પ્રધાનમંત્રી જન ધન યોજના (PM-JDY) વર્ષ 2014માં શરૂ થઈ ત્યારથી ભારતની નાણાકીય સમાવેશિતાની યાત્રાનો એક આધારસ્તંભ બની છે. 12 વર્ષ દરમિયાન, તેણે ખાસ કરીને વંચિત સમુદાયો માટે ઔપચારિક બેંકિંગ, ધિરાણ, વીમા, પેન્શન અને ડિજિટલ ચુકવણીઓ સુધી પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. PM-JDY ખાતાઓની સંખ્યા 2015માં 14.72 કરોડથી વધીને 19 ઓગસ્ટ 2026ના રોજ 59.09 કરોડ થઈ છે, જેમાં 32.92 કરોડ મહિલા લાભાર્થીઓ છે. થાપણોમાં પણ સતત વધારો થયો છે, જે ઔપચારિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં લોકોની વધુ ઊંડી ભાગીદારી દર્શાવે છે. ભારતના નાણાકીય સમાવેશ માટેના રાષ્ટ્રીય મિશન તરીકે, આ યોજના નાણાકીય પહોંચને વધુ સુરક્ષા, તકો અને આર્થિક સશક્તિકરણમાં પરિવર્તિત કરી રહી છે.

PM જન ધન યોજના: નાણાકીય સમાવેશન તરફ ભારતની સફરને વેગ આપવો

વ્યાપક આર્થિક વૃદ્ધિ અને ગરીબી ઘટાડવા માટે નાણાકીય સમાવેશ આવશ્યક છે. ઔપચારિક નાણાકીય સેવાઓ સુધીની પહોંચ લોકોને જોખમોનું સંચાલન કરવામાં, તેમના ભવિષ્યમાં રોકાણ કરવામાં અને આજીવિકા બનાવવામાં મદદ કરે છે. તે વધુ આર્થિક ભાગીદારીને પણ ટેકો આપે છે અને આવકની અસમાનતા ઘટાડે છે. મહિલાઓ માટે, નાણાં સુધીની પહોંચ નાણાકીય સ્વતંત્રતા અને આર્થિક સશક્તિકરણને મજબૂત બનાવે છે. તેથી સરકારે અસંખ્ય લક્ષ્યાંકિત પહેલો દ્વારા નાણાકીય સમાવેશને મુખ્ય પ્રાથમિકતા બનાવી છે.

નાણાકીય સમાવેશન માટેનું ભારતનું રાષ્ટ્રીય મિશન PM જન ધન યોજના (PM-JDY), 2014માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. યોજના તેની 12મી વર્ષગાંઠની ઉજવણી કરી રહી છે, ત્યારે તે વધુ લોકોને ઔપચારિક નાણાકીય પ્રણાલીમાં લાવવાનું અને સમાવેશી વિકાસ સુનિશ્ચિત કરવાનું ચાલુ રાખે છે.

શું તમે જાણો છો?

ભારતનો ફાઇનાન્શિયલ ઇન્ક્લુઝન ઇન્ડેક્સ 2018માં 53.9 થી વધીને 2026માં 67 થયો છે, જે ક્રેડિટ, વીમો, બચત અને ડિજિટલ ચુકવણીઓ સુધીની ઊંડી પહોંચ દર્શાવે છે. જાન્યુઆરી 2015માં, ગિનિસ વર્લ્ડ રેકોર્ડ્સે PMJDY હેઠળ નાણાકીય સમાવેશન ઝુંબેશના ધોરણને માન્યતા આપી હતી. નાણાકીય સેવાઓ વિભાગ, ભારત સરકારની આગેવાની હેઠળના અભિયાનના ભાગરૂપે "એક જ સપ્તાહમાં 18,096,130 બેંક ખાતાઓ ખોલવામાં આવ્યા હતા". PMJDY એ ભારતમાં નાણાકીય સમાવેશનમાં તેના યોગદાન માટે આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતા પણ મેળવી છે. IMF અને વર્લ્ડ બેંકે ઔપચારિક બેંકિંગ સેવાઓ સુધી પહોંચ વિસ્તારવામાં અને ઔપચારિક નાણાકીય પ્રણાલીમાં વધુ લોકોને લાવવામાં આ યોજનાની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડ્યો છે.

PM-JDY નું વિશ્લેષણ: પહોંચ અને લાભો

વિશ્વની સૌથી મોટી નાણાકીય સમાવેશન પહેલ તરીકે, PM-JDY લાખો વંચિત નાગરિકો માટે બેંકિંગ પહોંચને પુનઃવ્યાખ્યાયિત કરી રહી છે. આ યોજના શરૂઆતમાં "દરેક પરિવાર" ને બેંક ખાતું પૂરું પાડવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરતી હતી. 2018 માં, "દરેક બેંક ખાતા વગરના પુખ્ત વયના વ્યક્તિ" પાસે બેંક ખાતું હોય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે તેનો વ્યાપ વિસ્તારવામાં આવ્યો હતો, જેથી નાણાકીય સમાવેશનની પહોંચ વ્યાપક બની શકે. તે વંચિત અને ઓછી આવક ધરાવતા જૂથોને મૂળભૂત બેંકિંગ સેવાઓ, જરૂરિયાત આધારિત ક્રેડિટ, રેમિટન્સ, વીમો અને પેન્શન પૂરા પાડે છે.

ખાતું ખોલવા માટે કોણ પાત્ર છે?

ભારતીય નાગરિકત્વ ધરાવતા તમામ નાગરિકો PM-JDY ખાતા ખોલવા માટે પાત્ર છે, જેમાં કોઈ મહત્તમ વય મર્યાદા નથી. બેંક ખાતું ન ધરાવતા વ્યક્તિ માટે એક બેસિક સેવિંગ્સ બેંક એકાઉન્ટ ખોલવામાં આવે છે. કોઈપણ ન્યૂનતમ બેલેન્સ જાળવવાની જરૂરિયાત નથી.

PM-JDY ખાતું ક્યાં ખોલી શકાય છે, અને શું તે સંયુક્ત રીતે રાખી શકાય છે?

PM-JDY હેઠળ, વ્યક્તિઓ બેંક શાખા અથવા બિઝનેસ કરસ્પોન્ડન્ટ / બેંક મિત્ર આઉટલેટ (બેંક શાખાનો વિસ્તૃત ભાગ) ની મુલાકાત લઈને ખાતું ખોલી શકે છે. જરૂરી KYC દસ્તાવેજો સાથે એકાઉન્ટ ઓપનિંગ ફોર્મ સબમિટ કરવાનું રહેશે. ચકાસણી પર, ખાતું બેંક દ્વારા સક્રિય કરવામાં આવે છે. સંયુક્ત ખાતું પણ ખોલી શકાય છે.

ખાતું ખોલવા માટે કયા દસ્તાવેજો જરૂરી છે?

PM-JDY ખાતું ખોલવા માટે જરૂરી દસ્તાવેજોમાં સમાવેશ થાય છે:

• આધાર કાર્ડ
• સરકારી ઓળખપત્રનો પુરાવો - મતદાર ઓળખપત્ર, પાન કાર્ડ અથવા રેશન કાર્ડ
• કાયમી સરનામાનો પુરાવો - પાસપોર્ટ, ડ્રાઇવિંગ લાઇસન્સ, વીજળી, ટેલિફોન અથવા પાણીનું બિલ
• પાસપોર્ટ સાઇઝનો ફોટોગ્રાફ
• વિધિવત ભરેલું અને સહી કરેલું PMJDY એકાઉન્ટ ઓપનિંગ ફોર્મ
• સરકાર દ્વારા અધીસૂચિત કરાયેલ અન્ય કોઈ દસ્તાવેજ.

ખાતામાં બચત પર વ્યાજની આવક કેટલી છે?

સેવિંગ્સ બેંક ખાતાઓને લાગુ પડતો વ્યાજ દર PMJDY યોજના હેઠળ ખોલવામાં આવેલા ખાતાઓને લાગુ પડે છે.

રૂપે ડેબિટ કાર્ડ અને ઇનબિલ્ટ અકસ્માત વીમો શું છે?

• PM-JDY ખાતાધારકને રૂપે ડેબિટ કાર્ડ પૂરું પાડવામાં આવે છે. તે સ્થાનિક ડેબિટ કાર્ડ છે અને તમામ ATM અને મોટાભાગના PoS મશીનો પર સ્વીકાર્ય છે.
• ₹1 લાખનું અકસ્માત વીમા કવચ (ઓગસ્ટ 2018 પછી ખોલવામાં આવેલા નવા PMJDY ખાતાઓ માટે વધારીને ₹2 લાખ કરવામાં આવ્યું છે) ઉપલબ્ધ છે.
• લાભાર્થી પાસેથી કોઈ પ્રીમિયમ લેવામાં આવતું નથી અને પ્રીમિયમ નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા ચૂકવવામાં આવે છે.

કઈ ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા ઉપલબ્ધ છે?

• પરિવાર દીઠ એક PM-JDY ખાતાધારકને ₹10,000 સુધીની ઓવરડ્રાફ્ટ સુવિધા ઉપલબ્ધ છે.
• પાત્રતા માપદંડોને પૂર્ણ કરવાને આધીન, ખાતાના 6 મહિનાના સંતોષકારક સંચાલન પછી આ મેળવી શકાય છે.

PM-JDY હેઠળ ઓફર કરવામાં આવતી સામાજિક સુરક્ષા યોજનાઓ કઈ છે?

PM-JDY ખાતાઓ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT), પ્રધાનમંત્રી જીવન જ્યોતિ વીમા યોજના (PM-JJBY), પ્રધાનમંત્રી સુરક્ષા વીમા યોજના (PM-SBY), અટલ પેન્શન યોજના (APY), માઇક્રો યુનિટ્સ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ રિફાઇનાન્સ એજન્સી બેંક (MUDRA) યોજના માટે પાત્ર છે.

જન ધનની અસર

વર્ષોથી, PMJDY એ અસંખ્ય મુખ્ય માઇલસ્ટોન હાંસલ કર્યા છે:

ખાતાઓમાં વધારો

છેલ્લા 12 વર્ષમાં PM-JDY ખાતાઓમાં 4 ગણો વધારો થયો છે. 2015માં ખાતાઓ 14.72 કરોડથી વધીને 19 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં 59.09 કરોડ થયા છે. આમાંથી 45.95 કરોડ ખાતાઓ ગ્રામીણ અને અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં છે, જ્યારે 13.14 કરોડ શહેરી અને મહાનગરીય વિસ્તારોમાં છે. આ યોજનાની વ્યાપક પહોંચ અને ઔપચારિક બેંકિંગ પ્રણાલીમાં વંચિત અને બેંક ખાતા ન ધરાવતી વસ્તીને લાવવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ દર્શાવે છે.

મહિલા લાભાર્થીઓમાં વધારો

19 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, PM-JDY ખાતાના 32.92 કરોડ મહિલા લાભાર્થીઓ છે. નાણાકીય પહોંચમાં લિંગ સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપવામાં યોજનાની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડતા આ આંકડો વર્ષોથી સતત વધ્યો છે.

વર્ષોથી થાપણોમાં ગુણાત્મક વધારો

PM-JDY થાપણોમાં ~20 ગણો ઉછાળો આવ્યો છે, જે માર્ચ 2015માં ₹15,670 કરોડથી વધીને 19 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં ₹3,16,514 કરોડ થયો છે. આ વધારો ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોમાં વધતી બચતની ટેવ, ઔપચારિક બેંકિંગમાં વધતો વિશ્વાસ અને નાણાકીય પ્રણાલીમાં ઊંડી ભાગીદારી દર્શાવે છે.

રૂપે કાર્ડ્સનું વિતરણ ચાલુ

19 ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં, PM-JDY ખાતાધારકોને 41.29 કરોડ રૂપે ડેબિટ કાર્ડ્સ જારી કરવામાં આવ્યા છે, જે ડિજિટલ વ્યવહારોમાં વધારો દર્શાવે છે.

એક ખાતું, તકોની દુનિયા

PM-JDYએ નાણાકીય સમાવેશનને નીતિગત ઉદ્દેશ્યમાંથી લાખો ભારતીયો માટે જીવંત વાસ્તવિકતામાં પરિવર્તિત કર્યું છે. તેણે બેંકિંગ સુધી પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે, નાણાકીય સુરક્ષા મજબૂત કરી છે અને વંચિત નાગરિકોને ક્રેડિટ, વીમો, પેન્શન અને ડિજિટલ ચુકવણીઓ સાથે જોડ્યા છે. તેની અસર માત્ર વધતા ખાતાઓ અને થાપણોથી આગળ વધીને, ઔપચારિક નાણાકીય ઓળખને મજબૂત કરવા અને લોકોમાં વધુ આર્થિક આત્મવિશ્વાસ વધારવા સુધી વિસ્તરે છે.

સંદર્ભ

પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલય https://www.pmindia.gov.in/en/major_initiatives/pradhan-mantri-jan-dhan-yojana/

નાણા મંત્રાલય https://pmjdy.gov.in/files/E-Documents/PMJDY_BROCHURE_ENG.pdf https://pmjdy.gov.in/guinness-world-record https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161432&reg=48&lang=2 https://pmjdy.gov.in/scheme https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2101428&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161432&reg=48&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1854909&reg=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=1952793&reg=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2049231&reg=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2161432&reg=48&lang=2

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રાલય https://www.myscheme.gov.in/hi/schemes/pmjdy

માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય https://www.facebook.com/inbministry/videos/the-pradhan-mantri-jan-dhan-yojana-has-empowered-people-giving-them-identity-rig/1942870073774934/

માહિતી અને જાહેર સંપર્ક નિયામક કચેરી https://www.facebook.com/diprassam/posts/financial-inclusion-in-india-is-no-longer-about-opening-bank-accounts-alone-the-/1463797019114645/

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા https://www.rbi.org.in/FinancialEducation/content/English_16042021.PDF

બેંક ઓફ બરોડા https://bankofbaroda.bank.in/accounts/pradhan-mantri-jan-dhan-yojana

સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા https://sbi.bank.in/hi/web/faq-s/faq-pradhan-mantri-jan-dhan-yojana-pmjdy

યુનિયન બેંક ઓફ ઇન્ડિયા https://www.unionbankofindia.bank.in/hindi/details/pradhan-mantri-jandhan-yojana https://www.unionbankofindia.bank.in/en/details/business-correspondent-bc-model

ઇન્ડિયન ઓવરસીઝ બેંક https://www.youtube.com/watch?v=VfGyhGJ-JmQ

અન્ય https://www.youtube.com/watch?v=HplYaTTWY78

PIB આર્કાઇવ્ઝ https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=155102&ModuleId=3&reg=3&lang=2

pdf ફાઇલ માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2304015) મુલાકાતી સંખ્યા : 16