સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદનની જરૂરિયાત

યુનાઈટેડ નેશન્સ કોન્ફરન્સ ઓન ટ્રેડ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (UNCTAD) અનુસાર, જથ્થાની દ્રષ્ટિએ વૈશ્વિક વેપારનો લગભગ 80% ભાગ સમુદ્ર માર્ગે પરિવહન થાય છે. દરિયાઈ પરિવહન આંતરરાષ્ટ્રીય વાણિજ્યનો આધાર બનાવે છે. દરમિયાન, કન્ટેનરાઇઝ્ડ કાર્ગો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારના મૂલ્યના લગભગ બે તૃતીયાંશ હિસ્સો ધરાવે છે. આ વલણો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને ટેકો આપવા માટે કાર્યક્ષમ કન્ટેનર લોજિસ્ટિક્સના વ્યૂહાત્મક મહત્વને પ્રકાશિત કરે છે.

તાજેતરના વર્ષોમાં, ભૂરાજકીય તણાવ, સપ્લાય-ચેઇન વિક્ષેપો અને બદલાતા શિપિંગ રૂટ્સે માલની વૈશ્વિક હિલચાલમાં નબળાઈઓ ખુલ્લી પાડી છે. UNCTAD એ અવલોકન કર્યું છે કે આ વિક્ષેપોએ નૂર-દરની અસ્થિરતામાં ફાળો આપ્યો છે અને દરિયાઇ પરિવહન નેટવર્ક પર દબાણ વધાર્યું છે. પરિણામે, ઘણા દેશો શિપિંગ કન્ટેનર સહિત મહત્વપૂર્ણ લોજિસ્ટિક્સ સંપત્તિઓ માટે સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ વધારવા પર વધુ ભાર મૂકી રહ્યા છે.

વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં ભારતની વધતી ભૂમિકાને કારણે કન્ટેનરાઇઝ્ડ કાર્ગો હિલચાલની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. જોકે, નિકાસ-આયાત (EXIM) વેપાર અને ઝડપી લોજિસ્ટિક્સ વિકાસના વિસ્તરણ છતાં, ભારત મોટાભાગે આયાતી ખાલી કન્ટેનર પર આધાર રાખે છે. ભારત સ્થાનિક માંગને પહોંચી વળવા અને પુનઃસ્થાપન હેતુઓ માટે દર વર્ષે લગભગ 2 મિલિયન ખાલી કન્ટેનરની આયાત કરે છે. આનાથી કન્ટેનરની ઉપલબ્ધતા વૈશ્વિક બજારમાં વધઘટ, નૂરની અસ્થિરતા અને સપ્લાય-ચેઇન વિક્ષેપો માટે સંવેદનશીલ બની છે.

આ ઉભરતા પડકારોને ઓળખીને, સરકારે કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ આસિસ્ટન્સ સ્કીમ (CMAS)ની જાહેરાત કરી છે. તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થાનિક ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપીને અને મૂલ્ય શૃંખલામાં રોકાણને પ્રોત્સાહન આપીને ભારતમાં વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોસિસ્ટમ સ્થાપિત કરવાનો છે. આ પહેલ આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા અને સપ્લાય-ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવાનો પણ પ્રયાસ કરે છે. વધુમાં, તે મેક ઇન ઇન્ડિયા, મેરીટાઇમ અમૃત કાલ વિઝન 2047 અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સ વિકાસ હેઠળ સરકારની પહેલને પૂરક બનાવે છે, જે ભારતના લાંબા ગાળાના દરિયાઇ અને વેપાર મહત્વાકાંક્ષાઓમાં ફાળો આપે છે.

કન્ટેનર મેન્યુફેક્ચરિંગ આસિસ્ટન્સ સ્કીમ (CMAS) શું છે?

CMASની જાહેરાત કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં કરવામાં આવી હતી. તે નાણાકીય અને સંસ્થાકીય સહાય દ્વારા સ્પર્ધાત્મક સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદન ઉદ્યોગ સ્થાપિત કરવા માટે એક લક્ષિત પહેલ છે.

પાંચ વર્ષમાં ₹10,000 કરોડના ખર્ચ સાથે, પ્રસ્તાવિત યોજના નવી ઉત્પાદન સુવિધાઓની સ્થાપના અને હાલના એકમોના વિસ્તરણને સમર્થન આપે છે. તેનો હેતુ ભારતની શિપિંગ કન્ટેનરની વધતી માંગને પહોંચી વળવા માટે ઉત્પાદન ક્ષમતા વધારવાનો પણ છે.

આ પહેલનો હેતુ વાર્ષિક સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાને હાલની કન્ટેનર ઉત્પાદન ક્ષમતા કરતા લગભગ 10 ગણી વધારીને 7.5 લાખ ટ્વેન્ટી-ફૂટ ઇક્વિવેલેન્ટ યુનિટ્સ (TEUs) કરવાનો છે. તે લગભગ ₹80000 લાખ કરોડની બજાર તક ઊભી કરશે તેવી અપેક્ષા છે, જે ભારતને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્પર્ધાત્મક શિપિંગ કન્ટેનરના વિશ્વસનીય ઉત્પાદક તરીકે સ્થાન આપશે.

કન્ટેનર ઉત્પાદન મૂલ્ય શૃંખલાને મજબૂત બનાવવા માટે, આ યોજના પૂરી પાડે છે:

• નવી ગ્રીનફિલ્ડ ઉત્પાદન સુવિધાઓ સ્થાપવા માટે મૂડી સહાય.
• હાલના બ્રાઉનફિલ્ડ ઉત્પાદન એકમોના વિસ્તરણ માટે સમર્થન.
• સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદનની સ્પર્ધાત્મકતા સુધારવા માટે ઓપરેશનલ સપોર્ટ.
• પરીક્ષણ માળખાગત સુવિધાઓ, કૌશલ્ય પહેલ અને ક્ષમતા નિર્માણ માટે સમર્થન.

એક સંકલિત દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

CMAS એ એક સંકલિત, સ્થાનિક રીતે એન્કર્ડ કન્ટેનર ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટેની વ્યાપક વ્યૂહરચનાનો એક તત્વ છે. ફેબ્રુઆરી 2026માં, બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલયે ભારત કન્ટેનર શિપિંગ લાઇન (BCSL) સ્થાપિત કરવા માટે એક MoU પર હસ્તાક્ષર કર્યા. આ શિપિંગ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (SCI), કન્ટેનર કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (CONCOR), જવાહરલાલ નેહરુ પોર્ટ ઓથોરિટી, VO ચિદમ્બરનાર પોર્ટ ઓથોરિટી (VOCPA) અને સાગરમાલા ફાઇનાન્સ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (SFMCL) ને એકસાથે લાવે છે. આ પહેલ વિવિધ કદના 51 કન્ટેનર જહાજોના કાફલા વિકાસ અને સ્થાનિક કન્ટેનર ખરીદીમાં લગભગ ₹99,149 કરોડના રોકાણની કલ્પના કરે છે.

આ સંકલિત અભિગમ સરકારની વ્યાપક લોજિસ્ટિક્સ પહેલને પૂરક બનાવે છે. આમાં સામેલ છે:

· પ્રધાનમંત્રી ગતિ શક્તિ, બંદરો, રેલવે, હાઇવે અને ઔદ્યોગિક કેન્દ્રો વચ્ચે જોડાણ વધારવું;

· રાષ્ટ્રીય લોજિસ્ટિક્સ નીતિ, જે કાર્યકારી કાર્યક્ષમતાને ટેકો આપે છે; અને

· સાગરમાલા કાર્યક્રમ, બંદર-સંચાલિત વિકાસને પ્રોત્સાહન.

આ પહેલ ભારતના વધતા વેપાર વોલ્યુમ માટે સ્થિતિસ્થાપક અને સંકલિત લોજિસ્ટિક્સ નેટવર્કને ટેકો આપે છે.

રોજગાર અને ઉત્પાદનની તકો

લોજિસ્ટિક્સ સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો કરવા ઉપરાંત, CMAS નોંધપાત્ર રોજગારીનું સર્જન કરશે અને ઔદ્યોગિક વિકાસને ઉત્તેજીત કરશે તેવી અપેક્ષા છે.

કન્ટેનર ઉત્પાદન અને સંલગ્ન ઉદ્યોગોમાં લગભગ 3,000 સીધી નોકરીઓ અને 50,000 થી વધુ પરોક્ષ નોકરીઓ ઉત્પન્ન કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે .

આ પહેલથી અનેક આનુષંગિક ઉદ્યોગોમાં વૃદ્ધિને ઉત્પ્રેરક બનાવવાની પણ અપેક્ષા છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• કોર્નર કાસ્ટિંગ
• લાકડાના ફ્રેમ્સ
• કોર્ટેન સ્ટીલ

તાજેતરની પ્રગતિ અને ઉદ્યોગ પ્રતિભાવ

તેના પ્રથમ ભારત-ઉત્પાદિત નિકાસ-આયાત (EXIM) શિપિંગ કન્ટેનરના રોલઆઉટ સાથે દરિયાઈ ઉત્પાદનમાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન હાંસલ કર્યું. આ કન્ટેનરનું અનાવરણ ઉત્તર પ્રદેશના દાદરીમાં મેર્સ્ક-કોન્કોર ઇનલેન્ડ કન્ટેનર ડેપો ખાતે કરવામાં આવ્યું હતું.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે માન્યતા પ્રાપ્ત ISO ધોરણો અને સલામત કન્ટેનર માટેના આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન (CSC) અનુસાર બનાવવામાં આવ્યું છે. આ તેને વૈશ્વિક શિપિંગ નેટવર્કમાં ઉપયોગ માટે યોગ્ય બનાવે છે. આ રોલઆઉટ વૈશ્વિક સ્તરે સુસંગત શિપિંગ કન્ટેનરનું ઉત્પાદન કરવાની ભારતની ક્ષમતા દર્શાવે છે.

બીજો નોંધપાત્ર સીમાચિહ્નરૂપ સીમાચિહ્ન એ હતો કે માર્સ્ક દ્વારા DCM  શ્રીરામ ગ્રુપ સાથે 1,000 વધારાના મેડ-ઇન-ઇન્ડિયા શિપિંગ કન્ટેનરનો ઓર્ડર આપવામાં આવ્યો. આ ઓર્ડર ભારતની ઉભરતી ઉત્પાદન ક્ષમતાના પ્રારંભિક વ્યાપારી સમર્થનનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. તે ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળા શિપિંગ કન્ટેનરનું ઉત્પાદન કરવાની ભારતની ક્ષમતામાં વૈશ્વિક શિપિંગ કંપનીઓમાં વધતા વિશ્વાસનો પણ સંકેત આપે છે.

આ વિકાસ સૂચવે છે કે સરકારના નીતિગત હસ્તક્ષેપો વાણિજ્યિક પરિણામોમાં પરિણમવા લાગ્યા છે. તેઓ વૈશ્વિક દરિયાઈ મૂલ્ય શૃંખલામાં એક મહત્વપૂર્ણ ઉત્પાદન કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવવાની ભારતની મહત્વાકાંક્ષાને પણ મજબૂત બનાવે છે.

વ્યાપક દરિયાઈ પરિવર્તનનો ભાગ

CMAS એ ભારતના દરિયાઈ ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવા માટે સુધારાઓના વ્યાપક સમૂહનો એક ભાગ છે. સ્થાનિક કન્ટેનર ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવાની સાથે, સરકારે કાયદાકીય, સંસ્થાકીય અને માળખાગત પહેલોની શ્રેણી રજૂ કરી છે. એકસાથે, આ પગલાં ભારતના દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમને આધુનિક બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે જ્યારે વ્યવસાય કરવાની સરળતામાં સુધારો કરે છે.

મર્ચન્ટ શિપિંગ એક્ટ 2025, કોસ્ટલ શિપિંગ એક્ટ 2025 અને ઇન્ડિયન પોર્ટ્સ એક્ટ 2025નો અમલ સામેલ છે. આ કાયદાઓ શિપિંગ, કોસ્ટલ ટ્રેડ અને પોર્ટ ગવર્નન્સ માટે અપડેટેડ કાનૂની માળખું પૂરું પાડે છે. આ સુધારાઓને પૂરક બનાવતી ડિજિટલ પહેલો છે જેમ કે વન નેશન વન પોર્ટ પ્રોસેસ (ONOP), મેરીટાઇમ સિંગલ વિન્ડો અને ઈ-સમુદ્ર. આ પહેલો નિયમનકારી પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવે છે, દસ્તાવેજીકરણ ઘટાડે છે તેમજ બંદરો અને શિપિંગ સેવાઓમાં કાર્યકારી કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે.

સરકારે ₹70,000 કરોડના શિપબિલ્ડિંગ નાણાકીય સહાય પેકેજની પણ જાહેરાત કરી છે. આ પેકેજનો ઉદ્દેશ સ્થાનિક શિપબિલ્ડિંગ ક્ષમતાઓને વધારવા અને દરિયાઈ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં વધુ રોકાણોને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. પ્રસ્તાવિત ભારત કન્ટેનર શિપિંગ લાઇન (BCSL) સાથે, આ પગલાં એક સંકલિત દરિયાઈ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે જે શિપબિલ્ડિંગ, કન્ટેનર ઉત્પાદન, શિપિંગ સેવાઓ, બંદરો અને મલ્ટિમોડલ લોજિસ્ટિક્સને આવરી લે છે.

વધવન બંદર, ગલાથિયા ખાડી ખાતે આંતરરાષ્ટ્રીય કન્ટેનર ટ્રાન્સશિપમેન્ટ બંદર, ટુના ટેકરા કન્ટેનર ટર્મિનલ અને VO ચિદમ્બરનાર બંદર ખાતે આઉટર હાર્બર કન્ટેનર ટર્મિનલ સહિતના મુખ્ય માળખાગત પ્રોજેક્ટ્સ ઝડપથી પ્રગતિ કરી રહ્યા છે. આ પ્રોજેક્ટ્સનો ઉદ્દેશ્ય ભારતના દરિયાઈ માળખાગત સુવિધાઓનો વિસ્તાર કરવાનો અને કાર્ગો-હેન્ડલિંગ ક્ષમતા વધારવાનો છે.

કન્ટેનર પોર્ટ પર્ફોર્મન્સ ઇન્ડેક્સ (CPPI) 2025માં ત્રણ ભારતીય બંદરો હવે વિશ્વના ટોચના 30 બંદરોમાં સ્થાન ધરાવે છે, જે બંદર કાર્યક્ષમતામાં સતત સુધારાને પ્રતિબિંબિત કરે છે અને વૈશ્વિક દરિયાઇ વેપારમાં ભારતની સ્થિતિને મજબૂત બનાવે છે.

આગળ વધો

CMAS વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક દરિયાઈ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા તરફ એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. કન્ટેનર ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપીને અને આયાત પર નિર્ભરતા ઘટાડીને, આ યોજના સપ્લાય-ચેઇન સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવાની, રોજગારીનું સર્જન કરવાની અને વૈશ્વિક વેપારમાં ભારતની સ્પર્ધાત્મકતા વધારવાની અપેક્ષા છે. વ્યાપક દરિયાઈ સુધારાઓ દ્વારા પૂરક, CMAS ભારતને અગ્રણી દરિયાઈ ઉત્પાદન અને લોજિસ્ટિક્સ હબ તરીકે સ્થાન આપવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

સંદર્ભો

બંદરો, શિપિંગ અને જળમાર્ગ મંત્રાલય

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU2875_nAmH3t.pdf?source=pqars&utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221817®=48&lang=2

https://dgma.gov.in/download/1775649151_69d6417f46b3f_dgs-nmdc-address-01042026.pdf?utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222805&lang=1®=3&utm

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2280831&lang=1®=3&utm

UNCTAD
https://unctad.org/topic/transport-and-trade-logistics/review-of-maritime-transport?utm

https://unctad.org/publication/review-maritime-transport-2025?utm

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com