ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) એ મેન્યુઅલ અને વિખરાયેલી પ્રક્રિયાઓને પારદર્શક, ટેકનોલોજી-સંચાલિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ સાથે બદલીને જાહેર ખરીદીમાં પરિવર્તન આણ્યું છે. સંપૂર્ણ ખરીદી જીવનચક્રનું ડિજિટાઇઝેશન કરીને, GeM એ ટ્રાન્ઝેક્શન ખર્ચમાં ઘટાડો કરવાની સાથે કાર્યક્ષમતા, પારદર્શિતા અને જવાબદારીમાં સુધારો કર્યો છે. એમએસઈ (MSEs), સ્ટાર્ટઅપ્સ, મહિલા સાહસિકો અને સામાજિક રીતે વંચિત સાહસો માટેના સમર્પિત પહેલોએ સરકારી બજારો સુધી પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે, જેનાથી ખરીદી વધુ સમાવેશી બની છે. ભારતના ડિજિટલ પ્રોક્યોરમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમના મુખ્ય સ્તંભ તરીકે, GeM ડિજિટલ ઇન્ડિયા, મેક ઇન ઇન્ડિયા, આત્મનિર્ભર ભારત અને ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસને ટેકો આપે છે.

ડિજિટલ યુગમાં જાહેર ખરીદી

દર વર્ષે, સરકારો વિવિધ ક્ષેત્રોમાં હજારો કરોડ રૂપિયાના સામાન અને સેવાઓની ખરીદી કરે છે. તબીબી ઉપકરણો અને વર્ગખંડના ફર્નિચરથી લઈને પરિવહન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ડિજિટલ સોલ્યુશન્સ સુધી, ખરીદી જાહેર વહીવટના લગભગ દરેક પાસાને ટેકો આપે છે. પરંપરાગત ખરીદીમાં ઘણીવાર કાગળનું કામ, બહુવિધ મંજૂરીઓ અને લાંબી ટેન્ડર પ્રક્રિયા શામેલ હતી, જે કાર્યક્ષમતા અને પારદર્શિતાને મર્યાદિત કરતી હતી. આ સિસ્ટમમાં પરિવર્તન લાવવા માટે, સરકારે 9 ઓગસ્ટ 2016 ના રોજ ગવર્નમેન્ટ ઈ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) લોન્ચ કર્યું.

પરંપરાગત ખરીદીથી ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ તરફ

જાહેર ખરીદીમાં એક પરિવર્તનકારી સુધારા તરીકે પરિકલ્પિત, GeM એ એકીકૃત, એન્ડ-ટુ-એન્ડ ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે. તે સરકારી ખરીદદારોને સુરક્ષિત, કાગળરહિત (paperless), રોકડરહિત (cashless) અને સંપર્કરહિત (contactless) ઇકોસિસ્ટમ દ્વારા સામાન અને સેવાઓ ખરીદવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. તે ખરીદદારો અને વેચનારાઓને એક સમાન ઓનલાઈન માર્કેટપ્લેસ પર એકસાથે લાવે છે, જે ખરીદીને વધુ પારદર્શક, કાર્યક્ષમ અને સ્પર્ધાત્મક બનાવે છે.

આ પ્લેટફોર્મ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોમાં અગ્રણી જાહેર ખરીદી પ્રણાલીઓ સહિત વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓનો અભ્યાસ કર્યા પછી વિકસાવવામાં આવ્યું હતું. તે ખરીદી પ્રક્રિયાને સરળ અને પ્રમાણભૂત બનાવવા માટે ડિજિટલ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરે છે. સામાન્ય નાણાકીય નિયમોમાં સુધારા દ્વારા તેના અમલીકરણને વધુ મજબૂત બનાવવામાં આવ્યું હતું, જેણે સરકારી સંસ્થાઓને આ પ્લેટફોર્મ દ્વારા ખરીદી કરવા માટે સક્ષમ બનાવી હતી.

GeM કેન્દ્રીય અને રાજ્ય મંત્રાલયો, વિભાગો, પીએસયુ (PSUs), સ્વાયત્ત સંસ્થાઓ, સ્થાનિક સંસ્થાઓ, પંચાયતો અને સહકારી મંડળીઓ સહિત સરકારી ખરીદદારોની વિશાળ શ્રેણીને સેવા આપે છે. આ પ્લેટફોર્મ વિક્રેતા નોંધણી અને પ્રોડક્ટ લિસ્ટિંગથી લઈને બિડિંગ, કોન્ટ્રાક્ટ એવોર્ડ, ઓર્ડર પરિપૂર્તિ અને ચુકવણી સુધીના સંપૂર્ણ ખરીદી જીવનચક્રનું ડિજિટાઇઝેશન કરે છે. આ વધુ પારદર્શિતા, જવાબદારી અને ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસ સુનિશ્ચિત કરે છે.

GeM ની પહેલો, નવીનતાઓ અને અસર વિશે વધુ જાણો.

પારદર્શક ખરીદી ઇકોસિસ્ટમનું નિર્માણ

પારદર્શિતા GeM ના ખરીદી માળખાના મૂળમાં છે. આ પ્લેટફોર્મ સરકારી ખરીદીમાં નિષ્પક્ષ સ્પર્ધા, પ્રમાણભૂત પ્રક્રિયાઓ અને ડેટા-આધારિત નિર્ણય લેવાને સક્ષમ બનાવે છે. સરકારી ખરીદદારો તેમની જરૂરિયાતોના આધારે સીધી ખરીદી, સરખામણી, ઇલેક્ટ્રોનિક બિડિંગ અને રિવર્સ ઓક્શન દ્વારા ખરીદી કરી શકે છે. ડિજિટલ રેકોર્ડ્સ, રિયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ અને સ્વચાલિત વર્કફ્લો સ્વયંસ્ફુરિત નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાને ઘટાડીને જવાબદારીમાં સુધારો કરે છે.

માહિતગાર નિર્ણયો લેવામાં ટેકો આપવા માટે, GeM ડેટા-આધારિત સાધનો અને એકીકૃત સેવાઓની શ્રેણી ઓફર કરે છે.

શું તમે જાણો છો? સૈન્ય બાબતોના વિભાગે (Department of Military Affairs) 06 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ સંચિત જીએમવી (GMV) માં ₹1.35 લાખ કરોડ વટાવી લીધા છે. સંરક્ષણ ખરીદીએ 6 ઓગસ્ટ 2026 ના રોજ GeM ના કુલ સંચિત જીએમવીમાં 14.93% થી વધુ યોગદાન આપ્યું હતું.

ખરીદદારો GeM બહાર ખરીદી કરતા પહેલા પ્રોડક્ટની ઉપલબ્ધતા અને અગાઉના ખરીદીના વલણોનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે GeM એવેલેબિલિટી રિપોર્ટ (GeM Availability Report) અને પાસ્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન સમરી (Past Transaction Summary) મેળવી શકે છે.

બિઝનેસ એનાલિટિક્સ સુવિધાઓ છેલ્લી ખરીદી કિંમત (Last Purchase Price), કિંમતના વલણો અને વિભાગીય ખરીદીનો ઇતિહાસ જેવી આંતરદૃષ્ટિ પૂરી પાડે છે. આનાથી ખરીદદારો માહિતગાર અને ખર્ચ-અસરકારક ખરીદીના નિર્ણયો લઈ શકે છે.

સેન્ટ્રલ પબ્લિક પ્રોક્યોરમેન્ટ પોર્ટલ (CPPP) સાથેનું એકીકરણ દેશભરમાં કરવામાં આવતી વિવિધ ખરીદીઓ પર સરકારી ટેન્ડર માહિતી માટે એક સિંગલ એક્સેસ પોઇન્ટ પૂરું પાડે છે.

એકીકૃત અને ઇન્ટરઓપરેબલ જાહેર ખરીદી ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે ઇન્ડિયન રેલવે ઇલેક્ટ્રોનિક પ્રોક્યોરમેન્ટ સિસ્ટમ (IREPS) અને ડિફેન્સ પબ્લિક પ્રોક્યોરમેન્ટ પોર્ટલ (DPPP) ની કાર્યક્ષમતાઓને GeM સાથે એકીકૃત કરવામાં આવી રહી છે.

જાહેર ખરીદીના માપદંડનો વિસ્તાર કરવો

GeM 1.37 લાખથી વધુ સરકારી ખરીદદાર સંસ્થાઓને લગભગ 25 લાખ વિક્રેતાઓ અને સેવા પ્રદાતાઓ સાથે જોડે છે, જે ₹20 લાખ કરોડ+ થી વધુ મૂલ્યની સંચિત ખરીદીને સુગમ બનાવે છે.

વ્યવહારો સુગમ બનાવવા ઉપરાંત, GeM ભારતના ડિજિટલ પ્રોક્યોરમેન્ટ ઇકોસિસ્ટમનો એક મહત્વપૂર્ણ સ્તંભ બની ગયું છે. આ પ્લેટફોર્મ ડિજિટલ ઇન્ડિયા, મેક ઇન ઇન્ડિયા, આત્મનિર્ભર ભારત, વોકલ ફોર લોકલ અને ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસને ટેકો આપે છે. તે 10,660 થી વધુ પ્રોડક્ટ કેટેગરીઝ અને 350 સેવા કેટેગરીઝ સાથે વ્યાપક ડિજિટલ માર્કેટપ્લેસ પૂરું પાડે છે, જે વિવિધ સરકારી ખરીદીની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરે છે. આ માર્કેટપ્લેસમાં તબીબી ઉપકરણો, ફર્નિચર, કમ્પ્યુટર્સ, ફાયર સેફ્ટી ઇક્વિપમેન્ટ અને હસ્તકળાની સાથે પરિવહન, કેટરિંગ, વાહન ભાડે રાખવા અને માનવ સંસાધન સેવાઓ જેવી સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે. બહુવિધ ખરીદી મોડ્સ, એકીકૃત ચુકવણી પ્રણાલીઓ અને ઓનલાઈન કોન્ટ્રાક્ટ જનરેશન વધુ પારદર્શક, કાર્યક્ષમ અને એન્ડ-ટુ-એન્ડ ડિજિટલ ખરીદી સુનિશ્ચિત કરે છે.

GeM નીતિગત સુધારા, ટેકનોલોજી અપગ્રેડ અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી દ્વારા સતત વિકસિત થવાનું પણ ચાલુ રાખ્યું છે. તાજેતરના સુધારાઓમાં વારંવારની ખરીદીઓ માટે રેટ કોન્ટ્રાક્ટ્સ (Rate Contracts) અને વિક્રેતાઓ માટે કોશન મની (Caution Money) ની જરૂરિયાતો દૂર કરવાનો સમાવેશ થાય છે. આ સુધારાઓએ ખરીદીને સરળ બનાવી છે અને ઇઝ ઓફ ડુઇંગ બિઝનેસમાં સુધારો કર્યો છે.

GeM ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરતી ભાગીદારીઓ

GeM એ જાહેર ખરીદીને વધુ નવીન, પારદર્શક અને સમાવેશી બનાવવા માટે સરકારી સંસ્થાઓ, નાણાકીય સંસ્થાઓ, ઉદ્યોગ સંસ્થાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ સાથે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી કરી છે.

ઇનોવેશન: એપ્રિલ 2025 માં, GeM એ સ્પેસ-ટેક માટે ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટર (IN-SPACe) અને ડ્રોન ખરીદી માટે ડ્રોન ફેડરેશન ઇન્ડિયા (DFI) સાથે ભાગીદારી કરી.

નાણાં (Finance): GeMSahay પહેલ હેઠળ, યુનિયન બેંક ઓફ ઇન્ડિયા સાથેની ભાગીદારી નોંધાયેલા વિક્રેતાઓ અને સેવા પ્રદાતાઓ માટે કોલેટરલ-ફ્રી વર્કિંગ કેપિટલ સુધીની પહોંચમાં સુધારો કરે છે.

GeMSahay

GeM Sahay એ એક સમર્પિત મોબાઇલ એપ છે જે GeM પર પાત્રતા ધરાવતા પ્રોપ્રાઇટરશિપ વિક્રેતાઓને ત્વરિત, કોલેટરલ-ફ્રી વર્કિંગ કેપિટલ લોન મેળવવા માટે સક્ષમ બનાવે છે. તે ખરીદદારની સંમતિની જરૂરિયાત વિના ઝડપી, કાગળરહિત ફાઇનાન્સિંગ સક્ષમ બનાવે છે, જે વિક્રેતાઓને સરકારી ઓર્ડર સીમલેસ રીતે પૂર્ણ કરવામાં મદદ કરે છે.

ક્ષમતા નિર્માણ (Capacity Building): અરૂણ જેટલી નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ફાઇનાન્શિયલ મેનેજમેન્ટ (AJNIFM), કેરએજ રેટિંગ્સ (CareEdge Ratings), નેશનલ સેન્ટર ફોર ગુડ ગવર્નન્સ (NCGG) અને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પબ્લિક એડમિનિસ્ટ્રેશન (IIPA) સાથેના MoU જાહેર ખરીદીમાં સંશોધન, તાલીમ, જ્ઞાન વિનિમય અને નીતિ વિકાસને ટેકો આપે છે.

અનુપાલન (Compliance): મેનપાવર આઉટસોર્સિંગ સેવાઓમાં પારદર્શિતા વધારવા અને કાયદાના પાલનને મજબૂત કરવા માટે એમ્પ્લોઇઝ પ્રોવિડન્ટ ફંડ ઓર્ગેનાઇઝેશન (EPFO) સાથે એકીકરણ.

સમાવેશ (Inclusion): યુએન વુમન (UN Women) સાથેની ભાગીદારી વુમેનિયા (Womaniya) પહેલ દ્વારા મહિલા સંચાલિત સાહસોને પ્રોત્સાહિત કરે છે, જે લિંગ-સંવેદનશીલ અને સમાવેશી જાહેર ખરીદીને પ્રોત્સાહન આપે છે.

મહિલાઓ, સ્ટાર્ટઅપ્સ અને સામાજિક રીતે વંચિત સાહસિકોનું સશક્તિકરણ

સરકારી ખરીદી સુધી છેવાડાના જોડાણને મજબૂત કરવા માટે, GeM એ જૂન 2026 માં કોમન સર્વિસ સેન્ટર ઈ-ગવર્નન્સ સર્વિસીસ ઈન્ડિયા લિમિટેડ (CSC-SPV) સાથે ભાગીદારી કરી છે. ભાગીદારી હેઠળ, પસંદગીના રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પાયલોટ ધોરણે 50 GeM સુવિધા કેન્દ્રો સ્થાપવામાં આવશે.

GeM સુવિધા કેન્દ્રો જાગરૂકતા, વિક્રેતા નોંધણી, વેન્ડર એસેસમેન્ટ, કેટલોગ નિર્માણ, ક્ષમતા નિર્માણ અને ફરિયાદ નિવારણની સાથે સ્થાનિક મદદ પૂરી પાડે છે. તેમનો ઉદ્દેશ્ય સરકારી ખરીદીમાં એમએસઈ (MSEs), મહિલા અને એસસી/એસટી સાહસિકો, સ્ટાર્ટઅપ્સ, કારીગરો, વણકરો, સ્વસહાય જૂથો (SHGs) અને સ્થાનિક ઉત્પાદકોની ભાગીદારી વધારવાનો છે.

GeM દ્વારા સમાવેશી વિકાસ (2025-26 માં)

આ પ્લેટફોર્મે સરકારી ખરીદીમાં પારદર્શક, ટેકનોલોજી-સંચાલિત ભાગીદારીને સક્ષમ કરીને પરંપરાગત રીતે ઓછું પ્રતિનિધિત્વ ધરાવતા જૂથો માટે બજાર પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે.

સૂક્ષ્મ અને નાના ઉદ્યોગો (MSEs): 11 લાખથી વધુ નોંધાયેલા MSEs એ ₹2.36 લાખ કરોડથી વધુ મૂલ્યના 51 લાખથી વધુ ઓર્ડર અમલમાં મૂક્યા.

મહિલા સંચાલિત સાહસો: 2.1 લાખથી વધુ નોંધાયેલા મહિલા સંચાલિત MSEs એ ₹28,000 કરોડથી વધુ મૂલ્યની ખરીદી સુરક્ષિત કરી.

એસસી/એસટી સાહસો: ખરીદી ₹6,000 કરોડને વટાવી ગઈ, જેણે લગભગ 28% વાર્ષિક વૃદ્ધિ નોંધાવી.

સ્ટાર્ટઅપ્સ: ખરીદી ₹19,000 કરોડને વટાવી ગઈ, જેણે 36% થી વધુ વાર્ષિક વૃદ્ધિ નોંધાવી.

સમાવેશી ભાગીદારીને મજબૂત કરવા માટે, GeM એ સ્વાયત્ત (SWAYATT), સ્ટાર્ટઅપ રનવે 2.0 (Startup Runway 2.0), વુમેનિયા (Womaniya) અને સરસ કલેક્શન (SARAS Collection) સહિતની સમર્પિત પહેલો રજૂ કરી છે. આ પહેલો સ્ટાર્ટઅપ્સ, મહિલા સાહસિકો, સ્વસહાય જૂથો (SHGs), કારીગરો અને અન્ય વંચિત સમુદાયો માટે બજાર પહોંચમાં સુધારો કરે છે.

સ્વાયત્ત (SWAYATT) પહેલ: સ્વાયત્ત (ઈ-ટ્રાન્ઝેક્શન્સ દ્વારા સ્ટાર્ટઅપ્સ, વુમન એન્ડ યુથ એડવાન્ટેજ) એ સમાવેશી જાહેર ખરીદીને પ્રોત્સાહન આપતી GeM ની ફ્લેગશિપ પહેલ છે. તે સ્ટાર્ટઅપ્સ, મહિલા સાહસિકો, MSEs અને SHGs ને સરકારી ખરીદદારોને વેચાણ કરવા માટે સક્ષમ બનાવે છે.

વુમેનિયા (Womaniya): આ પહેલ GeM પર મહિલા સાહસિકો અને મહિલા સ્વસહાય જૂથો (WSHGs) દ્વારા બનાવવામાં આવેલી પ્રોડક્ટ્સ પ્રદર્શિત કરે છે. તે તેમને સરકારી ખરીદીની તકો મેળવવામાં અને તેમની બજાર પહોંચ વિસ્તારવામાં મદદ કરે છે. વુમેનિયા વિશે વધુ માહિતી અહીં વાંચો.

સરસ કલેક્શન (SARAS Collection): સમર્પિત માર્કેટપ્લેસ કેટેગરી હેઠળ, સરસ કલેક્શન ગ્રામીણ સ્વસહાય જૂથો (SHGs) દ્વારા બનાવવામાં આવેલી રોજિંદા ઉપયોગની પ્રોડક્ટ્સ પ્રદર્શિત કરે છે અને ગ્રામીણ વિસ્તારોના SHGs ને કેન્દ્રીય અને રાજ્ય સરકારના ખરીદદારો સુધી બજાર પહોંચ પૂરી પાડવાનું લક્ષ્ય રાખે છે.

સ્ટાર્ટઅપ રનવે 2.0 (Startup Runway 2.0): તે સ્ટાર્ટઅપ્સને સરકારી ખરીદદારો સમક્ષ નવીન પ્રોડક્ટ્સ અને સેવાઓ પ્રદર્શિત કરવા અને જાહેર ખરીદીમાં જોડાવા માટે એક સમર્પિત માર્કેટપ્લેસ પૂરું પાડે છે.

વધુ સ્માર્ટ જાહેર ખરીદી તરફ

GeM પોતાના 11મા વર્ષમાં પ્રવેશ કરી રહ્યું છે, ત્યારે ધ્યાન વધુ સ્માર્ટ અને વધુ એકીકૃત જાહેર ખરીદી ઇકોસિસ્ટમ તરફ સ્થાનાંતરિત થઈ રહ્યું છે. આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ અને વ્યાપક ભાગીદારી પારદર્શિતા, કાર્યક્ષમતા અને શાસનને વધુ મજબૂત બનાવશે. સરકારી માંગને સ્થાનિક સાહસો સાથે જોડીને, GeM વોકલ ફોર લોકલ, મેક ઇન ઇન્ડિયા અને સમાવેશી આર્થિક વિકાસને આગળ ધપાવે છે. GeM ડિજિટલી સશક્ત અને આત્મનિર્ભર અર્થતંત્ર તરફની ભારતની મુસાફરીને સમર્થન આપવાનું ચાલુ રાખે છે.

સંદર્ભો

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2201284&reg=3&lang=2 https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2274872&reg=3&lang=1 https://doe.gov.in/files/circulars_document/FInal_GFR_upto_31_07_2024.pdf https://assets-bg.gem.gov.in/resources/upload/shared_doc/gem-chronicle-december-2025-edition_1766729032.pdf https://eprocure.gov.in/cppp/newsletterdisp/kbadqkdlcswfjdelrquehwuxcfmijmuixngudufgbuubgubfugbububjxcgfvsbdihbgfGhdfgFHytyhRtNjI2 https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=1897442&reg=48&lang=2 https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2021/mar/doc202131041.pdf

PIB આર્કાઇવ્ઝ https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=156611&ModuleId=3&reg=3&lang=1 https://www.pib.gov.in/factsheetdetails.aspx?id=148586&reg=48&lang=2

PDF જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

(रिलीज़ आईडी: 2296685) आगंतुक पटल : 9