મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય દેશમાં મહિલાઓ અને બાળકોના કલ્યાણ માટે કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજનાઓ અમલમાં મૂકી રહ્યું છે, જેને ત્રણ વર્ટિકલ્સ હેઠળ રાખવામાં આવી છે, એટલે કે (1) મહિલાઓની સલામતી, સંરક્ષણ અને સશક્તિકરણ માટે 'મિશન શક્તિ'; (2) દેશમાં પોષણ અને આરોગ્યના સૂચકાંકોમાં સુધારો કરવા માટે 'સક્ષમ આંગણવાડી અને પોષણ 2.0'; અને (3) મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં બાળકોના સંરક્ષણ અને કલ્યાણ માટે 'મિશન વાત્સલ્ય'.

'મિશન શક્તિ'નો ઉદ્દેશ્ય મહિલાઓની સુરક્ષા, સલામતી અને સશક્તિકરણ માટેના હસ્તક્ષેપોને મજબૂત બનાવવાનો છે. મિશન શક્તિમાં બે વર્ટિકલ્સ સામેલ છે: મહિલાઓની સુરક્ષા અને સલામતી માટે 'સંબલ' અને મહિલા સશક્તિકરણ માટે 'સામર્થ્ય'.

'સંબલ' માં વન સ્ટોપ સેન્ટર (OSC), વિમેન હેલ્પલાઇન (WHL), બેટી બચાઓ બેટી પઢાઓ (BBBP) અને નારી અદાલતના ઘટકો છે.

વન સ્ટોપ સેન્ટર (OSC) સમગ્ર દેશમાં ખાનગી અને જાહેર બંને જગ્યાઓમાં હિંસાથી પ્રભાવિત અને મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી મહિલાઓને એક જ છત નીચે એકીકૃત અને તાત્કાલિક સહાય અને મદદ પૂરી પાડે છે. તે દેશભરની જરૂરિયાતમંદ મહિલાઓને તબીબી સહાય, કાનૂની સહાય અને સલાહ, અસ્થાયી આશ્રય, પોલીસ સહાય અને મનો-સામાજિક કાઉન્સેલિંગ જેવી સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આજની તારીખ સુધીમાં, દેશભરમાં 991 વન સ્ટોપ સેન્ટરો કાર્યરત કરવામાં આવ્યા છે અને શરૂઆતથી એટલે કે 1 એપ્રિલ, 2015 થી 30 જૂન, 2026 સુધીમાં, દેશભરમાં 15.20 લાખથી વધુ મહિલાઓને વન સ્ટોપ સેન્ટરો મારફતે સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે. આજની તારીખ સુધીમાં, મંજૂર કરાયેલા 39 ઓએસસી (OSCs)માંથી, ઓડિશા રાજ્યમાં 37 ઓએસસી કાર્યરત છે, જેણે 48,416થી વધુ મહિલાઓને સહાય કરી છે. 01.07.2020થી નાણાકીય વર્ષ 2024-25 સુધીમાં, ઓડિશા રાજ્યમાં ઓએસસી દ્વારા કુલ 31,547 મહિલાઓને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે.

વિમેન હેલ્પલાઇન (WHL-181) કટોકટી અને બિન-કટોકટી બંને પરિસ્થિતિઓમાં મહિલાઓને મદદ કરવા માટે 24 કલાક ટોલ-ફ્રી ટેલિકોમ્યુનિકેશન સેવાઓ પૂરી પાડે છે. તે હિંસાથી પ્રભાવિત મહિલાઓને સહાય આપે છે અને સરકારી યોજનાઓ અને સેવાઓ વિશે માહિતી પૂરી પાડે છે. શરૂઆતથી (1 એપ્રિલ, 2015 થી 30 જૂન, 2026) સુધીમાં, દેશભરમાં વિમેન હેલ્પલાઇન મારફતે 1.04 કરોડથી વધુ મહિલાઓને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે. ઓડિશા રાજ્યમાં, ડબલ્યુએચએલ (WHL) એ 30 જૂન, 2026 સુધીમાં 87,675થી વધુ મહિલાઓને સહાય કરી છે. નાણાકીય વર્ષ 2020-21 થી નાણાકીય વર્ષ 2024-25 સુધીમાં, ઓડિશા રાજ્યમાં ડબલ્યુએચએલ દ્વારા કુલ 33,317 મહિલાઓને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે.

બેટી બચાઓ બેટી પઢાઓ ચાઇલ્ડ સેક્સ રેશિયો (CSR)ને લગતા મુદ્દાઓ અને દીકરીઓ તથા મહિલાઓના સશક્તિકરણના સંબંધિત મુદ્દાઓને સંબોધવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. આ યોજના વિવિધ હિતધારકોને માહિતગાર કરીને, પ્રભાવિત કરીને, પ્રોત્સાહિત કરીને, સાંકળીને અને સશક્ત બનાવીને દીકરી પ્રત્યેની માનસિકતા અને વર્તનમાં ફેરફાર લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. બીબીબીપી (BBBP)એ સરકારી એજન્સીઓ, મીડિયા, નાગરિક સમાજ અને સામાન્ય જનતા સહિત વિવિધ હિતધારકોને એકત્રિત કરીને નીતિગત પહેલમાંથી રાષ્ટ્રીય આંદોલનમાં રૂપાંતરિત કર્યું છે.

'સામર્થ્ય'માં શક્તિ સદન, સખી નિવાસ, પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY), પાલના અને સંકલ્પ: હબ ફોર એમ્પાવરમેન્ટ ઓફ વિમેન (SANKALP: HEW) ના ઘટકો છે.

શક્તિ સદન: વ્યાપક 'મિશન શક્તિ' હેઠળ, 'સ્વાધાર ગૃહ' – મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં મહિલાઓ માટેનું ઘર અને 'ઉજ્જવલા' – માનવ તસ્કરીમાંથી મુક્ત કરાવેલી મહિલાઓ માટેનું ઘરની અગાઉની યોજનાઓને 01.04.2022થી વિલય કરવામાં આવી છે અને હવે તેને 'શક્તિ સદન યોજના' તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, જે તસ્કરી કરાયેલી મહિલાઓ સહિત મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં મુકાયેલી મહિલાઓ માટેનું એકીકૃત રાહત અને પુનર્વસન ગૃહ છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય આવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિઓમાં મહિલાઓ માટે સુરક્ષિત અને અનુકૂળ વાતાવરણ ઊભું કરવાનો છે, જેથી તેઓ પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓમાંથી બહાર આવી શકે. શક્તિ સદન મુશ્કેલીમાં મુકાયેલી મહિલાઓને સહાય પૂરી પાડવા, આશ્રય આપવા અને તસ્કરીથી પ્રભાવિત મહિલાઓ સહિત પુનર્વસન સહાય આપવા માટે મદદરૂપ છે. હાલમાં, દેશભરમાં 433 શક્તિ સદન કાર્યરત છે જેમાં ઓડિશા રાજ્યમાં 68નો સમાવેશ થાય છે અને શરૂઆતથી 30.06.2026 સુધીમાં દેશભરમાં 1,46,164 મહિલાઓ આનો લાભ મેળવી ચૂકી છે.

સખી નિવાસ: વ્યાપક મિશન શક્તિ હેઠળની સખી નિવાસ યોજના (કામકાજી મહિલા હોસ્ટેલ) નો ઉદ્દેશ્ય શહેરી, અર્ધ-શહેરી અને ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પણ જ્યાં મહિલાઓ માટે રોજગારીની તકો અસ્તિત્વમાં છે ત્યાં કામકાજી મહિલાઓ માટે અને ઉચ્ચ શિક્ષણ તથા તાલીમ મેળવતી મહિલાઓ માટે તેમના બાળકો માટે ડે કેર સુવિધા સાથે સુરક્ષિત અને અનુકૂળ સ્થળે રહેઠાણની ઉપલબ્ધતાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. હાલમાં, ઓડિશામાં 16 સખી નિવાસ (WWH) કાર્યરત છે જે લગભગ 518 મહિલાઓને લાભાન્વિત કરે છે અને શરૂઆતથી દેશભરમાં 2,32,018 મહિલાઓ આનો લાભ મેળવી ચૂકી છે.

પાલના: મંત્રાલયે 01 એપ્રિલ 2022 થી તમામ માતાઓના (તેમની રોજગારીની સ્થિતિને ધ્યાનમાં લીધા વિના) બાળકોને (6 મહિનાથી 6 વર્ષની વયના) સુરક્ષિત વાતાવરણમાં ડે કેર ક્રેચ (શિશુગૃહ) સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની સાથે બાળકોના પોષણ સહાય, આરોગ્ય અને જ્ઞાનાત્મક વિકાસ, વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ, રસીકરણ, શિક્ષણ વગેરે પૂરા પાડવા માટે પાલના યોજના શરૂ કરી હતી. 31.07.2026 ના રોજ, દેશભરમાં 4172 આંગણવાડી-કમ-ક્રેચ કાર્યરત છે જેનાથી લગભગ 43,000 લાભાર્થીઓને લાભ મળી રહ્યો છે.

પીએમએમવીવાય (PMMVY): મહિલા અને બાળ વિકાસ મંત્રાલય ઓડિશા સહિત દેશના 35 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 01.01.2017 થી પ્રધાનમંત્રી માતૃ વંદના યોજના (PMMVY) અમલમાં મૂકી રહ્યું છે (તેલંગાણા સિવાય, જે PMMVY પોર્ટલ પર ઓનબોર્ડિંગની પ્રક્રિયામાં છે). પીએમએમવીવાય એ કેન્દ્ર પુરસ્કૃત માતૃત્વ લાભ યોજના છે જે હેઠળ પ્રથમ બાળક માટે ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) મોડમાં લાભાર્થીના બેંક/પોસ્ટ ઓફિસ ખાતામાં સીધું જ ₹5,000/- નું રોકડ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. પાત્ર લાભાર્થીઓને સંસ્થાકીય ડિલિવરી પછી જનની સુરક્ષા યોજના હેઠળ માતૃત્વ લાભ માટે મંજૂર થયેલા ધોરણો મુજબ બાકીનું રોકડ પ્રોત્સાહન મળે છે, જેથી સરેરાશ મહિલાને ₹6,000/- મળે છે. પીએમએમવીવાય હેઠળ બીજા બાળકના કિસ્સામાં જો તે દીકરી હોય તો પાત્ર લાભાર્થીઓને ₹6,000/-નું રોકડ પ્રોત્સાહન પણ આપવામાં આવે છે. ઓડિશા સરકારે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં તેમના રાજ્યમાં PMMVY યોજનાનું અમલીકરણ શરૂ કર્યું છે.

દેશભરમાં 4.56 કરોડથી વધુ મહિલાઓને રૂ. 21171.32 કરોડના લાભો લંબાવવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, આ યોજના મારફતે 31.07.2026 સુધીમાં ઓડિશા રાજ્યમાં લગભગ 2.45 લાખ મહિલાઓને રૂ. 76.69 કરોડના લાભો લંબાવવામાં આવ્યા છે.

સંકલ્પ: HEW: સંકલ્પ: HEW (હબ ફોર એમપાવરમેન્ટ ઓફ વિમેન) મિશન શક્તિના તમામ ઘટકો માટે પ્રોજેક્ટ મોનિટરિંગ યુનિટ (PMU) તરીકે કાર્ય કરે છે. તે મહિલાઓ માટે ઉપલબ્ધ યોજનાઓ અને સુવિધાઓ અંગેની માહિતી અને જ્ઞાનના અંતરને પૂરવા તેમજ લાભો મેળવવા માટે તેમને માર્ગદર્શન આપવા માટે સિંગલ વિન્ડો સિસ્ટમ તરીકે સેવા આપે છે. આજની તારીખ સુધીમાં, ઓડિશા રાજ્ય સહિત કુલ 35 સ્ટેટ સંકલ્પ: HEWs કાર્યરત છે અને 742 ડિસ્ટ્રિક્ટ સંકલ્પ: HEWs કાર્યરત છે. આજની તારીખ સુધીમાં, ઓડિશા રાજ્યમાં 30 ડિસ્ટ્રિક્ટ હબ ફોર એમપાવરમેન્ટ ઓફ વિમેન (DHEWs) કાર્યરત છે અને મિશન શક્તિ ડેશબોર્ડના લોન્ચ પછી HEW હેઠળ દેશભરમાં 7,75,406 મહિલાઓને સહાય પૂરી પાડવામાં આવી છે.

મિશન શક્તિ એ કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના છે અને આ યોજનાનું અમલીકરણ રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ વહીવટીતંત્રો પાસે છે. પબ્લિક ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) ની સિંગલ નોડલ એજન્સી (SNA) અથવા SNA SPARSH માટે નિર્ધારિત ખર્ચ વિભાગની માર્ગદર્શિકાના આધારે ભંડોળ મુક્ત કરવામાં આવે છે. વર્ષમાં એકવાર, પ્રોગ્રામ એપ્રુવલ બોર્ડ (PAB) રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથે યોજના હેઠળની પ્રવૃત્તિઓની પ્રગતિની સમીક્ષા કરે છે અને ઉદ્દેશ્યોની સિદ્ધિની સ્થિતિ, મહિલાઓ અને બાળકોને સેવાઓનું અસરકારક વિતરણ ચકાસે છે. રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સ્થાનિક જરૂરિયાતો મુજબ તેમની જરૂરિયાતનું આકારણી કરે છે અને રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો સાથેની ચર્ચા પછી પ્રોગ્રામ એપ્રુવલ બોર્ડ (PAB) દ્વારા દર વર્ષે પ્રસ્તાવ મંજૂર કરવામાં આવે છે.

વધુમાં, મિશન શક્તિ હેઠળની યોજનાઓનું અમલીકરણ અને કવરેજ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની વસ્તી, ભૌગોલિક વિસ્તાર, સ્થાનિક જરૂરિયાતો અને વિવિધ સેવાઓ તથા હસ્તક્ષેપોની માંગના આધારે અલગ-અલગ હોય છે.

આ માહિતી મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી સાવિત્રી ઠાકુર દ્વારા રાજ્યસભામાં એક પ્રશ્નના જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2298400) आगंतुक पटल : 26