ઇન્ટરનેશનલ વલ્ચર અવેરનેસ ડે 2026ની આજે પંચકુલા, હરિયાણા ખાતે ઉજવણી કરવામાં આવી હતી. કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રી શ્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવે આ પ્રસંગે 'ફ્રોમ ક્રાઇસિસ ટુ રિકવરી – કન્ઝર્વિંગ ઇન્ડિયાઝ વલ્ચર્સ' થીમ પર એક રાષ્ટ્રીય કક્ષાની વર્કશોપનું ઉદ્ઘાટન કર્યું હતું. આ કાર્યક્રમમાં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય (MoEFCC) અને હરિયાણા રાજ્ય સરકારના વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપરાંત હરિયાણા રાજ્યના પર્યાવરણ, વન અને વન્યજીવ મંત્રી શ્રી રાવ નરબીર સિંહની આદરણીય ઉપસ્થિતિ રહી હતી.

આ કાર્યક્રમનું આયોજન MoEFCC, સેન્ટ્રલ ઝૂ ઓથોરિટી (CZA), હરિયાણા ફોરેસ્ટ એન્ડ વાઇલ્ડલાઇફ ડિપાર્ટમેન્ટ, બોમ્બે નેચરલ હિસ્ટ્રી સોસાયટી (BNHS) અને જટાયુ કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ સેન્ટર (JCBC), પિંજોરના સહયોગથી કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે ભારતમાં ગીધ સંરક્ષણ માટેના સહયોગી પ્રયાસોને મજબૂત કરવા વરિષ્ઠ વન અધિકારીઓ, વૈજ્ઞાનિકો, પશુચિકિત્સકો, પ્રાણીસંગ્રહાલયના વ્યાવસાયિકો, સંરક્ષણ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને અન્ય હિતધારકોને એકસાથે લાવ્યા.

મેદનીને સંબોધતા શ્રી યાદવે રેખાંકિત કર્યું હતું કે પ્રધાનમંત્રી શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં સરકારનો પર્યાવરણ સંરક્ષણનો અભિગમ સર્વગ્રાહી ઇકોસિસ્ટમ-ઓરિએન્ટેડ સંરક્ષણ મોડેલ પર આધારિત છે અને તે કોઈ ચોક્કસ પ્રજાતિ સુધી મર્યાદિત નથી. મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે આ અભિગમ વિવિધ પ્રજાતિ સંરક્ષણ પહેલોમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે, પછી તે બિગ કેટ્સ, સ્લોથ બેર, ગ્રેટ ઇન્ડિયન બસ્ટર્ડ, ડોલ્ફિન, ઘડિયાળ, જંગલી ભેંસ કે ગીધ હોય. ગીધો વિશે વાત કરતા, તેમણે માહિતી આપી હતી કે કેવી રીતે ભારત, જે સ્થાનિક અને સ્થળાંતર કરતા ગીધોના વૈવિધ્યસભર સમુદાયનું ઘર છે - વ્હાઇટ-રમ્પ્ડ, લોંગ-બિલ, સ્લેન્ડર-બિલ, રેડ-હેડેડ, ઇજિપ્શિયન, હિમાલયન ગ્રિફોન, યુરેશિયન ગ્રિફોન, સિનેરિયસ અને દાઢીવાળા ગીધ - તેમના સફળ સંરક્ષણ માટે પ્રયત્નો કરી રહ્યું છે.

શ્રી યાદવે અત્યંત કાર્યક્ષમ સફાઇ કામદારો તરીકે ગીધોની મહત્વપૂર્ણ ઇકોલોજીકલ ભૂમિકાને ઉજાગર કરી અને તેમને કુદરતની પોતાની સફાઇ પ્રણાલી તરીકે વર્ણવ્યા. પ્રાણીઓના મૃતદેહોને ઝડપથી આરોગીને, ગીધો પોષક તત્વોના રિસાયક્લિંગમાં સુવિધા આપે છે અને ઇકોલોજીકલ સંતુલન જાળવવામાં મદદ કરે છે. તેમણે જણાવ્યું હતું કે વિશ્વ આબોહવા પરિવર્તન, માનવ-પ્રાણી સંઘર્ષ જેવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે અને 1990ના દાયકાથી ભારતીય ગીધની વસ્તીમાં ભારે ઘટાડો થયો છે, જેનું મુખ્ય કારણ તેમની ખોરાકની શૃંખલામાં વિક્ષેપ અને ગીધો દ્વારા ખાવામાં આવતા પ્રાણીઓ માટે પેઇન કિલર્સનો ઉપયોગ છે.

મંત્રીશ્રીએ ગીધ સંરક્ષણ માટેની નીતિ ઘડતરમાં 'હોલ ઓફ ગવર્નમેન્ટ' અને 'હોલ ઓફ સોસાયટી' અભિગમ તરીકે સંકલિત પ્રયાસો પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે જંગલમાં પ્રજાતિઓની પુનઃપ્રાપ્તિમાં મદદ કરવા માટે ગીધ-સુરક્ષિત પશુચિકિત્સા પદ્ધતિઓ, સુરક્ષિત ખોરાકની ઉપલબ્ધતા સુનિશ્ચિત કરવા અને ટેકનિકલ ક્ષમતા નિર્માણ દ્વારા વલ્ચર સેફ ઝોન બનાવવાના સતત પ્રયાસો માટે આહ્વાન કર્યું હતું. મંત્રીશ્રીએ પશુચિકિત્સા વ્યાવસાયિકો, પશુપાલકો, સ્થાનિક વહીવટીતંત્રો અને સમુદાયોને પણ ગીધ સંરક્ષણમાં સક્રિયપણે યોગદાન આપવા અને સુરક્ષિત શબ-મેનેજમેન્ટ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહિત કરવા અપીલ કરી હતી.

અગાઉ, કેન્દ્રીય મંત્રીએ JCBC પિંજોરની મુલાકાત સાથે દિવસની શરૂઆત કરી હતી, જ્યાં તેમણે આ સુવિધાની મુલાકાત લીધી હતી, કેન્દ્ર પરના પ્રેઝન્ટેશનની સમીક્ષા કરી હતી અને ગીધ સંરક્ષણમાં રોકાયેલા અધિકારીઓ સાથે મુલાકાત કરી હતી. હરિયાણા વન વિભાગ અને BNHS ની સહયોગી પહેલ એવા આ કેન્દ્ર, વ્હાઇટ-રમ્પ્ડ, લોંગ-બિલ અને સ્લેન્ડર-બિલ ગીધોના સંરક્ષણ સંવર્ધન માટે એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

માહિતી આપવામાં આવી હતી કે આ કેન્દ્ર વૈજ્ઞાનિક પશુપાલન, કૃત્રિમ ઉછેર (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ક્યુબેશન), પશુચિકિત્સા સંભાળ, સંવર્ધન અને આનુવંશિક સંચાલન કરે છે. 2025–26 દરમિયાન, JCBC એ 356 ગીધોને આશ્રય આપ્યો હતો અને સફળતાપૂર્વક 35 બચ્ચાઓનું સંવર્ધન કર્યું હતું. તેણે પુનઃપ્રવેશ માટે 87 ગીધોનું યોગદાન આપ્યું અથવા મુક્ત કર્યા, અન્ય સંરક્ષણ-સંવર્ધન સંસ્થાઓમાં 90 પક્ષીઓ સ્થાનાંતરિત કર્યા, અને 22 સંસ્થાઓના 1,222 સહભાગીઓને તાલીમ આપી, જેથી ગીધ સંરક્ષણ માટેની ટેકનિકલ ક્ષમતા મજબૂત થઈ.

આ પ્રસંગે ઉપસ્થિત મેદનીને સંબોધતા શ્રી રાવ નરબીર સિંહે જટાયુ કન્ઝર્વેશન બ્રીડિંગ સેન્ટર (JCBC), પિંજોર ખાતે ચલાવવામાં આવી રહેલા મહત્વપૂર્ણ યોગદાન અને સફળ ગીધ સંરક્ષણ કાર્યક્રમ વિશે વાત કરી હતી. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે સંરક્ષણ સંવર્ધનની સફળતા માત્ર જન્મેલા પ્રાણીઓની સંખ્યા દ્વારા માપવામાં આવવી જોઈએ નહીં, પરંતુ સ્વસ્થ અને આનુવંશિક રીતે સંચાલિત વસ્તીની સ્થાપના, વૈજ્ઞાનિક જ્ઞાનનું નિર્માણ, ટેકનિકલ ક્ષમતાનો વિકાસ અને જંગલમાં પ્રજાતિઓની પુનઃપ્રાપ્તિ તરફના યોગદાન દ્વારા માપવામાં આવવી જોઈએ.

ઉદ્ઘાટન સત્ર દરમિયાન, આ પ્રસંગે 'સ્ટોરી ઓફ જટાયુ: સેવિંગ ઇન્ડિયાઝ વલ્ચર' નામના કોફી ટેબલ બુકનું વિમોચન કરવામાં આવ્યું હતું. તે ઘટતી જતી ગીધની વસ્તીથી લઈને JCBC પિંજોરની સ્થાપના દ્વારા સફળ સંવર્ધન સંરક્ષણ કાર્યક્રમ સુધીની ભારતની નોંધપાત્ર ગીધ સંરક્ષણ વાર્તાનું વર્ણન કરે છે. વધુમાં, ગીધ સંરક્ષણ પર યોજાયેલી ઓનલાઈન ડ્રોઈંગ સ્પર્ધા અને ડિજિટલ ફોટોગ્રાફી સ્પર્ધા માટે ઈનામ વિતરણ સમારોહ યોજાયો હતો.

ઇન્ટરનેશનલ વલ્ચર અવેરનેસ ડે 2026 નેશનલ વર્કશોપનું આયોજન એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે નવેસરથી પ્રતિબદ્ધતા સાથે કરવામાં આવ્યું હતું કે ગીધો ભારતના લેન્ડસ્કેપ્સમાં સતત ખીલતા રહે અને તેમની મહત્વપૂર્ણ ઇકોલોજીકલ ભૂમિકા ભજવતા રહે. 'ફ્રોમ ક્રાઇસિસ ટુ રિકવરી'ની સફર વિજ્ઞાન, નીતિ, સંરક્ષણ સંવર્ધન, સુરક્ષિત લેન્ડસ્કેપ્સ અને સમુદાયની ભાગીદારી દ્વારા ગીધ સંરક્ષણ પ્રત્યે ભારતની સામુહિક પ્રતિબદ્ધતાને દર્શાવે છે.

SM/JY/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad