સંરક્ષણ મંત્રી શ્રી રાજનાથ સિંહે 15 સપ્ટેમ્બર, 2026ના રોજ નવી દિલ્હી ખાતે DRDO-ઉદ્યોગ સિનર્જી મીટ 'વિમર્શ' દરમિયાન મુખ્ય નીતિગત પહેલોનું અનાવરણ કર્યું હતું. આ પહેલોમાં MSME અને ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટ-અપ્સ માટે ટેકનિકલ અને નાણાકીય પ્રવેશ અવરોધોને ઘટાડવા, સીધું ફંડિંગ, ઇન્ક્યુબેશન સપોર્ટ અને DRDO ટેસ્ટિંગ સુવિધાઓ સુધી સમર્પિત પહોંચ પ્રદાન કરવા માટેના વ્યાપક માળખાનો સમાવેશ થાય છે. સોફ્ટવેર-વ્યાખ્યાયિત સંરક્ષણ ક્ષમતાઓ અને અપ્રચલિતતા સંચાલનને ઝડપી બનાવવા માટે લાયસન્સ પ્રાપ્ત ઉદ્યોગો સાથે DRDO-વિકસિત સોફ્ટવેર સોર્સ કોડ્સ શેર કરવા માટેનું એક પ્રમાણભૂત, સુરક્ષિત માળખું પણ લોન્ચ કરવામાં આવ્યું હતું.

અદ્યતન પ્રણાલીઓના વ્યાવસાયિક ઉત્પાદનને સક્ષમ કરવા માટે સંરક્ષણ મંત્રીની ઉપસ્થિતિમાં 13 ઉત્પાદક ભાગીદારોને ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર માટેના નવ (09) લાયસન્સિંગ કરારો (LAToTs) સુપ્રત કરવામાં આવ્યા હતા.

ઉદ્યોગને સુપ્રત કરાયેલ LAToTs ની યાદી

ઉદ્યોગ પહોંચનો વિસ્તાર કરવા અને તળિયાના સ્તરે ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સોસાયટી ઓફ ઇન્ડિયન ડિફેન્સ મેન્યુફેક્ચરર્સ (SIDM) અને લઘુ ઉદ્યોગ ભારતી (LUB) સાથે વ્યૂહાત્મક MoU ની પણ ઔપચારિક આપ-લે કરવામાં આવી હતી. DRDO એ દેશી સંરક્ષણ સાહસોની ઉત્પાદન પરિપક્વતાના માપદંડ માટે સિસ્ટમ ફોર એડવાન્સ મેન્યુફેક્ચરિંગ એસેસમેન્ટ એન્ડ રેટિંગ (SAMAR) વર્ઝન 2.0 માટે ક્વોલિટી કાઉન્સિલ ઓફ ઇન્ડિયા સાથેના કરાર પર પણ હસ્તાક્ષર કર્યા.

તેમના સંબોધનમાં, સંરક્ષણ મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે DRDO-ઉદ્યોગ સહયોગ હવે માત્ર ઉત્પાદન સુધી સીમિત રહેવો જોઈએ નહીં, પરંતુ ભારતને સંરક્ષણ ઉત્પાદન માટે વૈશ્વિક હબમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે સંશોધન, ડિઝાઇન, પરીક્ષણ, પ્રમાણપત્ર અને ઉત્પાદનને આવરી લેતી સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાં તેનો વિસ્તાર થવો જોઈએ. "DRDO પાસે જ્ઞાન અને ટેકનોલોજી છે, ઉદ્યોગ પાસે સ્કેલ અને ઉત્પાદન ક્ષમતા છે, સ્ટાર્ટ-અપ્સ નવીનતા અને કાર્યક્ષમતા લાવે છે, અને યુવાનો નયા ભારતના સ્વપ્નને ધરાવે છે. જ્યારે આ ચાર દળો એકત્ર થાય છે અને સાથે મળીને આગળ વધે છે, ત્યારે કોઈ પણ લક્ષ્ય અશક્ય નથી," તેમણે કહ્યું.

શ્રી રાજનાથ સિંહે રેખાંકિત કર્યું હતું કે વિકસિત ભારતનો ધ્યેય માત્ર આર્થિક રીતે મજબૂત રાષ્ટ્રનું નિર્માણ કરવાનો નથી, પરંતુ તેને ટેકનોલોજીકલ રીતે આત્મનિર્ભર, સામાજિક રીતે સમાવેશી, પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ અને વ્યૂહાત્મક રીતે સુરક્ષિત બનાવવાનો પણ છે. "2047 સુધીમાં, આપણે ક્રિટિકલ ટેકનોલોજીમાં આત્મનિર્ભરતા, સ્વદેશી સામગ્રીમાં નોંધપાત્ર વધારો, સંરક્ષણ નિકાસમાં બહુભાષી વૃદ્ધિ અને વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનમાં ભારત માટે મજબૂત હાજરી પ્રાપ્ત કરવી જ જોઈએ," તેમણે કહ્યું.

સંરક્ષણ મંત્રીએ પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વ હેઠળ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રમાં લાવવામાં આવેલા અભૂતપૂર્વ સુધારાઓની ગણતરી કરી હતી, જેમાં પોઝિટિવ ઇન્ડિજનાઇઝેશન લિસ્ટ્સની અસૂચના, ‘મેક ઇન ઇન્ડિયા’ પહેલ, iDEX, ADITI અને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને આત્મનિર્ભરતા તરફ આગળ વધવા માટે સંરક્ષણ R&D બજેટનો 25% હિસ્સો ખાનગી ક્ષેત્રને ફાળવવાના નિર્ણયનો સમાવેશ થાય છે. તેમણે ઉમેર્યું કે ટેકનોલોજી ડેવલપમેન્ટ ફંડ દ્વારા સ્ટાર્ટ-અપ્સને ગ્રાન્ટ આપવામાં આવી રહી છે અને અસંખ્ય ટેકનોલોજીઓ અગાઉથી ઉત્પાદન તબક્કે પહોંચી ગઈ છે. તેમણે હાઇલાઇટ કર્યું કે iDEX એ સંરક્ષણ નવીનતા માટે એક નવું ઇકોસિસ્ટમ પણ બનાવ્યું છે, જ્યાં સ્ટાર્ટ-અપ્સ વાસ્તવિક ઓપરેશનલ જરૂરિયાતોના આધારે સોલ્યુશન્સ વિકસાવી રહ્યા છે.

સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને MSMEs ને ભારતમાં નવીનતાના નવા ધ્વજવાહકો તરીકે વર્ણવતા, શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે આ ઉદ્યોગો અદ્યતન ટેકનોલોજીઓની સાથે સાથે મુખ્ય સંરક્ષણ પ્રણાલીઓ માટેના ઘટકો, સબ-સિસ્ટમ્સ વગેરેનો વિકાસ કરતા હોવાથી આત્મનિર્ભર ભારતના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. તેમણે મોટા ઉદ્યોગોની સાથે સંરક્ષણ સપ્લાય ચેઇનમાં MSMEs અને સ્ટાર્ટ-અપ્સને અભિન્ન અંગો તરીકે સાંકળવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો, અને વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે નવી પહેલો ઉદ્યોગો માટે નવી તકો ઊભી કરશે.

સંરક્ષણ મંત્રીએ હાઇલાઇટ કર્યું કે નવી નીતિગત પહેલો ઉદ્યોગ-સંચાલિત R&D ને પ્રોત્સાહિત કરવા; સ્ટાર્ટ-અપ્સ અને MSMEs ને ફંડિંગ અને માર્ગદર્શન પૂરું પાડવા; શૈક્ષણિક સંસ્થા-ઉદ્યોગ સહયોગને પ્રોત્સાહન આપવા; અને AI, ક્વોન્ટમ કોમ્પ્યુટિંગ, હાઇપરસોનિક્સ અને ડાયરેક્ટેડ એનર્જી જેવી ભવિષ્યની ટેકનોલોજીઓમાં રોકાણને પ્રોત્સાહિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

શ્રી રાજનાથ સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત ઝડપથી સંરક્ષણ આયાતકારમાંથી નિકાસકારમાં રૂપાંતરિત થઈ રહ્યું છે, ડ્રોન ટેકનોલોજી, AI અને સાયબર સુસંરક્ષણ જેવા સંખ્યાબંધ ક્ષેત્રો છે જ્યાં MSME અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ નવીનતાને ઝડપી બનાવી શકે છે, અને ભારતની ટેકનિકલ તથા વ્યૂહાત્મક શક્તિઓને નવી ઊંચાઈઓ પર લઈ જઈ શકે છે. "MSMEએ ભારતીય અર્થતંત્રની કરોડરજ્જુ છે અને સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમની એક નિર્ણાયક શક્તિ છે. તેમણે મોટી કંપનીઓ સાથે ભાગીદારીનો વિસ્તાર કરતી વખતે ગુણવત્તા, ડિલિવરી, નવીનતા અને વૈશ્વિક ધોરણો પર સતત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જરૂર છે," તેમણે કહ્યું.

સંરક્ષણ મંત્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જે રાષ્ટ્ર પોતાની ટેકનોલોજી ધરાવે છે તે તેના પોતાના ભવિષ્યને આકાર આપવાની શક્તિ ધરાવે છે, તેમણે ઉમેર્યું હતું કે આત્મનિર્ભરતા એ દેશના ચરિત્ર અને વલણનો એક અભિન્ન ભાગ બનવું જોઈએ. "આજે જે કંપનીઓ નવી અને ઉભરતી ટેકનોલોજીમાં રોકાણ કરે છે તે આવતીકાલની લીડર બનશે કારણ કે ભવિષ્યના યુદ્ધમાં, જે દેશ ટેકનોલોજીમાં આગળ રહેશે તે વ્યૂહાત્મક લાભ પ્રાપ્ત કરશે," તેમણે ઉમેર્યું.

આ પ્રસંગે બોલતા, સંરક્ષણ સચિવ અને સંરક્ષણ R&D વિભાગના સચિવ તથા DRDO ના અધ્યક્ષ શ્રી રાજેશ કુમાર સિંહે જણાવ્યું હતું કે 'વાર્તા સે વિકાસ' વિષય પર કેન્દ્રિત વિમર્શ 2026, કટીંગ-એજ વ્યાવસાયિક નવીનતાને રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ સજ્જતા સાથે સંરેખિત કરવા અને સંરક્ષણ ઇકોસિસ્ટમના મુખ્ય ભાગમાં ખાનગી ક્ષેત્રની ક્ષમતાઓને પદ્ધતિસર સાંકળવા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવ્યું છે. તેમણે કહ્યું કે આ ફોરમ રાષ્ટ્રીય સુસંરક્ષણ માળખાને માત્ર વ્યવહારિક ગ્રાહક-વિક્રેતા સંબંધમાંથી સહયોગી, સહ-સર્જિત ટેકનોલોજી ઇકોસિસ્ટમમાં રૂપાંતરિત કરવા માટેના મુખ્ય વાહન તરીકે કામ કરે છે.

શ્રી રાજેશ કુમાર સિંહે સરકારના આત્મનિર્ભરતાના પ્રયાસોને કારણે તાજેતરના વર્ષોમાં સંરક્ષણ ક્ષેત્રે સાક્ષી પૂરેલા રૂપાંતર પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. "ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરના વિસ્તરણે માત્ર સંરક્ષણ દળોની જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે સમાંતર ઉત્પાદન લાઇનોની સ્થાપના સુગમ બનાવી નથી, જેનો સીધો લાભ MSMEને મળ્યો છે, પરંતુ તે મર્યાદિત ઉત્પાદન આધારને અગાઉ અવરોધતા નિયંત્રણોને હળવા કરવામાં પણ મદદ કરી છે. આજદિન સુધી, 1,100 થી વધુ ઉદ્યોગોને 2,300 થી વધુ ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર (ToTs) સુપ્રત કરવામાં આવ્યા છે. હાલમાં, અમે વધેલી ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઉદ્યોગો માટે DRDO દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી અંદાજે 50 મિસાઇલો સંબંધિત ટેકનોલોજીઓ ઉપલબ્ધ કરાવી છે," તેમણે ઉમેર્યું.

ઇવેન્ટ દરમિયાન 2014 થી 2026 વચ્ચે DRDO ના ટેકનોલોજી ક્લસ્ટરો દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી મહત્વપૂર્ણ સંરક્ષણ પ્રણાલીઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરતી એક વિશેષ સંકલન પુસ્તિકા ‘ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સ ફોર રિસિલિયન્ટ ભારત – એડવાન્સિંગ આત્મનિર્ભરતા ઇન ડિફેન્સ’ નામનું પુસ્તક પણ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું, સાથે DRDOમાં માનવ સંસાધન આઉટસોર્સિંગ સેવા કરારો માટેની માર્ગદર્શિકા પણ બહાર પાડવામાં આવી હતી. આ માર્ગદર્શિકા DRDO લેબ્સમાં માનવ સંસાધન આઉટસોર્સિંગ માટે સેવાની વિશિષ્ટતાઓની રચના, યોગ્ય સેવા પ્રદાતાઓની પસંદગી, કરાર પ્રશાસન, કામગીરીનું નિરીક્ષણ અને કરાર આધારિત તેમજ વૈધાનિક દાયિત્વોના અનુપાલન માટે એક વ્યાપક માળખું પૂરું પાડે છે.

સચિવ (સંરક્ષણ ઉત્પાદન) શ્રી સંજીવ કુમાર, સચિવ (સંરક્ષણ નાણાં) શ્રી વિશ્વજીત સહાય અને પ્રતિષ્ઠિત વૈજ્ઞાનિક અને મહાનિદેશક (ઉત્પાદન સંકલન અને સેવાઓ આંતરક્રિયા), DRDO ડૉ (શ્રીમતી) ચંદ્રિકા કૌશિક આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

ટેકનિકલ સત્રો દરમિયાન, DRDO ટેકનોલોજીકલ ક્લસ્ટર્સના ડાયરેક્ટર જનરલ્સે એરોનોટિકલ સિસ્ટમ્સ, મિસાઇલ્સ, આર્મામેન્ટ્સ, માઇક્રોઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને નેવલ સિસ્ટમ્સમાં ટેકનિકલ રોડમેપની રૂપરેખા આપી હતી. DRDO HQ એ પ્રક્રિયાગત અનુપાલનને સરળ બનાવવા, સુવિધા પહોંચને ઝડપી બનાવવા અને લાયસન્સિંગ સમયમર્યાદાને ટૂંકી કરવાના હેતુથી પહેલોની રજૂઆત કરી હતી.

ઉચ્ચ-સ્તરીય પેનલ ચર્ચામાં, DRDO, સંરક્ષણ ઉત્પાદન વિભાગ (DDP) અને સંરક્ષણ દળોના વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓએ ટેકનોલોજી શોષણને ઝડપી બનાવવા, વિકાસ-સહ-ઉત્પાદન ભાગીદાર મોડેલોને શ્રેષ્ઠ બનાવવા અને સક્રિય સેવામાં સ્વદેશી ટેકનોલોજીના ઝડપી સમાવેશની વ્યવસ્થા પર ચર્ચા કરી હતી.

આ ફ્લેગશિપ ઇવેન્ટમાં 250થી વધુ સંરક્ષણ ઉદ્યોગ સાહસિકો, ઉદ્યોગ ચેમ્બરના પ્રતિનિધિઓ, વરિષ્ઠ નાગરિક અને લશ્કરી અધિકારીઓ અને DRDOના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિકોએ ભાગ લીધો હતો. DPIITના સચિવે પણ આ બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો. રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ-ઔદ્યોગિક માળખાને મજબૂત કરવા માટે રચાયેલ, વિમર્શ 2026એ DRDOના ટેકનોલોજીકલ સંશોધન અને ઉભરતા ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટ-અપ્સને સ્થાપિત ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ સાથે સંરેખિત કરવા માટે એક સંરચિત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું, જેણે ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી માટે એક સક્રિય, પારદર્શક અને સહયોગી વાતાવરણ ઊભું કર્યું.

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com