નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ પોલિસી, 2012 (NPPP, 2012) ના સિદ્ધાંતોના આધારે લાગુ કરવામાં આવેલા ડ્રગ્સ (પ્રાઇસિસ કંટ્રોલ) ઓર્ડર 2013 (DPCO, 2013)ની જોગવાઈઓ અનુસાર દવાઓની કિંમતોનું નિયમન કરવામાં આવે છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ વિભાગ હેઠળનું નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (NPPA) માર્કેટ ડેટાના આધારે અને DPCO, 2013 ની જોગવાઈઓ અનુસાર DPCO ની અનુસૂચિ-I (Schedule-I)માં નિર્દિષ્ટ ફોર્મ્યુલેશનની મહત્તમ કિંમતો (ceiling prices) અને DPCO 2013 ની જોગવાઈ 2(1)(u) હેઠળ વ્યાખ્યાયિત નવી દવાની છૂટક કિંમત નક્કી કરે છે. નિર્ધારિત (scheduled) દવાઓની મહત્તમ કિંમતો તમામ ઉત્પાદકોને લાગુ પડે છે અને નવી દવાઓ માટે નક્કી કરાયેલી છૂટક કિંમતો અરજદાર ઉત્પાદક અને માર્કેટરને લાગુ પડે છે અને તેમણે NPPA દ્વારા અધિસૂચિત મહત્તમ કિંમત અથવા છૂટક કિંમત (વત્તા લાગુ GST) ની મર્યાદામાં જ વેચવાની રહે છે. જો કે, ઉત્પાદકો બજારની સ્થિતિ અનુસાર નિર્ધારિત દવા માટેની મહત્તમ કિંમત અને નવી દવા માટે નક્કી કરાયેલી છૂટક કિંમત કરતાં ઓછી કિંમતે વેચવા માટે સ્વતંત્ર છે.

ત્યાં સુધી ઉત્પાદક પર એક જ શેડ્યુલ ફોર્મ્યુલેશન માટે અલગ-અલગ બ્રાન્ડ નામો હેઠળ અલગ-અલગ કિંમતો નક્કી કરવા પર કોઈ નિયંત્રણ નથી, જ્યાં સુધી તે આ દવા માટે NPPA દ્વારા નક્કી કરાયેલી મહત્તમ કિંમતોથી નીચે હોય. બિન-નિર્ધારિત (non-scheduled) ફોર્મ્યુલેશનના કિસ્સામાં, ઉત્પાદકને દવાની કિંમત નક્કી કરવાની મંજૂરી છે પરંતુ અગાઉના 12 મહિના દરમિયાન બિન-નિર્ધારિત દવાની MRP માં 10% થી વધુ વધારો ન કરવો જરૂરી છે. આરોગ્યસંભાળ સુવિધાઓ સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરવા માટે સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા અન્ય વિવિધ પગલાં સાથેના આવા કિંમત નિયમનના પરિણામે કુલ આરોગ્ય ખર્ચમાં આઉટ-ઓફ-પોકેટ ખર્ચ (ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચ) નો હિસ્સો 2014-15 માં 62.6% થી ઘટીને 2022-23 માં 43.4% થયો છે.

NPPA, DPCO, 2013 ની જોગવાઈઓનું પાલન સુનિશ્ચિત કરે છે અને રાજ્યોમાં સ્થાપિત પ્રાઇસ મોનિટરિંગ એન્ડ રિસોર્સ યુનિટ્સ, સ્ટેટ ડ્રગ્સ કંટ્રોલર્સ, ખુલ્લા બજારમાંથી ખરીદેલા નમૂનાઓ, માર્કેટ ડેટાબેઝના અહેવાલો અને વિવિધ ફરિયાદ નિવારણ ચેનલો દ્વારા નોંધાયેલી ફરિયાદો સહિતના વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી મળેલી રજૂઆતોના આધારે DPCO, 2013 ની જોગવાઈઓ અનુસાર વધુ કિંમત વસૂલવા અને અન્ય ઉલ્લંઘનોના કિસ્સામાં યોગ્ય કાર્યવાહી કરે છે. વધુમાં, વધુ પડતી કિંમત આકારણી અટકાવવા માટે, DPCO 2013 મુજબ દરેક ફોર્મ્યુલેશનના ઉત્પાદકે આવા ફોર્મ્યુલેશનના કન્ટેનરના લેબલ પર મહત્તમ છૂટક કિંમત છાપવી આવશ્યક છે. કોઈપણ ગ્રાહકને વર્તમાન કિંમત સૂચિમાં નિર્દિષ્ટ કિંમત અથવા કન્ટેનર કે તેના પેકના લેબલ પર દર્શાવેલ કિંમત, બેમાંથી જે ઓછી હોય, તેનાથી વધુ કિંમતે કોઈપણ ફોર્મ્યુલેશન વેચવાની મંજૂરી નથી.

DPCO, 2013 હેઠળ દવાઓની કિંમતોનું નિયમન કરવા ઉપરાંત, સામાન્ય માણસને પોષણક્ષમ દરે દવાઓની પહોંચમાં સુધારો કરવા માટે સરકાર દ્વારા અન્ય વિવિધ પગલાં લેવામાં આવ્યા છે, જેમાં અન્ય બાબતો ઉપરાંત નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• પ્રધાનમંત્રી ભારતીય જનઔષધિ પરિયોજના યોજના હેઠળ 20,000 થી વધુ જનઔષધિ કેન્દ્રો દ્વારા ગુણવત્તાયુક્ત જેનરિક દવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે જે દર સામાન્ય રીતે બ્રાન્ડેડ દવાઓ કરતાં 50% થી 80% સસ્તા હોય છે.
• આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગની આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB-PMJAY) હેઠળ, દવાઓ સહિત ગૌણ અથવા તૃતીય સંભાળ હોસ્પિટલમાં દાખલ થવા માટે પ્રતિ પરિવાર પ્રતિ વર્ષ ₹5 લાખનું આરોગ્ય આશ્વાસન/વીમા કવચ પૂરું પાડવામાં આવે છે.
• નેશનલ હેલ્થ મિશનના ફ્રી ડ્રગ્સ સર્વિસ ઇનિશિયેટિવ હેઠળ, ઇન્ડિયન પબ્લિક હેલ્થ સ્ટાન્ડર્ડ્સ (IPHS) હેઠળ ભલામણ કરાયેલ આવશ્યક દવાઓની સૂચિ દેશભરના પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો (PHCs) થી લઈને ડિસ્ટ્રિક્ટ હોસ્પિટલો સુધીની જાહેર આરોગ્ય સુવિધાઓ પર કોઈપણ ચાર્જ વિના મફતમાં ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે છે.
• આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ વિભાગની અમૃત (Amrit - Affordable Medicines and Reliable Implants for Treatment) પહેલ હેઠળ, અનેક હોસ્પિટલો અને હેલ્થકેર સંસ્થાઓમાં સ્થાપિત અમૃત ફાર્મસી સ્ટોર્સ દ્વારા કેન્સર, હૃદયરોગ અને અન્ય રોગોની સારવાર માટે પરવડે તેવી દવાઓ, ઇમ્પ્લાન્ટ્સ, સર્જિકલ ડિસ્પોઝેબલ્સ અને અન્ય વપરાશ્ય સામગ્રી વગેરે બજાર ભાવ પર સરેરાશ 50% સુધીના ડિસ્કાઉન્ટ પર પૂરી પાડવામાં આવે છે.
• રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નિધિ અને હેલ્થ મિનિસ્ટર્સ ડિસ્ક્રીશનરી ગ્રાન્ટની અમ્બ્રેલા સ્કીમ હેઠળ કેન્સર સહિતના મોટા જીવલેણ રોગોથી પીડાતા ગરીબી રેખા નીચે જીવતા પરિવારો સાથે સંબંધિત ગરીબ દર્દીઓને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રસાયણ અને ખાતર રાજ્ય મંત્રી શ્રીમતી અનુપ્રિયા પટેલે આજે રાજ્યસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપી હતી.

SM/IJ/JD