NSO જિલ્લા સ્તરે શહેરી અસંગઠિત એન્ટરપ્રાઇઝ લેન્ડસ્કેપ પર આંતરદૃષ્ટિ રજૂ કરે છે

પૂરાવા-આધારિત નીતિ નિર્માણ અને લક્ષિત હસ્તક્ષેપોની વધતી જતી જરૂરિયાતને પ્રતિબિંબિત કરતા, તાજેતરના વર્ષોમાં ગ્રાહ્ય અને ઉચ્ચ-આવર્તન ડેટાનું મહત્વ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યું છે. ખાસ કરીને, ઉપ-રાજ્ય-સ્તરના આંકડા પ્રાદેશિક ભિન્નતા, ઉભરતી શક્તિઓ અને ધ્યાન આપવાની જરૂર હોય તેવા ક્ષેત્રોને ઓળખવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવે છે, જેનાથી વધુ લક્ષિત અને વિસ્તાર-વિશિષ્ટ નીતિગત હસ્તક્ષેપો સક્ષમ બને છે.

આ પ્રયાસના ભાગરૂપે, આંકડાશાસ્ત્ર અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય (MoSPI) એ 2011ની વસ્તી ગણતરીની વસ્તીના આધારે ઓળખવામાં આવેલા દેશના 46 મિલિયનથી વધુ વસ્તી ધરાવતા શહેરોમાં અસંગઠિત ક્ષેત્રની એક વ્યાપક આંકડાકીય પ્રોફાઇલ પ્રથમ વખત પ્રકાશિત કરી ચૂકી છે. આ પહેલને આગળ ધપાવતા, MoSPI એ હવે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs) માં ભારતના અસંગઠિત બિન-ખેતી ક્ષેત્રના સ્કેલ, માળખા અને આર્થિક કામગીરીનું જિલ્લા-સ્તરનું ચિત્ર રજૂ કર્યું છે. આ અહેવાલમાં રજૂ કરાયેલા જિલ્લા-સ્તરના અંદાજોમાં સંબંધિત જિલ્લાઓમાં આવેલા મિલિયન-પ્લસ શહેરો માટેના અનુરૂપ અંદાજોનો પણ સમાવેશ થાય છે. મોટા પાયાના, દેશવ્યાપી સર્વેક્ષણમાંથી જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો પ્રસારિત કરવા માટે રાષ્ટ્રીય આંકડાકીય કાર્યાલય (NSO), MoSPI ની આ પ્રથમ પહેલ છે. આ અહેવાલ મંત્રાલયની વેબસાઇટ https://mospi.gov.in પર ઉપલબ્ધ છે.

જિલ્લા સ્તરે અસંગઠિત ક્ષેત્ર: અસૂસ (ASUSE) 2025 માંથી આંતરદૃષ્ટિ

અસૂસ 2025 ડેટાના આધારે, આ અહેવાલ સાહસોના સ્કેલ અને માળખા, રોજગાર અને વેતન, અને આર્થિક કામગીરીને આવરી લેતા સૂચકાંકોના સંતુલિત સેટ દ્વારા જિલ્લા સ્તરે અસંગઠિત ક્ષેત્રનું વ્યાપક ચિત્ર રજૂ કરે છે. આમાં સાહસો અને કામદારોના અંદાજો, માલિકી અને રોજગારનું માળખું, મહિલાઓની ભાગીદારી, નોંધણીની સ્થિતિ, ભાડે રાખેલા કામદાર દીઠ વેતન, અને બજાર સાહસો માટે સાહસ દીઠ GVA અને કામદાર દીઠ GVA નો સમાવેશ થાય છે. અસૂસ 2025 ના નમૂના પસંદગી દરમિયાન સેમ્પલિંગ ફ્રેમમાં ઉપલબ્ધ 770 જિલ્લાઓમાંથી 757 માટે આ સૂચકાંકોના અંદાજો આપવામાં આવ્યા છે જે રાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રતિનિધિ સર્વેક્ષણ ડેટાના આધારે ગ્રાહ્ય જિલ્લા-સ્તરની આંતરદૃષ્ટિ આપે છે. જો કે, કેટલાક જિલ્લાઓનું ભૌગોલિક કવરેજ અને જિલ્લાઓની સંખ્યા પછીથી જિલ્લાની સીમાઓ, નામો અને/અથવા નવા જિલ્લાઓની રચનામાં થયેલા ફેરફારોને કારણે વર્તમાન વહીવટી માળખાથી ભિન્ન હોઈ શકે છે.

લક્ષદ્વીપ અને ચંદીગઢ દરેક માત્ર એક જ જિલ્લો ધરાવતા હોવાથી, આ કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટેના જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો તેમના સંબંધિત UT-સ્તરના અંદાજો સાથે મેળ ખાય છે અને તે અસૂસ 2025 અહેવાલમાં અગાઉથી પ્રકાશિત કરવામાં આવ્યા છે. તદનુસાર, આ અહેવાલમાં લક્ષદ્વીપ અને ચંદીગઢ માટે અલગ જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો રજૂ કરવામાં આવ્યા નથી. આ ઉપરાંત, દિલ્હીના ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં ખૂબ જ ઓછી ગ્રામીણ વસ્તી અને ખૂબ જ ઓછા ગામડા હોવાને કારણે, ગ્રામીણ ક્ષેત્ર માટે તમામ જિલ્લાઓને એક જ સ્તરમાં જોડવામાં આવ્યા હતા, જેમાંથી સેમ્પલ FSUs પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. શહેરી ક્ષેત્ર માટે પણ આવો જ અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો હતો. તદનુસાર, દિલ્હી માટે જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો જનરેટ કરી શકાયા ન હતા અને તેથી, આ અહેવાલમાં રજૂ કરવામાં આવ્યા નથી.

અસૂસ 2025 ના કવરેજ, સેમ્પલિંગ પદ્ધતિ અને ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિની ટૂંકી વિગતો એન્ડનોટમાં આપવામાં આવી છે.

અસંગઠિત એન્ટરપ્રાઇઝ લેન્ડસ્કેપમાંથી આંતરદૃષ્ટિ

અસંગઠિત ક્ષેત્રનું ભૌગોલિક કેન્દ્રીકરણ અને જિલ્લા-સ્તરનું ગતિશીલતા (ડાયનેમિક્સ)

અસંગઠિત બિન-ખેતી ક્ષેત્ર જિલ્લાઓ વચ્ચે આર્થિક પ્રવૃત્તિનું નોંધપાત્ર કેન્દ્રીકરણ દર્શાવે છે. અસંગઠિત સાહસોની અંદાજિત સંખ્યાના આધારે રેન્ક મેળવેલ ટોચના 10 જિલ્લાઓ, કુલ સાહસો, કામદારો અને ક્ષેત્ર દ્વારા ઉત્પાદિત ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (GVA) માં લગભગ દસમા ભાગનો હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે ટોચના 50 જિલ્લાઓ કુલ સાહસો, કાર્યબળ અને GVA ના લગભગ ત્રીજા ભાગનો હિસ્સો ધરાવે છે.

ટોચના 10 જિલ્લાઓ ચાર રાજ્યોમાં ફેલાયેલા છે: ગુજરાત, તેલંગાણા, ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળ, જ્યારે ટોચના 50 જિલ્લાઓ બાર રાજ્યોમાં ફેલાયેલા છે જેમ કે બિહાર, ગુજરાત, કર્ણાટક, કેરળ, મહારાષ્ટ્ર, ઓડિશા, પંજાબ, રાજસ્થાન, તામિલનાડુ, તેલંગાણા, ઉત્તર પ્રદેશ અને પશ્ચિમ બંગાળ.

જિલ્લા-સ્તરનું વિતરણ દેશભરમાં અસંગઠિત ક્ષેત્રના સ્કેલમાં નોંધપાત્ર ભિન્નતા પણ પ્રગટ કરે છે. લગભગ ત્રીજા ભાગના તમામ જિલ્લાઓમાં જિલ્લા દીઠ એક લાખથી વધુ અસંગઠિત સાહસો છે, જ્યારે આશરે 9% જિલ્લાઓમાં જિલ્લા દીઠ 10,000 થી ઓછા સાહસો છે. માત્ર 16 જિલ્લાઓમાં (આઠ પશ્ચિમ બંગાળમાંથી, ત્રણ મહારાષ્ટ્રમાંથી, બે ગુજરાતમાંથી, એક-એક કર્ણાટક, તેલંગાણા અને ઉત્તર પ્રદેશમાંથી) જિલ્લા દીઠ 5 લાખથી વધુ અસંગઠિત સાહસો છે.

જિલ્લાઓમાં ઉત્પાદકતાની કામગીરી

જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો અસંગઠિત ક્ષેત્રની ઉત્પાદકતા કામગીરીમાં ભિન્નતા પણ દર્શાવે છે. આશરે 331 જિલ્લાઓમાં, વર્કર દીઠ GVA ₹1 લાખ અને ₹1.5 લાખ વચ્ચે હોવાનો અંદાજ છે. 280 જિલ્લાઓમાં, વર્કર દીઠ GVA ઓલ-ઇન્ડિયા સરેરાશ (રૂ. 1,56,539) કરતાં વધી જાય છે જે આ જિલ્લાઓમાં આર્થિક ઉત્પાદકતાના પ્રમાણમાં ઉચ્ચ સ્તર દર્શાવે છે.

મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકતાનું જિલ્લા-સ્તરનું લેન્ડસ્કેપ

જિલ્લા-સ્તરના અંદાજો મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકતામાં નોંધપાત્ર પ્રાદેશિક પેટર્ન પ્રગટ કરે છે. મહિલા સંચાલિત અસંગઠિત સાહસોનો સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતા ટોચના 10 જિલ્લાઓ તેલંગાણા, મણિપુર અને મેઘાલયમાં આવેલા છે. મિઝોરમમાં, મહિલાઓની માલિકીના પ્રોપ્રાઇટરી સાહસો રાજ્યના દરેક જિલ્લામાં ઓછામાં ઓછા 50 ટકા સાહસો ધરાવે છે.

કાર્યબળમાં મહિલાઓની ભાગીદારીમાં પણ આવી જ પેટર્ન જોવા મળે છે. મહિલા કામદારોનો સૌથી વધુ હિસ્સો ધરાવતા ટોચના દસ જિલ્લાઓ તેલંગાણા, મણિપુર, મેઘાલય અને મિઝોરમમાં આવેલા છે, જે આ રાજ્યોમાં અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં મહિલાઓ દ્વારા ભજવવામાં આવેલી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. 237 જેટલા જિલ્લાઓમાં, મહિલાઓ અસંગઠિત ક્ષેત્રના કુલ કાર્યબળમાં એક તૃતીયાંશ હિસ્સો ધરાવે છે જ્યારે 25 જિલ્લાઓમાં મહિલા કામદારો કાર્યબળના 50% થી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે.

કોષ્ટક 1 દરેક 33 રાજ્ય/UT ની અંદર સૌથી વધુ યોગદાન આપતા જિલ્લાને રાજ્ય/UT ની અંદર કુલ અસંગઠિત વ્યવસાય એકમોમાં તેમના અનુરૂપ ટકાવારી યોગદાન સાથે રજૂ કરે છે.

રાજ્ય	અંદાજિત સાહસોની સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવતો રાજ્યનો જિલ્લો	રાજ્ય/UTમાં ટકાવારી યોગદાન	રાજ્ય	અંદાજિત સાહસોની સૌથી વધુ સંખ્યા ધરાવતો જિલ્લો	રાજ્ય/UTમાં ટકાવારી યોગદાન
આંદામાન અને નિકોબાર દ્વીપસમૂહ	દક્ષિણ આંદામાન	61.04	મહારાષ્ટ્ર	પુણે	9.14
આંધ્ર પ્રદેશ	પ્રકાસમ	5.61	મણિપુર	ઇમ્ફાલ વેસ્ટ	24.75
અરુણાચલ પ્રદેશ	પાપુમ પારે	24.57	મેઘાલય	ઇસ્ટ ખાશી હિલ્સ	26.85
અસમ	ધુબરી	8.14	મિઝોરમ	આઇઝોલ	31.49
બિહાર	પટના	8.23	નાગાલેન્ડ	કોહિમા	17.54
છત્તીસગઢ	દુર્ગ	11.08	ઓડિશા	મયુરભંજ	10.65
દાદરા અને નગર હવેલી અને દમણ અને દીવ	દાદરા અને નગર હવેલી	65.48	પુડુચેરી	પુડુચેરી	76.64
ગોવા	ઉત્તર ગોવા	77.66	પંજાબ	લુધિયાણા	14.74
ગુજરાત	સુરત	19.43	રાજસ્થાન	જયપુર	11.70
હરિયાણા	ગુરુગ્રામ	9.96	સિક્કિમ	ગંગટોક	27.97
હિમાચલ પ્રદેશ	કાંગડા	19.02	તામિલનાડુ	ચેન્નઈ	7.13
જમ્મુ અને કાશ્મીર	શ્રીનગર	18.49	તેલંગાણા	રંગાહરેડ્ડી	23.53
ઝારખંડ	ગિરીડીહ	10.70	ત્રિપુરા	વેસ્ટ ત્રિપુરા	32.66
કર્ણાટક	બેંગલુરુ (શહેરી)	12.83	ઉત્તર પ્રદેશ	પ્રયાગરાજ	5.77
કેરળ	તિરુવનંતપુરમ	12.38	ઉત્તરાખંડ	ઉધમ સિંહ નગર	23.03
લદ્દાખ	લેહ	59.00	પશ્ચિમ બંગાળ	ઉત્તર ચોવીસ પરગણા	15.99
મધ્ય પ્રદેશ	જબલપુર	6.03

એન્યુઅલ સર્વે ઓફ અનઇનકોર્પોરેટેડ સેક્ટર એન્ટરપ્રાઇઝાઇઝ (ASUSE) માં કવરેજ, સેમ્પલિંગ સ્કીમ અને ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિ વિશે એક સંક્ષિપ્ત માહિતી:

A. કવરેજ:

A.1. ભૌગોલિક રીતે: આ સર્વેક્ષણમાં સમગ્ર ભારતના ગ્રામીણ અને શહેરી વિસ્તારોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે (આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓના કેટલાક એવા ગામોને બાદ કરતાં, જ્યાં પહોંચવું મુશ્કેલ છે).

A.2. ક્ષેત્રવાર: આ સર્વેક્ષણમાં ત્રણ ક્ષેત્રો સાથે સંબંધિત અસંગઠિત બિન-કૃષિ સંસ્થાઓને આવરી લેવામાં આવી છે, જેમાં ઉત્પાદન, વેપાર અને અન્ય સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.

A.3. માલિકીના ધોરણે: આ સર્વેક્ષણમાં એકમાલિકી, ભાગીદારી (લિમિટેડ લાયબિલિટી પાર્ટનરશિપને બાદ કરતાં), સહકારી સંસ્થાઓ, સોસાયટીઓ/ટ્રસ્ટ વગેરે સાથે સંબંધિત અસંગઠિત બિન-કૃષિ સંસ્થાઓને આવરી લેવામાં આવી

 B. સેમ્પલિંગ સ્કીમ:

આ સર્વેક્ષણ મલ્ટિ-સ્ટેજ સ્ટ્રેટિફાઇડ સેમ્પલિંગ સ્કીમને અનુસરીને હાથ ધરવામાં આવ્યો છે, જ્યાં પ્રથમ સ્ટેજ યુનિટ્સ (FSUs) ગ્રામીણ વિસ્તારમાં વસ્તી ગણતરીના ગામો છે (કેરળ ગ્રામીણ સિવાય, જ્યાં પંચાયત વોર્ડને FSUs તરીકે લેવામાં આવ્યા છે) અને શહેરી વિસ્તારોમાં UFS (અર્બન ફ્રેમ સર્વે) બ્લોક્સ છે જે સમયાંતરે અપડેટ કરવામાં આવે છે. બંને ક્ષેત્રો માટે અલ્ટીમેટ સ્ટેજ યુનિટ્સ (USUs) સાહસો છે. મોટા FSUs ના કિસ્સામાં, સેમ્પલિંગનું એક મધ્યવર્તી તબક્કો ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં હેમલેટ જૂથો અને શહેરી ક્ષેત્રમાં સબ-બ્લોકના રૂપમાં કરવામાં આવ્યું છે.

દિલ્હીના ગ્રામીણ ક્ષેત્રમાં ખુબ જ ઓછી વસ્તી અને ખૂબ ઓછા ગામડા હોવાને કારણે, દિલ્હીના તમામ જિલ્લાઓને માત્ર એક જ સ્તરમાં વિલીન કરવામાં આવ્યા હતા અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં સેમ્પલ FSUs તે સ્તરમાંથી પસંદ કરવામાં આવ્યા હતા. શહેરી વિસ્તારોમાં પણ આવો જ અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો હતો. તેથી, દિલ્હી માટે, જિલ્લા સ્તરના અંદાજો જનરેટ કરી શકાતા નથી અને આ અહેવાલમાં રજૂ કરી શકાતા નથી.

D. ડેટા સંગ્રહ પદ્ધતિ:

આ સર્વેક્ષણ એરિયા ફ્રેમના આધારે હાથ ધરવામાં આવ્યો છે અને ગ્રામીણ અને શહેરી બંને ક્ષેત્રના પસંદ કરેલા FSUs માં સાહસોની યાદી તૈયાર કરવામાં આવી છે અને FSUs માં સૂચિબદ્ધ સાહસોમાંથી, સેમ્પલિંગ ડિઝાઇન મુજબ જરૂરી સંખ્યામાં સાહસોનું સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. મોટે ભાગે, 'માસિક' સંદર્ભ ગાળાને લગતી મૌખિક પૂછપરછ દ્વારા પસંદ કરેલા સાહસોમાંથી ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો. સર્વેક્ષણ માટેનો ડેટા કોમ્પ્યુટર આસિસ્ટન્ટ પર્સનલ ઇન્ટરવ્યુઇંગ (CAPI) નો ઉપયોગ કરીને ટેબ્લેટમાં એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો.

E. વપરાશકર્તાઓ માટે નોંધ અને ચેતવણીઓ:

જિલ્લા સ્તરના અંદાજો નમૂના સર્વેક્ષણના ડેટા પર આધારિત છે અને તેનું અર્થઘટન વિવિધ પ્રદેશોની આર્થિક અને વસ્તી વિષયક લાક્ષણિકતાઓ, ઔદ્યોગિક રચનામાં તફાવત, સ્થાનિક પરિસ્થિતિઓ અને નમૂના પસંદગીમાં રહેલી ભિન્નતાને ધ્યાનમાં રાખીને કરવું જોઈએ. અંદાજોના યોગ્ય અને માહિતીસભર ઉપયોગ માટે આ અહેવાલમાં સાપેક્ષ પ્રમાણભૂત ભૂલો (RSEs)ના સ્વરૂપમાં આંકડાકીય વિશ્વસનીયતાના માપદંડો આપવામાં આવ્યા છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, આ અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવેલા સાપેક્ષ પ્રમાણભૂત ભૂલો (RSEs)નું પ્રમાણ ઊંચું છે અને આવા કિસ્સાઓને તારણો કાઢતી વખતે યોગ્ય રીતે ધ્યાનમાં લેવા જોઈએ.

 

જિલ્લા સ્તરે અસંગઠિત ક્ષેત્ર: અસૂસ  2025માંથી આંતરદૃષ્ટિ પરનો અહેવાલ મંત્રાલયની વેબસાઇટ (https://www.mospi.gov.in) પર ઉપલબ્ધ છે. પ્રકાશન/અહેવાલો મેળવવા માટે QR કોડ સ્કેન કરો.

SM/BS/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(રીલીઝ આઈડી: 2308777) મુલાકાતી સંખ્યા : 14