ભારત સરકારે કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો ચંદીગઢ અને દાદરા તથા નગર હવેલીમાં પ્રધાનમંત્રી ગરીબ કલ્યાણ અન્ન યોજના (PMGKAY) હેઠળ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC)-આધારિત ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) નો પ્રારંભ કર્યો છે. આ કાર્યક્રમનું ઉદ્ઘાટન માનનીય કેન્દ્રીય શિક્ષણ, ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ અને નવી તથા નવીન ઊર્જા મંત્રી શ્રી પ્રહલાદ જોશી, પંજાબના માનનીય રાજ્યપાલ અને યુ.ટી. ચંદીગઢના પ્રશાસક શ્રી ગુલાબચંદ કટારિયા અને માનનીય કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણ દ્વારા કરવામાં આવ્યું હતું.

નવી સિસ્ટમ હેઠળ, ખાદ્ય સબસિડી પરંપરાગત બેંક ખાતાના બદલે સીધી લાભાર્થીના 'ડિજિટલ રૂપી વોલેટ' (Digital Rupee wallet) માં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવશે. ત્યારબાદ લાભાર્થી એક સુરક્ષિત અને ટ્રેસ કરી શકાય તેવી ડિજિટલ ચુકવણી પદ્ધતિ દ્વારા એમ્પેનલ થયેલા (સૂચિબદ્ધ) વેપારીઓ પાસેથી અનાજ ખરીદવા માટે આ હેતુ-આધારિત (purpose-bound) ડિજિટલ સબસિડીનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

આ સિસ્ટમ નીચે મુજબની સવલતો પૂરી પાડે છે:

• ખાદ્ય સબસિડીનું ત્વરિત સ્થાનાંતરણ (Instant transfer);
• અનાજ માટે જ સબસિડીનો હેતુ-આધારિત ઉપયોગ;
• બહેતર ટ્રેસેબિલિટી માટે વ્યવહારોના ડિજિટલ રેકોર્ડ્સ;
• રોકડ ઉપાડ અને રોકડ વ્યવહારો પર નિર્ભરતામાં ઘટાડો;
• સબસિડીના ઉપયોગ પર વધુ પારદર્શિતા અને મોનિટરિંગ; અને
• વેપારીઓ માટે સરળ ડિજિટલ ચુકવણી.

આ સિસ્ટમ સુગમતા વધારવા માટે પણ ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે. સ્માર્ટફોન યુઝર્સ QR કોડ દ્વારા ચુકવણી કરી શકે છે, જ્યારે ફીચર-ફોન યુઝર્સ OTP-આધારિત પદ્ધતિઓ દ્વારા આ સુવિધા મેળવી શકે છે.

આ પ્રસંગે બોલતા શ્રી પ્રહલાદ જોશીએ જણાવ્યું હતું કે, આજનો દિવસ વિશ્વના સૌથી મોટા ખાદ્ય સુરક્ષા કાર્યક્રમના ડિજિટલાઇઝેશનમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું દર્શાવે છે. તેમણે કહ્યું કે આ પહેલ એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે કે કોઈ પણ પાત્ર લાભાર્થી વંચિત ન રહે અને યોગ્ય ટાર્ગેટિંગ સાથે મફત રાશન માત્ર હકદાર લોકો સુધી જ પહોંચે, જે "હર દાના, હર રૂપિયા, હર અધિકાર" ની ભાવનાને ચરિતાર્થ કરે છે. તેમણે ઉમેર્યું કે તેનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે દરેક રૂપિયો યોગ્ય લાભાર્થી સુધી પહોંચે જ્યારે વચેટિયાઓને સિસ્ટમમાંથી બહાર રાખવામાં આવે, અને આ પહેલ ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના વ્યાપક માળખા સાથે સંપૂર્ણ રીતે સુસંગત છે.

તેમણે ઉમેર્યું હતું કે DBT માળખાને કારણે લીકેજ ઘટી છે અને લક્ષિત લાભાર્થીઓને સીધો લાભ મળવાથી ₹4 લાખ કરોડથી વધુની બચત થઈ છે. તેમણે 'આશા' (ASHA - એક AI સોલ્યુશન) નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો, જેના હેઠળ અનાજની ગુણવત્તા અને લાભાર્થીઓને તેમનો હક મળે છે કે નહીં તેનો પ્રતિસાદ લેવા માટે 20 લાખ કૉલ કરવામાં આવ્યા છે અને ફરિયાદો/પ્રતિસાદ તાર્કિક ઉકેલો માટે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને મોકલવામાં આવ્યા છે. આ સુધારાઓ પ્રધાનમંત્રીના પારદર્શક, ટેકનોલોજી-સક્ષમ અને વચેટિયા-મુક્ત શાસનના વિઝનને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જ્યાં જાહેર ખર્ચનો દરેક રૂપિયો તેના ઇચ્છિત હેતુ તરફ નિર્દેશિત થાય છે અને દરેક પાત્ર લાભાર્થી તેને મળતા લાભો મેળવવા માટે સક્ષમ બને છે. તેમણે કહ્યું કે CBDC-આધારિત આ પહેલ ડિજિટલ વોલેટમાં ફંડ જમા કરાવીને અને એમ્પેનલ થયેલી દુકાનો પર તેનો ઉપયોગ કરવાની સુવિધા આપીને આ યાત્રાને આગળ વધારશે, જેમાં સ્માર્ટફોન યુઝર્સ QR કોડ સ્કેન કરી શકશે અને ફીચર-ફોન યુઝર્સ OTP-આધારિત ઍક્સેસનો ઉપયોગ કરી શકશે.

આ કાર્યક્રમમાં બોલતા, પંજાબના માનનીય રાજ્યપાલ અને યુ.ટી. ચંદીગઢના પ્રશાસક શ્રી ગુલાબચંદ કટારિયાએ જણાવ્યું હતું કે CBDC ની શરૂઆતે ગરીબ અને વંચિત લાભાર્થીઓને અપાતા સન્માન અને આદરને વધુ મજબૂત બનાવ્યો છે, જ્યારે વધુ પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ પ્રણાલી દ્વારા વેપારીઓને પણ લાભ થયો છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે PDS ના ડિજિટલાઇઝેશને ચોરી અને ડાયવર્ઝન માટે ન્યૂનતમ અવકાશ ઊભો કર્યો છે, જેનાથી લાભો ઇચ્છિત લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત થાય છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સરકારની વિવિધ કલ્યાણકારી અને વિકાસલક્ષી યોજનાઓની સંયુક્ત અસરથી ગરીબીમાં વ્યાપક ઘટાડો શક્ય બન્યો છે, જ્યારે એ પણ સુનિશ્ચિત કરવું જરૂરી છે કે લાભો માત્ર તેમને જ મળે જેઓ ખરેખર હકદાર છે.

કેન્દ્રીય ગ્રામીણ વિકાસ, કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રી શ્રી શિવરાજ સિંહ ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે ખાદ્ય સુરક્ષા સરકારની પ્રથમ પ્રાથમિકતા બની રહી છે. તેમણે ભારતની સુધારેલી અનાજ ઉપલબ્ધતા પર પ્રકાશ પાડ્યો અને કહ્યું કે દેશ પાસે હવે સ્થાનિક જરૂરિયાતોને પૂરી કરવા માટે પૂરતો સ્ટોક છે અને જરૂર પડ્યે અનાજની નિકાસ પણ કરી શકાય છે. શ્રી ચૌહાણે જણાવ્યું હતું કે CBDC નું પ્રોગ્રામેબલ સ્વરૂપ ખાદ્ય સબસિડીના દુરુપયોગને રોકવામાં મદદ કરશે અને લાભો લક્ષિત લાભાર્થીઓ સુધી પહોંચે તે સુનિશ્ચિત કરશે. તેમણે આ પહેલને દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ વિસ્તૃત કરવાનું  સૂચન કર્યું જેથી વધુ લાભાર્થીઓ આ સુધારાનો લાભ લઈ શકે.

આ પહેલના મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા, માનનીય ગ્રાહક બાબતો, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી નિમુબેન જયંતિભાઈ બાંભણિયાએ જણાવ્યું હતું કે, વિભાગે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં 'વન નેશન વન રાશન કાર્ડ' (ONORC) દ્વારા પોર્ટેબિલિટી સહિત અનેક મહત્વપૂર્ણ સુધારાઓ હાથ ધર્યા છે અને વધુ આધુનિક, પારદર્શક અને લાભાર્થી-કેન્દ્રિત જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા બનાવવા માટે ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિઓને મજબૂત કરી છે. તેમણે કહ્યું કે આજે સરકાર વિશ્વના સૌથી મોટા ખાદ્ય સુરક્ષા કાર્યક્રમ દ્વારા 80 કરોડથી વધુ લાભાર્થીઓને મફત રાશન પૂરું પાડી રહી છે અને કોવિડ સમયગાળા દરમિયાન આ વ્યવસ્થાઓએ સુનિશ્ચિત કર્યું હતું કે કોઈ પણ ગરીબ વ્યક્તિ ભૂખ્યો ન સુવે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે સરકારના પ્રયાસોથી 25 કરોડથી વધુ લોકોને ગરીબીમાંથી બહાર લાવવામાં મદદ મળી છે અને ONORC એ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં PDS ને વધુ આધુનિક અને પારદર્શક બનાવ્યું છે.

આ લોન્ચિંગનું મહત્વ સમજાવતા, ખાદ્ય અને જાહેર વિતરણ વિભાગના સચિવે જણાવ્યું હતું કે CBDC-આધારિત DBT એ જામ ત્રિપુટી (JAM trinity) - જન ધન ખાતા, આધાર અને મોબાઈલ ફોન પર બનેલી ભારતની ડિજિટલ નાણાકીય સમાવેશન યાત્રાનું આગળનું કુદરતી પગલું છે. તેમણે કહ્યું કે ₹3.10 લાખ કરોડથી વધુની થાપણો સાથે 59 કરોડથી વધુ જન ધન ખાતાઓ ખોલવામાં આવ્યા છે, અને આ પાયા પર દેશે UPI નું નિર્માણ કર્યું છે, જેણે જુલાઈ 2026 માં ₹30 લાખ કરોડથી વધુ મૂલ્યના 2400 કરોડથી વધુ વ્યવહારો સક્ષમ કર્યા હતા અને વૈશ્વિક સ્તરે તમામ રીયલ-ટાઇમ ડિજિટલ પેમેન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં લગભગ 49 ટકા હિસ્સો ધરાવે છે.

આ લોન્ચ સાથે, ચંદીગઢ અને દાદરા તથા નગર હવેલી દેશના પ્રથમ એવા રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ બની ગયા છે જેમણે તમામ પાત્ર PMGKAY લાભાર્થીઓને પ્રોગ્રામેબલ સેન્ટ્રલ બેંક ડિજિટલ કરન્સી (CBDC - ડિજિટલ રૂપી) ટોકન્સના રૂપમાં સીધા તેમના CBDC વોલેટમાં ખાદ્ય સબસિડીનું ટ્રાન્સફર કાર્યાન્વિત કર્યું છે. આ પહેલ ગુજરાત અને પુડુચેરીમાં હાથ ધરવામાં આવેલા અગાઉના પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ પર આધારિત છે. CBDC-આધારિત ખાદ્ય સબસિડી વિતરણ પાયલોટ સૌપ્રથમ 15 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ ગુજરાતમાં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારબાદ 26 ફેબ્રુઆરી 2026 ના રોજ પુડુચેરીમાં શરૂ કરાયો હતો. આ પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સના અનુભવ અને શિક્ષણના આધારે, ભારત સરકારે હવે આ પહેલનો વિસ્તાર ચંદીગઢ અને દાદરા તથા નગર હવેલીમાં કર્યો છે.

આ મોડેલ હેઠળ, લાભાર્થીઓને પરંપરાગત બેંક ખાતાના ટ્રાન્સફરના બદલે સીધા તેમના CBDC વોલેટમાં ખાદ્ય સબસિડી મળે છે. ત્યારબાદ આ સબસિડીનો ઉપયોગ સુરક્ષિત, ટ્રેસ કરી શકાય તેવી અને રીયલ-ટાઇમ ડિજિટલ ચુકવણી પદ્ધતિ દ્વારા એમ્પેનલ થયેલા વેપારીઓ પાસેથી અનાજ ખરીદવા માટે થઈ શકે છે. સિસ્ટમ લીકેજ, ડાયવર્ઝન અને રોકડ વ્યવહારો ઘટાડવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે, જ્યારે તે લાભોનું ત્વરિત સ્થાનાંતરણ અને સબસિડીના ઉપયોગનું મજબૂત નિરીક્ષણ સક્ષમ બનાવે છે.

આ પહેલ કેન્દ્ર સરકારના કલ્યાણકારી કાર્યક્રમોમાં CBDC નો પ્રથમ મોટા પાયાનો ઉપયોગ છે. CBDC ની ક્ષમતાઓ સાથે DBT ની શક્તિઓને જોડીને, આ મોડેલ એ સુનિશ્ચિત કરવા માંગે છે કે જાહેર ભંડોળ લાભાર્થીઓ સુધી ત્વરિત પહોંચે અને પારદર્શક ડિજિટલ પદ્ધતિ દ્વારા તેના ઇચ્છિત હેતુ માટે જ ઉપયોગમાં લેવાય.

આ રોલઆઉટ રાષ્ટ્ર માટે પ્રૂફ-ઓફ-કન્સેપ્ટ (proof-of-concept) અને અન્ય રાજ્યો તથા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો માટે સ્કેલેબલ ટેમ્પલેટ તરીકે પરિકલ્પિત છે. તે કલ્યાણકારી યોજનાઓ સાથે CBDC ને સંકલિત કરવામાં ઉપયોગી ઓપરેશનલ અનુભવ પ્રદાન કરે તેવી અને ડિજિટલ પબ્લિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત કરવા તથા નવીન તકનીકો દ્વારા નાગરિક-કેન્દ્રિત સેવાઓ પૂરી પાડવાના સરકારના વિઝનને ટેકો આપે તેવી અપેક્ષા છે.

CBDC-આધારિત આ પહેલ ટેકનોલોજી-સંચાલિત PDS સુધારાઓના મજબૂત પાયા પર બનેલી છે, જેમાં રાશન કાર્ડ અને લાભાર્થી ડેટાબેઝનું ડિજિટલાઇઝેશન, આધાર-આધારિત ચકાસણી, ePoS ઓથેન્ટિકેશન, ઓનલાઇન સપ્લાય-ચેઇન મેનેજમેન્ટ અને 'વન નેશન વન રાશન કાર્ડ' હેઠળ દેશવ્યાપી પોર્ટેબિલિટી સામેલ છે. રાઇટફુલ ટાર્ગેટિંગ, SMART-PDS, NIRMAL, VLTS અને SAKSHAM જેવી પહેલો સાથે, સરકાર ડેટા-આધારિત દેખરેખ, પારદર્શિતા અને લાસ્ટ-માઇલ ડિલિવરીને વધુ મજબૂત બનાવી રહી છે, જે વધુ કાર્યક્ષમ, જવાબદાર અને લાભાર્થી-કેન્દ્રિત ખાદ્ય વિતરણ પ્રણાલી માટે માર્ગ મોકળો કરે છે.

SM/IJ/JD

(रिलीज़ आईडी: 2299662) आगंतुक पटल : 10