ભારત અદ્યતન રિએક્ટર ટેકનોલોજી, સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ (SMRs), સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ, ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારી અને દેશના વિપુલ પ્રમાણમાં રહેલા થોરિયમ સંસાધનોના લાંબા ગાળાના ઉપયોગ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પોતાની સ્વદેશી ન્યુક્લિયર એનર્જી ઇકોસિસ્ટમને સતત મજબૂત કરી રહ્યું છે, તેમ પર્સનલ, જાહેર તકરાર અને પેન્શન અને પ્રધાનમંત્રી કાર્યાલયના રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં જણાવ્યું હતું.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારતની લાંબા ગાળાની ન્યુક્લિયર એનર્જી વ્યૂહરચના દેશના થ્રી-સ્ટેજ ન્યુક્લિયર પાવર પ્રોગ્રામ દ્વારા માર્ગદર્શિત થવાનું ચાલુ રાખે છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય લાંબા ગાળાની ઉર્જા સુરક્ષા માટે તેના વિશાળ થોરિયમ અનામતોનો સાતત્યપૂર્ણ ઉપયોગ કરવાનો છે. કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 માં જાહેર કરવામાં આવેલા ન્યુક્લિયર એનર્જી મિશન દ્વારા આ વ્યૂહરચનાને વધુ ગતિ મળી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2047 સુધીમાં પરમાણુ ઉર્જા ક્ષમતાને 100 GWe સુધી વિસ્તારવાનો છે.

પરમાણુ ક્ષમતા ઉમેરણને ઝડપી બનાવવા માટે સરકારે દ્વિ-માર્ગી અભિગમ અપનાવ્યો છે. જેમાં ગ્રીનફીલ્ડ સાઇટ્સ પર 700 MWe ના પ્રેશરાઇઝ્ડ હેવી વોટર રિએક્ટર્સ (PHWRs) અને અદ્યતન રિએક્ટર ડિઝાઇન્સ જેવા મોટા સ્વદેશી રિએક્ટર્સ તૈનાત કરવાનો સમાવેશ થાય છે, સાથે બ્રાઉનફીલ્ડ સ્થાનો પર સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર્સ (SMRs) નો વિકાસ અને તૈનાતી સામેલ છે, જેમાં નિવૃત્ત થતા અશ્મિભૂત ઈંધણ-આધારિત પાવર પ્લાન્ટ્સ, ઉર્જા-ગહન ઉદ્યોગો માટે કેપ્ટિવ પ્લાન્ટ્સ અને અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં ઓફ-ગ્રીડ એપ્લિકેશન્સનો સમાવેશ થાય છે.

ન્યુક્લિયર એનર્જી મિશન હેઠળનો એક મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય 2033 સુધીમાં ઓછામાં ઓછા પાંચ સ્વદેશી SMRs વિકસાવવા અને કાર્યરત કરવાનો છે. અણુ ઉર્જા વિભાગ (DAE) ના એક ઘટક એકમ ભાભા એટોમિક રિસર્ચ સેન્ટર (BARC) દ્વારા વીજ ઉત્પાદન માટે 220 MMe ના ભારત સ્મોલ મોડ્યુલર રિએક્ટર (BSMR-200) અને 55 MWe ના SMR-55 સહિતની સ્વદેશી SMR ટેકનોલોજીની ડિઝાઇન અને વિકાસ હાથ ધરવામાં આવી રહ્યો છે. BARC દ્વારા 5 MWth ક્ષમતા સુધીનું હાઇ ટેમ્પરેચર ગેસ કૂલ્ડ રિએક્ટર (HTGCR) પણ વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે, જેને હાઇડ્રોજન ઉત્પાદન માટે યોગ્ય થર્મોકેમિકલ સાયકલ સાથે જોડી શકાય છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે ભારતના ન્યુક્લિયર પાવર પ્રોગ્રામના બીજા તબક્કાને આગળ ધપાવવામાં ઇન્દિરા ગાંધી સેન્ટર ફોર એટોમિક રિસર્ચ (IGCAR) ના ચાલુ કામ પર પણ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. IGCAR સોડિયમ કૂલ્ડ ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર્સ અને સંબંધિત ક્લોઝ્ડ ફ્યુઅલ-સાયકલ સુવિધાઓ માટે બહુવિધ વિષયક વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને અદ્યતન એન્જિનિયરિંગ વિકાસને આગળ ધપાવી રહ્યું છે, એવી ટેકનોલોજી કે જે ભારતની લાંબા ગાળાની પરમાણુ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધાર બની રહે છે.

વ્યાપક સ્થાનિક પરમાણુ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાના સરકારના પ્રયાસો પર ભાર મૂકતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સસ્ટેનેબલ હાર્નેસિંગ એન્ડ એડવાન્સમેન્ટ ઓફ ન્યુક્લિયર એનર્જી ફોર ટ્રાન્સફોર્મિંગ ઇન્ડિયા (SHANTI - શાંતિ) એક્ટ, 2025 પરમાણુ ક્ષમતા ક્ષેત્રમાં સાર્વજનિક અને ખાનગી બંને સંસ્થાઓની વ્યાપક ભાગીદારીને સક્ષમ કરવા માટે ઘડી કાઢવામાં આવ્યો છે.

અણુ ઉર્જા વિભાગ નવી SMR ટેકનોલોજીઓ માટે જ્ઞાન-આદાનપ્રદાન અને હાથપકડની સહાય દ્વારા ભારતીય ઉદ્યોગને પ્રોત્સાહિત કરી રહ્યું છે, જ્યારે સાથે સાથે સ્થાનિક પરમાણુ વિક્રેતાઓ વિકસાવી રહ્યું છે અને ખાનગી ક્ષેત્રના R&D ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે. રિએક્ટર પ્રેશર વેસલ્સ અને રિએક્ટિવિટી કંટ્રોલ ડ્રાઇવ મિકેનિઝમ્સ માટે લો-એલોય સ્ટીલ ફોર્જિંગ જેવા જટિલ ઘટકો સ્થાનિક ઉદ્યોગ દ્વારા પહેલેથી જ સાકાર કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે સ્થાનિક ઉદ્યોગો અને સ્ટાર્ટ-અપ્સ સાથે અન્ય નિર્ણાયક સાધનોનો વિકાસ પણ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.

શાંતિ (SHANTI) એક્ટ હેઠળના સુધારાઓ પરમાણુ સલામતી, સુરક્ષા અને સેફગાર્ડ્સના કડક ધોરણો જાળવી રાખીને પરમાણુ ઉત્પાદન, એન્જિનિયરિંગ સેવાઓ, સંશોધન અને વિકાસ અને સપ્લાય ચેઇન્સમાં ખાનગી સંસ્થાઓની વધુ ભાગીદારીની પરિકલ્પના કરે છે. આ એક્ટ એટોમિક એનર્જી રેગ્યુલેટરી બોર્ડને વૈધાનિક દરજ્જો પણ આપે છે, જેનાથી મજબૂત નિયામક દેખરેખના માળખાને બળ મળે છે.

થોરિયમ અંગે ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે ભારત પોતાના યુરેનિયમ સંસાધનોના ઉપયોગને શ્રેષ્ઠ બનાવવા અને તેના વિપુલ પ્રમાણમાં રહેલા થોરિયમ અનામતોનો ક્રમશઃ ઉપયોગ કરવા માટે ક્લોઝ્ડ ફ્યુઅલ સાયકલ પર આધારિત તેના થ્રી-સ્ટેજ ન્યુક્લિયર પાવર પ્રોગ્રામને આગળ ધપાવી રહ્યું છે. થોરિયમ એ ફર્ટાઇલ મટિરિયલ હોવાથી, ઉર્જા ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લેવાય તે પહેલાં તેને ન્યુક્લિયર રિએક્ટરમાં ફિશાઇલ યુરેનિયમ-233માં રૂપાંતરિત કરવાની જરૂર પડે છે.

પ્રથમ તબક્કા હેઠળ, કુદરતી યુરેનિયમનો ઉપયોગ PHWRsમાં બળતણ તરીકે થાય છે, જે બાદ પ્લુટોનિયમ કાઢવા માટે વપરાયેલા બળતણનું પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. બીજા તબક્કામાં, ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર્સ વધારાની ફિશાઇલ સામગ્રી બનાવવા માટે પ્લુટોનિયમનો ઉપયોગ કરે છે. ત્રીજો તબક્કો ફાસ્ટ બ્રીડર રિએક્ટર્સની પૂરતી ક્ષમતા સ્થાપિત થયા પછી, થોરિયમમાંથી બ્રીડ કરાયેલા યુરેનિયમ-233 દ્વારા થોરિયમના મોટા પાયે ઉપયોગની પરિકલ્પના કરે છે.

ભારતે થોરિયમના ઉપયોગ તરફ સતત R&D હાથ ધર્યું છે. કાર્યરત PHWRsની શરૂઆતી કોરમાં થોરિયમ ઓક્સાઇડ પેલેટ્સનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે, જ્યારે થોરિયા-આધારિત બળતણ BARC રિસર્ચ રિએક્ટર્સમાં પણ ઇરેડિયેટ કરવામાં આવ્યા છે. ઇરેડિયેટેડ થોરિયા પિન્સનું યુરેનિયમ-233 મેળવવા માટે પુનઃપ્રક્રિયા કરવામાં આવી છે, જેને બાદમાં કલ્પક્કમ ખાતે IGCARના કામિની (KAMINI) રિએક્ટર માટે બળતણ તરીકે બનાવવામાં આવ્યું છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે સરકાર વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક, સ્વ-નિર્ભર અને ટેકનોલોજીકલ રીતે અદ્યતન ન્યુક્લિયર એનર્જી ઇકોસિસ્ટમના નિર્માણ માટે અનેક પગલાં લઈ રહી છે. આમાં ન્યુક્લિયર એનર્જી મિશનનો અમલ, સ્વદેશી SMRs નો વિકાસ, સ્થાનિક પરમાણુ ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇન્સને મજબૂત કરવી, રિએક્ટર ડિઝાઇન, ઉત્પાદન, નિર્માણ અને પરમાણુ ઈંધણ ચક્રમાં સતત ક્ષમતા નિર્માણ તેમજ મેડિકલ આઇસોટોપ્સના સ્થાનિક ઉત્પાદનને વધારવા માટે આઇસોટોપ પ્રોડક્શન રિએક્ટર (IPR) દ્વારા સ્વદેશી ન્યુક્લિયર મેડિસિન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરનો વિસ્તાર સામેલ છે.

તેથી, સરકારનો અભિગમ ભારતની ઉર્જા સુરક્ષા અને ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત કરવાના વ્યાપક ઉદ્દેશ્ય સાથે સ્વદેશી ટેકનોલોજી વિકાસ, પરમાણુ ક્ષમતાનો વિસ્તાર, વધુ ઉદ્યોગ ભાગીદારી, અદ્યતન રિએક્ટર સંશોધન અને પરમાણુ ઈંધણ ચક્રમાં સતત રોકાણને જોડે છે.

SM/JY/JD