કેન્દ્રીય કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ અને ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે ગુરુવારે મુંબઈમાં દીનદયાલ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) હેઠળ સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપ (એસએચજી)-બેંક લિંકેજ અને વ્યક્તિગત એન્ટરપ્રાઇઝ ફાઇનાન્સિંગની સમીક્ષા કરવા માટે એક ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકની અધ્યક્ષતા કરી હતી. આ બેઠકમાં મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે ઝડપી, પર્યાપ્ત અને સુલભ ધિરાણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક કોંક્રિટ રોડમેપ રજૂ કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે એસએચજી સભ્યોને બેંક લોન મેળવવામાં પડતી મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ લાવવા માટે હેલ્પલાઇન શરૂ કરવાનો નિર્દેશ પણ આપવામાં આવ્યો હતો. એસએચજી મહિલાઓ, બેંકરો, સ્ટેટ ગ્રામીણ આજીવિકા મિશનના અધિકારીઓ, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા, નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (નાબાર્ડ) ના પ્રતિનિધિઓ અને અન્ય હિતધારકોએ આ બેઠકમાં ભાગ લીધો હતો અને લોન પ્રક્રિયામાં આવતા અવરોધો, પ્રાદેશિક અસમાનતાઓ અને સંભવિત ઉકેલો પર વિગતવાર ચર્ચા કરી હતી.

આ ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠકમાં ડેટાની સમીક્ષા કરવા, એસએચજી સભ્યો દ્વારા અનુભવાતા ગ્રાઉન્ડ-લેવલના પડકારો, જેમાં લોન મંજૂરીમાં વિલંબ, કાગળનું કામ, ઓછી ક્રેડિટ મર્યાદા અને શાખા સ્તરે મુશ્કેલીઓનો સમાવેશ થાય છે તેને સંબોધવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ અને સંચાર રાજ્ય મંત્રી ડૉ. ચંદ્રશેખર પેમ્માસાની, ગ્રામીણ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રી કમલેશ પાસવાન, મહારાષ્ટ્રના ગ્રામીણ વિકાસ અને પંચાયતી રાજ મંત્રી શ્રી જયકુમાર ગોરે અને રાજ્ય મંત્રી શ્રી યોગેશ કદમ, ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગના સચિવ શ્રી રોહિત કંસલ, સંયુક્ત સચિવો શ્રી અમિત કુમાર શુક્લા અને શ્રીમતી સ્વાતિ શર્મા અને ગ્રામીણ વિકાસ વિભાગના અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓ ઉપસ્થિત રહ્યા હતા. ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ વિભાગ, નીતિ આયોગ, આરબીઆઈ (RBI), નાબાર્ડ (NABARD) અને પેન્શન ફંડ રેગ્યુલેટરી એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી (PFRDA) ના પ્રતિનિધિઓએ પણ બેઠકમાં હાજરી આપી હતી.

વિકસિત ભારતના વિઝનમાં મહિલા સશક્તિકરણ કેન્દ્રસ્થાને

બેઠકને સંબોધતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે વિકસિત ભારતના નિર્માણ માટે મહિલા સશક્તિકરણ એ પ્રાથમિક પૂર્વશરત છે. પીએમ શ્રી નરેન્દ્ર મોદીના વિઝનનો ઉલ્લેખ કરતા શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે આ વર્ષે લાલ કિલ્લા પરથી વડાપ્રધાને લખપતિ દીદીઓની સંખ્યા ત્રણ કરોડથી વધારીને છ કરોડ કરવાની પ્રતિબદ્ધતાનો પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. શ્રી ચૌહાણે તમામ હિતધારકોને વ્યક્તિગત હિતોથી ઉપર રાષ્ટ્રીય હિતને રાખવા અને કર્તવ્યની ભાવનાને તેમની મુખ્ય વિશેષતા બનાવવા વિનંતી કરી હતી. "અમે આ માત્ર એક વ્યવસાય તરીકે અથવા માત્ર આજીવિકા માટે નથી કરી રહ્યા. પછી ભલે તે આપણા અધિકારીઓ હોય કે બેંકો સાથે જોડાયેલા આપણા મિત્રો હોય, આપણી પાસે દેશની સેવા કરવાની અને લોકોની સેવા કરવાની પ્રતિબદ્ધતા છે. અમે તે પ્રતિબદ્ધતા પૂરી કરવા માટે કામ કરી રહ્યા છીએ," તેમણે કહ્યું. તેમણે તમામ હિતધારકોને આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં ભાવનાત્મક રીતે જોડાવા આહ્વાન કર્યું હતું. "આપણામાં એક નિશ્ચય, જુસ્સો અને ઉત્સાહ હોવો જોઈએ કે આપણે આપણી બહેનોના જીવનને બદલવાનું છે. આપણે સતત આપણી જાતને પૂછવું જોઈએ કે આપણું યોગદાન શ્રેષ્ઠ કેવી રીતે હોઈ શકે અને આપણે વધુ સારું કેવી રીતે કરી શકીએ. જો આપણે તે પ્રયાસ કરીશું, તો આપણે ચોક્કસપણે લક્ષ્ય વધુ ઝડપથી પ્રાપ્ત કરીશું," તેમણે કહ્યું.

3 કરોડથી 6 કરોડ લખપતિ દીદી

શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ત્રણ કરોડ લખપતિ દીદીઓનું પ્રથમ લક્ષ્ય હાંસલ કરવું પ્રમાણમાં સરળ હતું કારણ કે ઘણી મહિલાઓ અગાઉથી જ ₹60,000, ₹70,000 કે ₹80,000 કમાઈ રહી હતી. "પરંતુ હવે જ્યારે આપણે છ કરોડ સુધી પહોંચવાનું છે, ત્યારે આપણે ₹40,000, ₹50,000 કે ₹30,000 કમાતી મહિલાઓને પણ લખપતિ દીદી બનાવવી પડશે," તેમણે કહ્યું. કેન્દ્રીય મંત્રીએ બેંકરોના પ્રદર્શનની પ્રશંસા કરી અને કહ્યું કે અત્યાર સુધી પ્રાપ્ત થયેલી પ્રગતિ ગૌરવની બાબત છે. "આપણે જે હાંસલ કર્યું છે તે ખરેખર ગર્વ કરવા જેવું છે. આ વર્ષે લગભગ દરેક બેંકે તેના લક્ષ્ય કરતાં દોઢ ગણું લક્ષ્ય હાંસલ કર્યું છે, અને કેટલીક બેંકોએ તો તેમના લક્ષ્ય કરતાં બમણું પણ હાંસલ કર્યું છે. આ માટે હું મારી હાર્દિક અભિનંદન પાઠવું છું. પરંતુ આગળ જતાં, આપણે ફરીથી એ જ જુસ્સા અને પ્રતિબદ્ધતા સાથે એકઠા થવું પડશે," તેમણે કહ્યું.

પ્રતિબદ્ધતાઓની સમયબદ્ધ દેખરેખ

શ્રી ચૌહાણે તમામ હિતધારકોને નિર્દેશ આપ્યો હતો કે બેઠક દરમિયાન લેવાયેલી પ્રતિબદ્ધતાઓ પૂરી ક્ષમતા સાથે અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં અમલમાં મૂકાય તે સુનિશ્ચિત કરે. તેમણે જાહેરાત કરી હતી કે સાતત્ય સુનિશ્ચિત કરવા અને પ્રગતિ પર નજર રાખવા માટે હિતધારકો દર ત્રણ મહિને એકવાર વર્ચ્યુઅલી મળશે અને દર છ મહિને એક પ્રત્યક્ષ બેઠક યોજશે. "જો આપણી બેઠકોમાં સાતત્ય રહેશે, તો આપણે ચોક્કસપણે સમયમર્યાદાનું પાલન કરવા માટે સક્ષમ બનીશું," શ્રી ચૌહાણે કહ્યું.

બેંક સ્તરે તાલીમ અને સંવેદનશીલતા

બેંકિંગ સ્તરે એસએચજી મહિલાઓને પડતી મુશ્કેલીઓ પર પ્રકાશ પાડતા, શ્રી ચૌહાણે બેંક અધિકારીઓમાં વધુ તાલીમ અને સંવેદનશીલતા લાવવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું. "તમે જોયું છે કે આપણી બહેનો દ્વારા સામનો કરવામાં આવતી સૌથી મોટી સમસ્યાઓ બેંક સ્તરે ઉદ્ભવે છે. આપણે તે સ્તરે લોકોને તાલીમ આપવા અને સંવેદનશીલ બનાવવા તરફ પ્રયાસો કરવા પડશે," તેમણે કહ્યું. તેમણે બેંકોની સક્રિય ભાગીદારી સાથે નિયમિત એસઆરએલએમ (SRLM) બેઠકો માટે આહ્વાન કર્યું. "ખાસ કરીને, મને ફરિયાદો મળી છે કે ખાનગી બેંકરો ઘણીવાર આ બેઠકોમાં અને જિલ્લા સ્તરની કન્સલ્ટેટિવ કમિટી (DLCC) ની બેઠકોમાં ગેરહાજર રહે છે. તેમણે પણ ગંભીરતા સાથે આ પ્રતિબદ્ધતા પૂર્ણ કરવા માટે દરેક શક્ય પ્રયાસ કરવો જ જોઇએ," તેમણે કહ્યું.

ગરીબ વિસ્તારો પર વધુ ધ્યાન

શ્રી ચૌહાણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ગરીબીનું પ્રમાણ વધુ હોય તેવા વિસ્તારો પર વધુ ધ્યાન આપવું જ જોઈએ. "ઘણી વખત, સમૃદ્ધિ જ્યાં પહેલાથી જ અસ્તિત્વમાં છે ત્યાં વધુ નાણાં જાય છે. બેંક શાખાઓ ત્યાં વધુ ઝડપથી લોન આપે છે. પરંતુ જ્યાં જરૂરિયાત વધુ છે, ત્યાં આપણું ધ્યાન હોવું જોઈએ. 'ચાલો આપણે ત્યાં દીવો પ્રગટાવીએ જ્યાં હજુ પણ અંધકાર અસ્તિત્વ ધરાવે છે.' તે ચોક્કસપણે આપણા ફોકસ વિસ્તારો હોવા જોઈએ," તેમણે કહ્યું.

'આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ': લક્ષ્ય પ્રત્યે ભાવનાત્મક પ્રતિબદ્ધતા

તધારકોને મિશન સાથે ભાવનાત્મક રીતે જોડાવા માટે વિનંતી કરતા, શ્રી ચૌહાણે ભારતીય સંસ્કૃતિના 'આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ' ના ભાવનો ઉલ્લેખ કર્યો — એટલે કે અન્યોના દુઃખને પોતાના દુઃખ તરીકે ગણવું. "અમે 'આત્મવત્ સર્વભૂતેષુ' માં માનીએ છીએ. આપણે બધા એક જ ચેતનાનો ભાગ છીએ. કોઈ કેમ નાખુશ રહેવું જોઈએ? તેમના દુઃખ આપણા પોતાના દુઃખ કેમ ન બની શકે? 'વસુધૈવ કુટુંબકમ', વિશ્વનું કલ્યાણ અને 'સર્વે ભવન્તુ સુખિનઃ' એ આપણી સંસ્કૃતિના મૂળભૂત મૂલ્યો છે," તેમણે કહ્યું. "જો આપણે તે ભાવનાને આત્મસાત કરીશું અને આ લક્ષ્ય હાંસલ કરવા તરફ કામ કરીશું, તો આપણને આપણા કામમાં ખરેખર આનંદ મળશે," તેમણે ઉમેર્યું. તમામ હિતધારકોને તેમના પ્રયાસો બદલ અભિનંદન આપતા શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે આગળનું પગલું સ્પષ્ટ રોડમેપ, નિર્ધારિત સમયમર્યાદા અને અસરકારક અમલીકરણ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું છે. "અમારે સ્પષ્ટ રોડમેપ અને સમયમર્યાદા સાથે મોટા લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે કામ કરવાનું છે, અને તે સમયમર્યાદામાં તેને હાંસલ કરવા માટે દરેક પ્રયાસ કરવાનો છે," તેમણે કહ્યું.

કોઈ લક્ષ્ય અશક્ય નથી

ભોપાલના પ્રખ્યાત હિન્દી કવિ દુષ્યંત કુમારને ટાંકીને શ્રી ચૌહાણે કહ્યું કે જો સંકલ્પ અને સતત પ્રયાસ હોય તો કોઈ લક્ષ્ય પહોંચ બહાર નથી. "ચાલો આપણે સંકલ્પ કરીએ કે આપણે જે પ્રતિબદ્ધતાઓ કરી છે તેને પૂરી કરીશું. અમે જે લક્ષ્યો અને ધ્યેયો નક્કી કર્યા છે તે હાંસલ કરીશું અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં વડાપ્રધાનની પ્રતિબદ્ધતા પૂરી કરીશું," શ્રી ચૌહાણે કહ્યું.

10 કરોડથી વધુ ગ્રામીણ મહિલાઓ સંગઠિત, ₹13.67 લાખ કરોડનું ધિરાણ પૂરું પાડવામાં આવ્યું

DAY-NRLM હેઠળ, અત્યાર સુધીમાં 10 કરોડથી વધુ ગ્રામીણ મહિલાઓને 92-93 લાખ સેલ્ફ-હેલ્પ ગ્રુપમાં સંગઠિત કરવામાં આવી છે. બેંકોએ એસએચજી ને ₹13.67 લાખ કરોડથી વધુનું સંચિત ધિરાણ પૂરું પાડ્યું છે. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે છ કરોડના લક્ષ્યાંક સામે અત્યાર સુધીમાં આશરે 3.5 કરોડ લખપતિ દીદીઓ બનાવવામાં આવી છે. આગામી પાંચ વર્ષમાં સરકારે એસએચજી ને ₹10 લાખ કરોડની લોન અને વ્યક્તિગત મહિલા સભ્યોને ₹1 લાખ કરોડની લોન ઉપલબ્ધ કરાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે.

નાણાકીય સમાવેશન 2.0 માટે કાર્ય યોજના

બેઠકમાં થયેલી ચર્ચાઓ ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ક્લુઝન 2.0 વિઝન હેઠળ ભવિષ્યની કાર્ય યોજનાને આગળ ધપાવશે. આ પહેલ એસએચજી માટે સમયસર અને પર્યાપ્ત ધિરાણ, મહિલા ઉદ્યોગસાહસિકો માટે સમર્પિત નાણાકીય સહાય અને સમગ્ર ગ્રામીણ ભારતમાં ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી નાણાકીય સેવાઓની પહોંચ વિસ્તરણ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે. શ્રી ચૌહાણે ખાતરી આપી હતી કે એસએચજી મહિલાઓને બેંક લોન મેળવવામાં મુશ્કેલીઓ ન પડે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે દરેક શક્ય પગલાં લેવામાં આવશે. મુશ્કેલીઓ અને અવરોધોને ઓળખવા અને દૂર કરવા માટે હેલ્પલાઇન, પ્રક્રિયામાં સુધારા અને બેંકરો સાથે સતત સંકલનનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. આ બેઠક મહિલા સંચાલિત ગ્રામીણ વિકાસને મજબૂત કરવા, નાણાકીય સમાવેશનને ઊંડું બનાવવા અને સમગ્ર ગ્રામીણ ભારતમાં સમાવેશી આર્થિક વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ કદમ તરીકે સેવા આપે તેવી અપેક્ષા છે.

SM/NP/JD