુલેશન 21A દાખલ કરીને TCCCPR, 2018 માં યોગ્ય રીતે સમાવવામાં આવી છે જે TSPs ને UCC મોકલવા માટે ઉપયોગમાં લેવાની ઉચ્ચ સંભાવના ધરાવતા સેન્ડરના CLIs ને ઓળખવા અને TSPs વચ્ચે માહિતી શેર કરવા માટે ફરજિયાત બનાવે છે.

(c) જ્યાં દસ દિવસના સમયગાળામાં સેન્ડર સાથે સંકળાયેલા પાંચ કે તેથી વધુ CLIs (કોલિંગ લાઇન આઇડેન્ટિફિકેશન) ફ્લેગ કરવામાં આવે છે, ત્યાં એક્સેસ પ્રોવાઇડર્સ દ્વારા વધુ તપાસ અને તબક્કાવાર કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવશે, જેમાં KYC પુનઃચકાસણી, ભૌતિક ચકાસણી, આઉટગોઇંગ સેવાઓ બંધ કરવી, અને પુનરાવર્તિત ઉલ્લંઘન અને ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગના કિસ્સામાં ટેલિકોમ સંસાધનોનું કનેક્શન કાપી નાખવાનો સમાવેશ થાય છે.

(d) વ્યાવસાયિક સંચાર માટે નિર્ધારિત ખાસ નંબરિંગ શ્રેણી, જેમાં 140xx, 1600xx અને 1601xx શ્રેણીનો સમાવેશ થાય છે, તેને મેળવનારાઓ માટે શંકાસ્પદ સ્પેમ તરીકે ફ્લેગ કરવામાં આવશે નહીં, જેથી એ સુનિશ્ચિત કરી શકાય કે નિયમિત શ્રેણીમાંથી કાયદેસરના વ્યાવસાયિક સંચાર અને સરકારી સંચાર અજાણતા છૂટી ન જાય.

(ii) એપ્લિકેશન-ટુ-પર્સન (A2P) કોલ્સનું નિયમન

(a) એપ્લિકેશન-ટુ-પર્સન (A2P) કોલિંગનો ઉપયોગ મોટા જથ્થામાં કોલ્સને સ્વચાલિત અને સ્કેલ કરવાની ક્ષમતાને કારણે બલ્ક વ્યાવસાયિક સંચાર માટે કરવામાં આવી રહ્યો છે, અને તેથી, સ્પેમ કોલ્સ કરવા માટે તેમના દુરુપયોગની શક્યતા અસ્તિત્વ ધરાવે છે.

(b) તદનુસાર, આવા કોલિંગને નિયંત્રિત કરવા માટે, સુધારાઓએ A2P કોલ્સને સીધા માનવ ડાયલિંગ વિના એપ્લિકેશન, સોફ્ટવેર સિસ્ટમ અથવા સ્વચાલિત પ્લેટફોર્મ દ્વારા શરૂ કરાયેલા વોઇસ કોલ્સ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કર્યા છે, જેમાં ઓટોડાયલિંગ, રોબો-કોલ્સ અને પ્રી-રેકોર્ડેડ/કૃત્રિમ વોઇસ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાનો સમાવેશ થાય છે. એ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે કે A2P કોલ્સનો ઉપયોગ કરતી દરેક સંસ્થાએ આવા કોલ્સ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા CLIs ની વિગતો સાથે પોતાના TSP ને આવા ઉપયોગની અગાઉથી જાણ કરવી પડશે. જરૂરી પૂર્વ જાહેરાત વિના કરવામાં આવેલા A2P કોલ્સને UCC તરીકે ગણવામાં આવશે.

(c) અવરોધક તરીકે કામ કરવા માટે, ઓરિજિનેટિંગ એક્સેસ પ્રોવાઇડર પર ટર્મિનેટિંગ એક્સેસ પ્રોવાઇડર દ્વારા A2P કોલ્સ માટે પ્રતિ મિનિટ ₹0.05 સુધીનો ટર્મિનેશન ચાર્જ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

(d) નિયમિત વ્યાવસાયિક કોલ્સ માટે ઓથોરિટી દ્વારા નિર્ધારિત કોઈપણ નંબરિંગ શ્રેણી દ્વારા કરવામાં આવેલા A2P કોલ્સ, અને ઓથોરિટી-અધિકૃત કોલ્સને ટર્મિનેશન ચાર્જમાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી છે.

(iii) પૂછપરછ પર આધારિત વ્યાવસાયિક સંચાર:

(a) ગ્રાહક દ્વારા માલ અથવા ઉત્પાદનો અથવા સેવાઓ માટે સેન્ડરને કરવામાં આવેલી પૂછપરછના આધારે ગ્રાહકને વ્યાવસાયિક સંચાર મોકલી શકાય છે, પરંતુ માત્ર આવી પૂછપરછની તારીખથી સાત દિવસના સમયગાળા માટે.

(b) જો કે, સ્પેમ મોકલવા માટે આવી જોગવાઈના દુરુપયોગને રોકવા માટે, એ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે કે આવી પૂછપરછ લેખિતમાં અથવા ડિજિટલ માધ્યમથી કરવામાં આવશે, અને સેન્ડર દ્વારા ચકાસી શકાય તેવા સ્વરૂપમાં જાળવવામાં આવશે.

(c) આ સુધારાનો હેતુ મુખ્યત્વે ઇ-કોમર્સ અને ઇ-સર્વિસ પ્લેટફોર્મ્સને સુગમ બનાવવાનો છે.

(iv) ગ્રાહક અપીલ પદ્ધતિનો પરિચય

(a) ગ્રાહકો હવે UCC ફરિયાદોના નિકાલ સામે અપીલ કરવાનું પસંદ કરી શકશે. અપીલ અપીલેટ ઓથોરિટી સમક્ષ 15 દિવસની અંદર કરી શકાશે.

(b) ટેલિકોમ કન્ઝ્યુમર્સ કમ્પ્લેઇન્ટ રિડ્રેસલ (TCCR) રેગ્યુલેશન્સ, 2012 અનુસાર અપીલેટ ઓથોરિટી દ્વારા અપીલોનો ઉકેલ લાવવામાં આવશે.

(c) અપીલ UCC ફરિયાદો નોંધાવવા માટે ઉપલબ્ધ કોઈપણ મોડ દ્વારા કરી શકાશે એટલે કે TRAI DND એપ, TSPs એપ/પોર્ટલ, અને TCCRR, 2012 હેઠળ ઉલ્લેખિત મોડ્સ ઉપરાંત 1909 પર કોલ અથવા SMS દ્વારા.

(v) UCC સામે ફરિયાદ-આધારિત કાર્યવાહી મજબૂત કરવી

(a) હાલના નિયમો UCC સેન્ડર સામે કાર્યવાહી શરૂ કરવા માટે દસ દિવસના સમયગાળામાં 5 કે તેથી વધુ અનન્ય ફરિયાદોની કમ્પ્લેઇન્ટ થ્રેશોલ્ડ પૂરી પાડે છે.

(b) UCC સેન્ડર્સની પ્રારંભિક ઓળખ અને તેમની સામે ઝડપી કાર્યવાહી સક્ષમ કરવા માટે, સુધારાઓએ ગ્રાહકો પાસેથી પ્રાપ્ત થયેલા ફરિયાદ ડેટાને સર્વિસ પ્રોવાઇડરની AI સિસ્ટમ્સ દ્વારા ઉચ્ચ સંભાવના સાથે UCC મોકલવાની શંકા ધરાવતા સેન્ડર્સના ડેટા સાથે સરખાવવો ફરજિયાત બનાવ્યો છે.

(c) જો દસ દિવસના સમયગાળામાં 3 કે તેથી વધુ અનન્ય ફરિયાદો હોય અને સંબંધિત સેન્ડરનો CLI પણ AI/ML-આધારિત સિસ્ટમ દ્વારા UCC મોકલવાની શંકા તરીકે ફ્લેગ કરવામાં આવ્યો હોય તો સેન્ડર સામે કાર્યવાહી શરૂ કરવામાં આવશે.

(d) અમલીકરણ માટે જરૂરી વ્યવહારુ સમયને ધ્યાનમાં રાખીને ફરિયાદ પદ્ધતિ હેઠળ વિહિત અમુક સમયમર્યાદામાં સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.

(vi) સ્પષ્ટ સંમતિનો વિસ્તૃત વ્યાપ

સંસ્થાઓ પાસે અગાઉથી ઉપલબ્ધ વારસાગત (legacy) સંમતિઓને ઉમેરવામાંl કરવા માટે સંમતિની વ્યાખ્યા વિસ્તૃત કરવામાં આવી છે. આવી વારસાગત સંમતિઓની ઓળખ અને ડિજિટાઇઝેશનને સક્ષમ કરવા માટે ફ્રેમવર્કમાં સુધારો કરવામાં આવી રહ્યો છે. જો કે, વારસાગત સંમતિઓ ત્યારે જ માન્ય ગણવામાં આવશે જ્યાં તે ચકાસી શકાય તેવા માધ્યમો દ્વારા પ્રાપ્ત કરવામાં આવી હોય અને ત્યારબાદ TSPs ના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ પર નોંધાયેલ હોય.

(vii) હેડર્સ અને કન્ટેન્ટ ટેમ્પલેટ્સના દુરુપયોગ સામેના ઉપાયો મજબૂત કરવા

(a) હેડર્સ અથવા કન્ટેન્ટ ટેમ્પલેટ્સના દુરુપયોગના કિસ્સામાં, ઓરિજિનેટિંગ એક્સેસ પ્રોવાઇડર આવા દુરુપયોગની જાણ થયાના છ કલાકની અંદર દુરુપયોગ થયેલા હેડર્સ અથવા કન્ટેન્ટ ટેમ્પલેટ્સને સ્થગિત કરશે, અને વિહિત સમયગાળાની અંદર સંબંધિત સેન્ડરને નોટિસ જારી કરશે.

(b) સંબંધિત સેન્ડરે વધુ દુરુપયોગ રોકવા માટે ચોક્કસ ઉપચારાત્મક ઉપાયો કરવા પડશે, અને યોગ્ય કાયદા અમલીકરણ એજન્સી સમક્ષ ફરિયાદ નોંધાવવી પડશે. જ્યાં દુરુપયોગ માટે ટેલિમાર્કેટર જવાબદાર હોય, ત્યાં તમામ TSPs માં તેના તમામ ટેલિકોમ સંસાધનોનું કનેક્શન બ્લેકલિસ્ટિંગ સાથે એક વર્ષના સમયગાળા માટે કાપી નાખવામાં આવશે.

(viii) એક્સેસ પ્રોવાઇડર્સ અને સેન્ડર્સ/ટેલિમાર્કેટર્સ વચ્ચેના કરારની આવશ્યક શરતો

(a) નિયામક ફ્રેમવર્ક હેઠળ, TSPs ને તેમની વચ્ચેની કરારની જવાબદારીઓ દ્વારા સેન્ડર્સ અને ટેલિમાર્કેટર દ્વારા નિયામક જોગવાઈઓનું પાલન સુનિશ્ચિત કરવાની ફરજ પાડવામાં આવી છે. જો કે, એવું જોવામાં આવ્યું છે કે TSPs ઘણીવાર આ સંસ્થાઓ દ્વારા પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે કરારોમાં કડક શરતો મૂકતા નથી, મુખ્યત્વે સ્પર્ધાના મુદ્દાઓને કારણે.

(b) તદનુસાર, UCC મોકલવામાં સંકળાયેલા સેન્ડર્સ અને ટેલિમાર્કેટર્સ સામે વધુ અસરકારક કાર્યવાહી કરવા માટે, એક નવી જોગવાઈ દાખલ કરવામાં આવી છે જેના દ્વારા ઓથોરિટી આવશ્યક શરતો વિહિત કરી શકે છે જે એક્સેસ પ્રોવાઇડર્સ અને સેન્ડર્સ/ટેલિમાર્કેટર્સ વચ્ચેના આ કરારોનો ફરજિયાત ભાગ હોવી જોઈએ.

(ix) સેન્ડર્સનું વર્ગીકરણ

સેવાઓની નાજુકતા અને સેન્ડર જે ક્ષેત્રનો છે, અર્થતંત્ર માટે સંસ્થાનું મહત્વ, કામગીરીનું સ્કેલ, સેન્ડર દ્વારા ટેલિકોમ સંસાધનોના ઉપયોગનું પ્રમાણ, અને સેન્ડરના ટેલિકોમ સંસાધનોને સ્થગિત/વિચ્છેદિત કરવાની ગ્રાહકો પર સંભવિત અસર જેવા નિયમનકારી વિચારોના આધારે વિવિધ પ્રકારના સેન્ડર્સ અસ્તિત્વ ધરાવે છે. એક નવું રેગ્યુલેશન દાખલ કરવામાં આવ્યું છે જેના દ્વારા ઓથોરિટી સેન્ડર્સને વિવિધ કેટેગરીમાં વર્ગીકૃત કરી શકે છે અને નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે સેન્ડર્સની આવી કેટેગરીઓ માટે લાગુ પડતા અમલીકરણના વિવિધ સેટ વિહિત કરી શકે છે.

(x) કોલ મેનેજમેન્ટ એપ્લિકેશન્સ દ્વારા સંપૂર્ણ બ્લોકિંગ/ટેગીંગ પર પ્રતિબંધ

(a) કોલ મેનેજમેન્ટ એપ્લિકેશન્સ (CMAs) ને ઓથોરિટી અથવા કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વ્યાવસાયિક સંચાર માટે નિર્ધારિત નંબર શ્રેણી જેમ કે સર્વિસ અને ટ્રાન્ઝેક્શનલ કોલ્સ માટે 1600xx/1601xx, અને નિયમિત પ્રમોશનલ કોલ્સ માટે 140xx ના કોલ્સને સંપૂર્ણ બ્લોક કરવા, ફિલ્ટર કરવા અથવા સ્પેમ ટેગ કરવા પર પ્રતિબંધ છે, કારણ કે નિયામક પ્રક્રિયામાં બિલ્ટ-ઇન સેફગાર્ડ્સ વિના આવા ટેગીંગથી વાસ્તવિક વ્યાવસાયિક સંચાર અને સરકારી સંચારને સ્પેમ તરીકે ગેરમાર્ગે દોરવાનું જોખમ રહેલું છે, જે ગ્રાહકો માટે અન્યથા મહત્વપૂર્ણ છે. જો કે, વ્યક્તિગત ગ્રાહકો પોતાના ઉપકરણો પર કોલ્સને બ્લોક કરવા અથવા ફિલ્ટર કરવાની પૂર્ણ સ્વતંત્રતા જાળવી રાખે છે.

(b) સ્પેમર્સ સામે કાર્યવાહી માટે ડેટાનું વ્યાપક સંકલન સુગમ બનાવવા માટે, એ પણ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે કે કોઈ પણ CMA એ પોતાના પ્લેટફોર્મ પર સ્પેમ, જંક વગેરે જેવા કોઈપણ નામ હેઠળ અણગમતા વ્યાવસાયિક સંચારની જાણ કરવા માટે યુઝર્સને ઓફર કરવી જોઈએ નહીં, જો કે CMA એક્સેસ પ્રોવાઇડર્સ દ્વારા જાળવવામાં આવતા DLT પ્લેટફોર્મ પર આવો રિપોર્ટ ન મોકલે.

(xi) DLT પ્લેટફોર્મ સાથે VNOs માટે ડિજિટલ ઈન્ટરફેસ

વર્ચ્યુઅલ નેટવર્ક ઓપરેટર્સ (VNOs) પણ નિયામક ફ્રેમવર્ક હેઠળ એક્સેસ પ્રોવાઇડર હોવાથી, નેટવર્ક સર્વિસ ઓપરેટર (NSO) એ VNO ને DLT પ્લેટફોર્મ અને અન્ય સિસ્ટમ્સ સાથે રીઅલ-ટાઇમ કાર્યક્ષમતા ધરાવતું ડિજિટલ ઈન્ટરફેસ પ્રદાન કરવું જરૂરી રહેશે, જેથી VNO રેગ્યુલેશન્સ હેઠળ એક્સેસ પ્રોવાઇડર તરીકે પોતાની જવાબદારીઓ નિભાવી શકે. આ DLT પ્લેટફોર્મની એક્સેસના સંદર્ભમાં VNOs દ્વારા હાલમાં સામનો કરવામાં આવતી કામગીરીની મુશ્કેલીને દૂર કરશે.

આ સુધારાઓનો હેતુ વ્યાવસાયિક સંચાર ઇકોસિસ્ટમમાં ગ્રાહકોનો વિશ્વાસ મજબૂત કરવાનો, હિતધારકોમાં વધુ જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરવાનો, અને સ્પેમર્સ દ્વારા ટેલિકોમ સંસાધનોના દુરુપયોગ સામે વધુ અસરકારક અને સમયસર કાર્યવાહી સક્ષમ કરવાનો છે.

વધુ માહિતી માટે, શ્રી દીપક શર્મા, એડવાઈઝર (QoS-II), TRAI નો 011-20907760 પર અથવા advqos@trai.gov.in ઇમેઇલ-આઇડી પર સંપર્ક કરી શકાય છે.

SM/DK/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2312231) મુલાકાતી સંખ્યા : 6