પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે 30 જૂન, 2026 ના રોજ નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ એન્ડ પંચાયતી રાજ (N.I.R.D.P.R) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવેલ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો (UTs)માં ગ્રામ સભામાં ઓછી ભાગીદારી અંગેનો રાષ્ટ્રીય અભ્યાસ અહેવાલ જારી કર્યો છે.

આ આકારણીમાં ગ્રામ પંચાયતોમાં ઓછી અને અસંગત ભાગીદારી માટે જવાબદાર બહુવિધ પરિબળોની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. જેમાં આજીવિકા અને વ્યાવસાયિક અવરોધો, નબળી જાગૃતિ અને અપર્યાપ્ત સંચાર પ્રણાલી, ફરિયાદો પ્રત્યે નબળી સંવેદનશીલતા, લાઇન ડિપાર્ટમેન્ટના અધિકારીઓની ગેરહાજરી, શાસન પ્રક્રિયાઓમાં સીમિત પારદર્શકતા, બેઠકો દરમિયાન ઉઠાવવામાં આવેલા મુદ્દાઓ પર અપર્યાપ્ત ફોલો-અપ પગલાં વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. મહિલાઓની ભાગીદારી અંગે, નિષ્કર્ષોમાં ઘરગથ્થુ જવાબદારીઓ, સામાજિક ખચકાટ, ચર્ચાઓ દરમિયાન પુરુષોનું વર્ચસ્વ અને અસરકારક ભાગીદારી માટેની સીમિત તકો સંબંધિત સતત અવરોધો પણ પ્રતિબિંબિત થયા છે.

"પંચાયત", "સ્થાનિક સરકાર" હોવાથી, રાજ્યનો વિષય છે અને ભારતના બંધારણની સાતમી અનુસૂચિની રાજ્ય સૂચિનો ભાગ છે. પંચાયતોની સ્થાપના અને સંચાલન સંબંધિત રાજ્ય પંચાયતી રાજ અધિનિયમો દ્વારા થાય છે. રાજ્યોએ ભારતના બંધારણની જોગવાઈઓને આધીન રહીને પોતાના પંચાયતી રાજ અધિનિયમ બનાવ્યા છે. ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 243(b) અનુસાર, ગ્રામ સભા ગામ સંબંધિત મતદારયાદીમાં નોંધાયેલી વ્યક્તિઓ (મહિલાઓ, યુવાનો, અનુસૂચિત જાતિ (SCs), અનુસૂચિત જનજાતિ (STs) અને અન્ય વંચિત વર્ગો સહિત) ની બનેલી હોય છે. ભારતના બંધારણનો અનુચ્છેદ 243A જણાવે છે કે ગ્રામ સભા ગામ સ્તરે આવી સત્તાઓનો ઉપયોગ કરી શકે છે અને એવા કાર્યો કરી શકે છે જે રાજ્યનું વિધાનમંડળ, કાયદા દ્વારા પૂરા પાડે છે, જે ગ્રામીણ લોકશાહી, સ્થાનિક વિકાસ યોજનાઓનું ઘડતર, સામાજિક મોનિટરિંગ અને પંચાયતોની જવાબદારી વગેરે સુનિશ્ચિત કરે છે.

પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને ગ્રામ સભાની બેઠકોમાં સરકારની ફ્લેગશિપ યોજનાઓની મૂળભૂત વિગતો શેર કરવી, ગ્રામ સભાઓની આવૃત્તિઓ વધારવી, રાજ્ય પંચાયતી રાજ અધિનિયમમાં દર્શાવ્યા મુજબ લઘુત્તમ કોરમ સુનિશ્ચિત કરવું, ગ્રામ સભા માટે નિયમિત સ્ટેન્ડિંગ એજન્ડા તૈયાર કરવો, ગ્રામ સભાની બેઠકો પહેલાં અલગ વોર્ડ સભા અને મહિલા સભાની બેઠકો યોજવાની સુવિધા આપવી, ગ્રામ સભામાં મહત્તમ હાજરી સુનિશ્ચિત કરવી, ગ્રામ સભાની સ્ટેન્ડિંગ સબ-કમિટીઓની રચના અને કામગીરી વગેરે જેવા ઉપાયો કરીને ગ્રામ સભાઓની સંસ્થાને પુનર્જીવિત કરવા માટે વિગતવાર માર્ગદર્શિકા પરિપત્રિત કરીને ગ્રામ સભાને વધુ સહભાગી અને જવાબદારીપૂર્વકની સંસ્થા બનાવવા માટે વિવિધ પગલાં લીધાં છે.

મંત્રાલય નાણાકીય વર્ષ 2022-23 થી પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓ (PRIs) ને ચુંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ (ERs) અને અન્ય હિતધારકોને નેતૃત્વ ક્ષમતાઓ વિકસાવવા માટે તાલીમ આપીને સમર્થન આપવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે કેન્દ્ર પુરસ્કૃત યોજના, એટલે કે રિવેમ્પ્ડ રાષ્ટ્રીય ગ્રામ સ્વરાજ અભિયાન (RGSA) નો અમલ કરી રહ્યું છે, જેથી ગ્રામ પંચાયતો તમામ રાજ્યો/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં અસરકારક રીતે કાર્ય કરી શકે. આ યોજના હેઠળ, સમાજના વિવિધ વર્ગો જેવા કે મહિલાઓ, યુવાનો, SC, ST અને અન્ય વંચિત વર્ગો સહિત પંચાયતોના ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ, કાર્યકરો અને અન્ય હિતધારકોને ક્ષમતા-નિર્માણ સમર્થન પૂરૂં પાડવામાં આવે છે, જેમ કે પાયાનું ઓરિએન્ટેશન અને રિફ્રેશર પ્રોગ્રામ્સ, થીમેટિક હસ્તક્ષેપ, વિશિષ્ટ તાલીમ, અને પંચાયત વિકાસ યોજના સંબંધિત કાર્યક્રમો વગેરે.

તેમજ, મંત્રાલયે પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓના ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓના ક્ષમતા નિર્માણ માટે "સશક્ત પંચાયત નેત્રી અભિયાન" ના ભાગરૂપે એક વિશિષ્ટ તાલીમ મોડ્યુલ લોન્ચ કર્યું છે. આ તાલીમ મોડ્યુલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ગ્રામીણ શાસનના વિવિધ પાસાઓ પર ચૂંટાયેલા મહિલા પ્રતિનિધિઓની ક્ષમતાનું નિર્માણ કરવાનો છે અને ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ તરીકે ભૂમિકાઓ અને જવાબદારીઓના અસરકારક નિર્વહન માટે તેમના જ્ઞાન અને વ્યાવહારિક કૌશલ્યોમાં વધારો કરવાનો છે, જેના દ્વારા મહિલા સંચાલિત શાસનને પ્રોત્સાહન મળે છે.

મંત્રાલયે મોડેલ યુથ ગ્રામ સભા (MYGS) પણ લોન્ચ કરી છે, જે શાળાઓમાં પાયાની લોકશાહીનું એક પ્રાયોગિક સિમ્યુલેશન છે, જેમાં શાળાઓ વિદ્યાર્થીઓને એજન્ડા સેટિંગ, વિચાર-વિમર્શ, બજેટિંગ અને પ્રસ્તાવો પસાર કરવામાં સામેલ કરીને મોક ગ્રામ સભા સત્રો યોજે છે, જે વાસ્તવિક ગ્રામ સભા પ્રક્રિયાઓનું આબેહૂબ નિરૂપણ કરે છે. વધુમાં, મંત્રાલય પીપલ્સ પ્લાન કેમ્પેઇન (PPC) હાથ ધરે છે, સામાન્ય રીતે 2 ઓક્ટોબરથી 31 જાન્યુઆરી સુધી, જે ગ્રામ પંચાયતોને નાગરિકોના સક્રિય જોડાણ દ્વારા, ખાસ કરીને ગ્રામ સભાઓ મારફતે, સહભાગી આયોજન, પરિસ્થિતિ વિશ્લેષણ અને ગ્રામ પંચાયત વિકાસ યોજનાઓ (GPDPs) ને આખરી ઓપ આપવા માટે સંરચિત સમયરેખાને અનુસરીને સર્વગ્રાહી, સર્વસમાવેશી અને જરૂરિયાત આધારિત વિકાસ યોજનાઓ તૈયાર કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

વધુમાં, પંચાયતી રાજ મંત્રાલયે પંચાયતી રાજ સંસ્થાઓમાં પારદર્શકતા અને નાગરિક-કેન્દ્રીત શાસનને મજબૂત કરવા માટે ઈ-પંચાયત મિશન મોડ પ્રોજેક્ટ (e-MMP) હેઠળ ડિજિટલ એપ્લિકેશન્સ પણ વિકસાવી છે. ઈ-ગ્રામસ્વરાજ પોર્ટલ ગ્રામ સભાને સામેલ કરતી સહભાગી આયોજન પ્રક્રિયા દ્વારા GPDPs ની તૈયારી અને મોનિટરિંગ સુગમ બનાવે છે. તે જ રીતે, પંચાયત નિર્ણય, એક ડિજિટલ એપ્લિકેશન છે જે ગ્રામ સભાની બેઠકોનું સમયપત્રક, એજન્ડાનું અગાઉથી પ્રસારણ, કાર્યવાહી અને નિર્ણયોનું રેકોર્ડિંગ વગેરે સહિતનું એન્ડ-ટુ-એન્ડ ડિજિટલ મેનેજમેન્ટ સુગમ બનાવે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય મંત્રી શ્રી રાજીવ રંજન સિંહ ઉર્ફે લલન સિંહે 11 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/NP/JD