15મા નાણાકીય ચક્રના અંતે, સાગરમાલા યોજના હેઠળના પ્રોજેક્ટ્સનું રાષ્ટ્રીય ઉત્પાદકતા પરિષદ (NPC) દ્વારા એક સ્વતંત્ર થર્ડ-પાર્ટી પ્રભાવ મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું. આ પ્રોજેક્ટ્સ સાગરમાલા યોજનાના વિવિધ સ્તંભો હેઠળ છે, જેમાં પોર્ટ આધુનિકીકરણ, પોર્ટ કનેક્ટિવિટી, દરિયાકાંઠાના સમુદાયનો વિકાસ અને કોસ્ટલ શિપિંગ તથા આંતરદેશીય જળમાર્ગોનો વિકાસ સામેલ છે. સાગરમાલા યોજનાના પોર્ટ આધારિત ઔદ્યોગિકીકરણ સ્તંભ હેઠળ નાણાકીય સહાય માટે કોઈ પ્રોજેક્ટ મંજૂર કરવામાં આવ્યો નથી.

નાણાકીય વર્ષ (FY) 2025-26 દરમિયાન, રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો (NWs) પર નોંધાયેલ કુલ કાર્ગો પરિવહન 218 મિલિયન મેટ્રિક ટન હતું. રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો પર કાર્ગો ટ્રાફિકને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, કાર્ગો માલિકોને 35% પ્રોત્સાહન આપવા માટેની યોજના (જલવાહક) અને ઇનલેન્ડ અને કોસ્ટલ શિપિંગ લિમિટેડ (ICSL) દ્વારા ભારત-બાંગ્લાદેશ પ્રોટોકોલ મારફતે NW-1 (ગંગા-ભાગીરથી-હુગલી નદી પ્રણાલી) અને NW-2 (બ્રહ્મપુત્ર નદી) તથા NW-16 (બરાક નદી) પર નિયમિત સેવા શરૂ કરવાની યોજનાને સરકાર દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

મુખ્ય બંદરોનો સરેરાશ ટર્નઅરાઉન્ડ ટાઇમ નાણાકીય વર્ષ 2021-22 માં 52.87 કલાકથી સુધરીને 2025-26 માં 48.84 કલાક થયો છે. વર્લ્ડ બેંક દ્વારા પ્રકાશિત કન્ટેનર પોર્ટ પર્ફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (CPPI) બંદરમાં જહાજો વિતાવેલા સમયના આધારે કન્ટેનર પોર્ટના પ્રદર્શનનું ઉદ્દેશ્યપૂર્ણ અને તુલનાત્મક મૂલ્યાંકન પૂરું પાડે છે. CPPI 2025 અનુસાર, જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ 22મા ક્રમે છે, જે હોંગકોંગ (9મા), સિંગાપોર (21મા) અને શાંઘાઈ (23મા) સાથે તુલનાત્મક છે.

કોસ્ટલ શિપિંગ અને આંતરદેશીય જળ પરિવહનમાં ખાનગી રોકાણને આકર્ષવા માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલી નીતિગત પહેલો નીચે મુજબ છે:

• કોસ્ટલ બર્થ, રો-રો/રો-પેક્સ (Ro-Ro/Ro-Pax) અને પેસેન્જર જેટીઓ, પોર્ટ-કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સાગરમાલા યોજના હેઠળ કોસ્ટલ-શિપિંગ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું છે.
• કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં, માર્ગ અને રેલમાંથી કોસ્ટલ શિપિંગ અને આંતરદેશીય જળમાર્ગો તરફ કાર્ગોના મોડલ શિફ્ટને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે કોસ્ટલ કાર્ગો પ્રમોશન સ્કીમની જાહેરાત કરવામાં આવી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય 2047 સુધીમાં તેમના સંયુક્ત મોડલ હિસ્સાને 6 ટકાથી વધારીને 12 ટકા કરવાનો છે. આ યોજનાથી એડ્રેસેબલ કાર્ગો બેઝનો વિસ્તાર થવાની અને જહાજો, ટર્મિનલ્સ, શિપ રિપેર, કાર્ગો હેન્ડલિંગ અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સમાં ખાનગી રોકાણ માટે તકો ઊભી થવાની અપેક્ષા છે.
• તાલચર અને અંગુલના ખનિજ-સમૃદ્ધ પ્રદેશોને કલિંગા નગર જેવા ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો સાથે અને પારાદીપ તથા ધામરાના બંદરો સાથે જોડવા માટે ઓડિશામાં રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-5 (NW-5) ના વિકાસની જાહેરાત કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં કરવામાં આવી છે.
• કાર્ગો માલિકો દ્વારા આંતરદેશીય જળમાર્ગ પરિવહન ક્ષેત્રના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 35% પ્રોત્સાહન આપવા માટેની યોજના અને ઇનલેન્ડ એન્ડ કોસ્ટલ શિપિંગ લિમિટેડ (ICSL) દ્વારા ભારત-બાંગ્લાદેશ પ્રોટોકોલ મારફતે NW-1 અને NW-2 તથા NW-16 પર કાર્ગો પરિવહન માટેની નિયમિત સેવા માટેની યોજનાને સરકાર દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી છે.
• કેન્દ્રીય બજેટ 2025-26 માં ઇન્ડિયન વેસલ્સ એક્ટ, 2021 હેઠળ નોંધાયેલા આંતરદેશીય જહાજો માટે ટેનેજ ટેક્સ સ્કીમના વિસ્તરણની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી જેણે રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો, નદીઓ અને નહેરો પર કાર્યરત આંતરદેશીય જહાજોને લાભ પહોંચાડ્યો છે.
• નેશનલ વોટરવેઝ (કન્સ્ટ્રક્શન ઓફ જેટીઝ / ટર્મિનલ્સ) રેગ્યુલેશન્સ 2025 અધિસૂચિત કરવામાં આવ્યા છે, જે આંતરદેશીય જળમાર્ગ ક્ષેત્રના વિકાસને સુગમ બનાવવા માટે ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણને આકર્ષવા માટે સ્પષ્ટ નિયામક માળખું પૂરું પાડીને ખાનગી કંપનીઓને આંતરદેશીય જળમાર્ગ ટર્મિનલ્સમાં રોકાણ કરવા અને તેનું સંચાલન કરવાની મંજૂરી આપે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય બંદર, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રી સર્બાનંદ સોનોવાલે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/BS/JD

(રીલીઝ આઈડી: 2297653) મુલાકાતી સંખ્યા : 75