શિક્ષણ મંત્રી પ્રહલાદ જોશી, મારા મિત્ર હરીશ સાલ્વે, પ્રોફેસર અભય કરંદીકર, IIT દિલ્હીના ડિરેક્ટર પ્રોફેસર રંગન બેનર્જી, બધા પ્રોફેસરો અન્ય મહાનુભાવો અને બધા સાથી વિદ્યાર્થીઓ.

આજે, દેશના આપ સૌ પ્રતિભાશાળી યુવાનો માટે એક નવી સફર શરૂ થાય છે. આપ સૌ તમારા જીવનમાં એક યાદગાર ક્ષણનો અનુભવ કરી રહ્યા છો. ઉત્સાહ, ઉમંગ, સપના અને લાગણીઓથી ભરપૂર, આ ક્ષણનો ભાગ બનવું, IIT દિલ્હીના આ કેમ્પસમાં આવવું અને આ અનુભવ તમારી સાથે શેર કરવો એ મારા માટે પણ ખૂબ જ ખાસ છે. છેલ્લી વાર જ્યારે મેં દીક્ષાંત સમારોહમાં હાજરી આપી હતી, ત્યારે આખો દેશ COVID-19 મહામારીમાંથી પસાર થઈ રહ્યો હતો. હું ત્યારે વર્ચ્યુઅલી જોડાયો હતો, પરંતુ આજે હું આપ સૌ યુવાનો વચ્ચે હાજર છું. અને એટલા માટે મને ખૂબ સારું લાગે છે.

મિત્રો,

જેમ આજે આપના પરિવારો ગર્વ અનુભવી રહ્યા છે, તેમ મને પણ આપ સૌ પર ગર્વ છે. કારણ કે, આપ માત્ર ડિગ્રી મેળવી રહ્યા નથી; આપ દેશ માટે ઘણું બધું કરવાના સપનાઓ સાથે અહીંથી જઈ રહ્યા છો. આજે, ઘણા વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની સિદ્ધિઓ માટે મેડલ પણ મેળવ્યા છે. હું આપ સૌને આ માટે અભિનંદન આપું છું. પણ જો તમારી એક કે બે દીકરીઓ હોત તો વધુ સારું થાત. માફ કરશો, એક કે બે જ કેમ, વધુ હોવી જોઈતી હતી. આજે, IIT દિલ્હી ખાતે AI સંબંધિત કેટલીક નવી પહેલો પણ શરૂ કરવામાં આવી છે, અને હું તમને બધાને આ માટે શુભકામનાઓ પાઠવું છું.

મિત્રો,

આજે, તમે બધા, અને બધા વિદ્યાર્થીઓ, આ કાર્યક્રમમાં હાજર છો, પરંતુ તમારા મનના કોઈ ખૂણામાં કંઈક બીજું જ ચાલી રહ્યું હશે. હું બાબા બાગેશ્વર નથી, પણ કંઈક તો ચાલી રહ્યું હશે. દરેક વિદ્યાર્થીનું આવતીકાલનું પોતાનું વિઝન હોય છે. ઘણા વિદ્યાર્થીઓ તેમના પહેલા પગારની રાહ જોઈ રહ્યા છે. કેટલાક નવા શહેરમાં નવી શરૂઆતની તૈયારી કરી રહ્યા છે. ઘણા લોકો તેમના પહેલા સ્ટાર્ટઅપનું સ્વપ્ન જોઈ રહ્યા છે. કેટલાકે આગામી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષા પર નજર રાખી છે. દરેકનો રસ્તો અલગ છે, દરેકનું સ્વપ્ન અલગ છે, પરંતુ આ બધું હોવા છતાં, એક લાગણી છે જે તમારા બધાને ગમશે: IIT દિલ્હીમાં તમારો પહેલો દિવસ અને આજે યાદ રાખો. તમે કદાચ વિચારતા હશો કે ગઈકાલે જ ઓરિએન્ટેશન થયું હતું, અને હવે દીક્ષાંત સમારોહનો સમય છે. ઓરિએન્ટેશનથી દીક્ષાંત સમારોહ સુધીની આ સફરથી તમને અપાર સંતોષનો અનુભવ થશે. અને તે જ સમયે, તમે બધા તમારા જીવનમાં એક નવો અધ્યાય શરૂ કરવાનો ઉત્સાહ અનુભવશો. અને તેથી, હું કહીશ કે, આ ક્ષણને પૂર્ણપણે જીવો. ભવિષ્યમાં, જ્યારે તમારી પાસે મોટી જવાબદારીઓ હશે, ત્યારે આ સ્થળની યાદો તમને ચોક્કસ જૂના દિવસોમાં લઈ જશે. તે તમને ઉર્જા પણ આપશે. દરેક છાત્રાલયમાં તમારી યાદો રહેલી છે: કુમાઉ, આરા, કારા, પવન, નીલ, કૈલાશ, હિમાદ્રી, આંતર-છાત્રાલય સ્પર્ધાઓની વાર્તાઓ, જૂની મજાક - એટલી બધી કે તમારે જતા પહેલા ફરી એકવાર તેમની યાદો તાજી કરવી જોઈએ.

અને મિત્રો,

આ ફક્ત અભ્યાસ વિશે જ નથી; એવું પણ શક્ય છે કે જિયા સરાયના પૌઆ આજે કેટલાક લોકોને બોલાવી રહ્યા હોય. પહેલેથી જ મોડું થઈ ગયું છે, અને તમે સતપુરા મેસના પરાઠા ચૂકી રહ્યા હશો. તમારામાંથી ઘણા લોકો વિન્ડ ટી પર થોડી વધુ ક્ષણો વિતાવવા માંગતા હશે અને જ્યારે તમે વિન્ડ ટી માટે જાઓ છો, ત્યારે મને પણ યાદ કરો. કેટલાક ફરીથી તેમના વિભાગની મુલાકાત લેવા માંગશે. કેટલાક તેમના મનપસંદ હેંગઆઉટ પર થોડો વધુ સમય બેસવા માંગશે.

અને મિત્રો,

આ ભાવનાત્મક ક્ષણોમાં, હું તમને એક વાત ચોક્કસ કહીશ: જ્યારે પણ જીવન તમને પાછળ જોવાની તક આપશે, ત્યારે તમને કેમ્પસ જીવન, તમારા મિત્રો, શિક્ષકો, માર્ગદર્શકો અને સહાયક સ્ટાફ યાદ આવશે જે તમારા પરિવાર બની ગયા છે, તમારા પ્રોફેસરો જેમણે તમારા જેવી પ્રતિભાઓને ઘડવાની જવાબદારી લીધી છે, અને આ 'સંસ્થા' જે ધીમે ધીમે તમારું ઘર બની ગઈ છે. તમે દરેક સફળતામાં તે બધાને યાદ રાખશો. તમે તે બધા માટે આભારી રહેશો. અને તેથી, અહીંથી નીકળતી વખતે તેમને તમારી સાથે એક સંપત્તિ તરીકે લઈ જાઓ. તેમને ભૂલશો નહીં, તેમને છોડશો નહીં, તેમને તમારી સાથે લઈ જાઓ. મારું સૂચન એ હશે કે જતા પહેલા, તમારે અહીંના દરેક સભ્યને મળવું જોઈએ, અને તમે જ્યાં પણ રહો છો, આ સંબંધને હંમેશા તાજો રાખવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.

મિત્રો,

આજે તમે આ સંસ્થા છોડી રહ્યા છો એવા સમયે જ્યારે દુનિયા ઝડપથી બદલાઈ રહી છે. દુનિયાના વ્યૂહાત્મક સમીકરણો ઝડપથી બદલાઈ રહ્યા છે. વૈશ્વિક શક્તિ સંતુલન પણ દરેક ક્ષણે બદલાઈ રહ્યું છે. અને આ પાછળની સૌથી મોટી શક્તિ ટેકનોલોજીની ગતિ છે. આજે, કોઈ પણ ખાતરીપૂર્વક કહી શકતું નથી કે આગામી 20-30 વર્ષમાં દુનિયા કેવી હશે.

પરંતુ મિત્રો,

જ્યારે પણ પરિવર્તનનો સમય આવે છે, ત્યારે પડકારો પણ ઉભા થાય છે અને નવી તકો પણ ઉભી થાય છે. દુનિયા બદલાશે, ટેકનોલોજી બદલાશે, ઉદ્યોગો બદલાશે અને વ્યવસાયો બદલાશે. પરંતુ, આ બધાની વચ્ચે, મારા શબ્દો યાદ રાખો: જે શીખે છે તે જીતશે. જેમની પાસે નવા પડકારોના નવા ઉકેલો શોધવાની હિંમત છે, તેમના માટે પડકારો તકોમાં ફેરવાઈ જશે. અને આ તે છે જે તમે IIT દિલ્હીમાંથી શીખ્યા. છેવટે, તમારી ડિગ્રી શું કહે છે? શું તે ફક્ત એ વાતનો પુરાવો છે કે તમે પરીક્ષા પાસ કરી છે? સારો CGPA મેળવ્યો? કે સારું પ્લેસમેન્ટ મેળવ્યું? અલબત્ત, આ બધાનું પોતાનું મહત્વ છે, પરંતુ હું માનું છું કે તમારી ડિગ્રી દુનિયાને કહે છે કે તમે મુશ્કેલ સમસ્યાઓનું નિરાકરણ કેવી રીતે કરવું તે જાણો છો. IIT દિલ્હીમાં તમારી સફર યાદ કરો. ત્યાં પહોંચવું સહેલું નહોતું, કે ત્યાંનો અભ્યાસ પણ સરળ નહોતો. પણ તમે હાર માની ન હતી. તમને આ ડિગ્રી રાતોરાત મળી ન હતી; દરેક વિષય, દરેક પ્રોજેક્ટ, મધ્ય-સેમેસ્ટર, અંતિમ-સેમેસ્ટર - આ નાના પગલાં - તમને અહીં લાવ્યા. જીવન પણ આ સિદ્ધાંતનું પાલન કરે છે. જ્યારે પણ કોઈ પડકાર ભારે લાગે છે, ત્યારે ગભરાશો નહીં; તેને નાના ભાગોમાં વિભાજીત કરો. તમે જાતે જોયું છે કે પ્રયોગશાળામાં સમસ્યા કેવી રીતે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચે છે. સિમ્યુલેશનમાં ઉકેલ શોધવામાં કલાકો કે દિવસો લાગશે. પરંતુ પછી તમે સમસ્યાનું નિરાકરણ કર્યું અને કંઈક નવું લઈને આવ્યા. તેવી જ રીતે, જીવનમાં પણ પડકારો ઉદ્ભવશે, પરંતુ પડકારો તેમના સ્વભાવમાં સહજ છે; તે એકલા આવતા નથી. જ્યારે મુશ્કેલી ઊભી થાય છે, ત્યારે તે તેની સાથે તકો પણ લાવે છે. દરેક વ્યક્તિએ ફક્ત સતર્ક અને સતર્ક રહેવાની જરૂર છે. આ સંસ્થાએ આપણને જે શીખવ્યું છે તે વારંવાર યાદ રાખવું જોઈએ.

મિત્રો,

હું તમારી સાથે કેટલાક વ્યવહારુ જીવનના પાઠ પણ શેર કરવા માંગુ છું. કેમ્પસ લાઇફ અને કેમ્પસની બહારના જીવન વચ્ચે ઘણો તફાવત છે. IIT પરીક્ષાનો એક અભ્યાસક્રમ હોય છે, પરંતુ જીવનની પરીક્ષામાં, બધું જ અભ્યાસક્રમની બહાર હોય છે. યાદ રાખો, કેમ્પસ લાઇફમાં, બધું જ સ્પષ્ટ હતું. શું ભણવું, કયા સોંપણીઓ પૂર્ણ કરવા, કઈ પરીક્ષાઓ આપવી - બધું જ અગાઉથી નક્કી કરવામાં આવ્યું હતું. પરંતુ જીવન અલગ છે; કોઈ સેટ કોર્સ કે પ્રશ્નપત્ર નથી. ક્યારેક, કોઈ તમને કહેતું પણ નથી કે વાસ્તવિક પ્રશ્ન શું હતો; તમારે તે પ્રશ્ન જાતે ઓળખવો પડશે. મેં ઘણા IIT ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓની યાત્રાઓ જોઈ છે. તેમની સફળતા ફક્ત તેમના સાચા જવાબોને કારણે નહોતી; તેમની સફળતા એવા પ્રશ્નોને ઓળખવાને કારણે હતી જેને દુનિયાએ પ્રશ્નો તરીકે ઓળખવાનું બંધ કરી દીધું હતું. તેઓએ એવી સમસ્યાઓના ઉકેલો શોધી કાઢ્યા જેની સાથે અન્ય લોકોએ પહેલાથી જ સમાધાન કર્યું હતું. અને તેથી, જીવનમાં જિજ્ઞાસા જાળવી રાખો, તમારી શીખવાની વૃત્તિને જીવંત રાખો, અને ચેતના જાળવી રાખો. જે બાબતો સ્વીકારવામાં આવે છે તેનું વિચાર્યા વિના પરીક્ષણ કરો અને પ્રશ્ન કરો. પરંતુ પ્રશ્નો પૂછવાનું બંધ ન કરો; ઉકેલો શોધવાની હિંમત રાખો. આ વિચાર તમારી અનોખી ઓળખ બનાવશે.

મિત્રો,

તમે બધા જાણો છો કે દરેક પેઢી પોતાના પડકારોનો સામનો કરે છે અને દરેક પેઢીની પોતાની રાષ્ટ્રીય જવાબદારી હોય છે. આપણા દેશે ગુલામીનો સમયગાળો પણ જોયો છે, જ્યારે તે પેઢીનું ફક્ત એક જ ધ્યેય હતું: ભારતની સ્વતંત્રતા. તેમણે બલિદાન આપ્યું અને તેના માટે લાંબો સંઘર્ષ કર્યો. આજે, આપણે સ્વતંત્ર ભારતમાં શ્વાસ લઈ રહ્યા છીએ, તે પેઢીની દ્રઢતા, બલિદાન અને સમર્પણને કારણે.

અને મિત્રો,

આજના સમયમાં, આપણે જે પડકારોનો સામનો કરીએ છીએ તે અલગ છે અને આપણી જવાબદારીઓ પણ અલગ છે. આગામી 30-35 વર્ષોમાં તમે જે કંઈ પણ કરો છો તે વિકસિત ભારત તરફની આપણી યાત્રાને અસર કરશે. તેથી, તમે જે પણ નિર્ણય લો છો તે દેશને કેવી રીતે ફાયદો થશે અને તે કઈ જરૂરિયાતો પૂરી કરશે તેના પર આધારિત હોવો જોઈએ. આજે, ભારત દરેક ક્ષેત્રમાં આત્મનિર્ભર બનવા તરફ કામ કરી રહ્યું છે - આર્થિક સ્વનિર્ભરતા, તકનીકી સ્વનિર્ભરતા અને ઔદ્યોગિક સ્વનિર્ભરતા. આ વિકસિત ભારતના મજબૂત પાયાનો પુરાવો છે. આ મજબૂત પાયા પર, તમારે એક ભવ્ય અને સુંદર વિકસિત ભારતનું નિર્માણ કરવું જોઈએ.

મિત્રો,

વિકસિત ભારત તરફની આ યાત્રામાં તમારી ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ છે. દેશના યુવાનો જેટલા વધુ સશક્ત બનશે, દેશ તેટલો જ મજબૂત બનશે. આ વિચારને ધ્યાનમાં રાખીને, અમે ઘણા ક્ષેત્રો ખોલ્યા છે જ્યાં યુવાનો માટે પ્રવેશ લગભગ બંધ હતો. સરકારની આધુનિક નીતિઓને કારણે, દેશમાં યુવાનો માટે નવા ક્ષેત્રો પણ બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

મિત્રો,

છેલ્લી વાર જ્યારે મને તમારા સિનિયર્સના દીક્ષાંત સમારોહમાં વર્ચ્યુઅલી જોડાવાની તક મળી ત્યારે મેં યુવાનો માટે અવકાશ ક્ષેત્રમાં થઈ રહેલા સુધારાઓ વિશે ચર્ચા કરી હતી. ત્યાં સુધી, આ ક્ષેત્રમાં લગભગ તમામ કાર્ય સરકાર દ્વારા હાથ ધરવામાં આવતું હતું. પરંતુ આજે એ જ અવકાશ ક્ષેત્ર હજારો યુવાનો માટે નવી તકોનું આકાશ બની ગયું છે. આજે આપણા યુવાનો પોતાના લોન્ચ વાહનો બનાવી રહ્યા છે, રોકેટ લોન્ચ કરી રહ્યા છે અને એવા સિદ્ધિઓ હાંસલ કરી રહ્યા છે જે વિશ્વના ફક્ત થોડા દેશોએ જ હાંસલ કરી છે. મને વિશ્વાસ છે કે આજે ક્યાંક, આપણા દેશમાં એક યુવાન એન્જિનિયર ગર્વથી કહી રહ્યો છે, "મારા પરિવારમાં પ્રથમ રોકેટ બનાવનાર." આપણી સામે સેમિકન્ડક્ટર ક્ષેત્રનું ઉદાહરણ પણ છે. જ્યારે આપણે આ દિશામાં પગલાં લીધાં, ત્યારે કેટલાક લોકોએ પ્રશ્નો ઉઠાવ્યા. એવું કહેવામાં આવતું હતું કે ભારત આ કરી શકશે નહીં. પરંતુ આજે, પ્રથમ સેમિકન્ડક્ટર એકમોમાં ઉત્પાદન શરૂ થઈ ગયું છે. હું દ્રઢપણે માનું છું કે ચિપ્સથી લઈને જહાજો સુધી બધું અહીં, તમારા પોતાના હાથે બનાવવામાં આવશે. અને ક્યાંક, એક યુવાન આત્મવિશ્વાસથી કહી રહ્યો છે, "First in my bloodline to make a chip in India". 

મિત્રો,

આજે આપણા ડ્રોન ક્ષેત્રને જુઓ. યુવાનો આ ક્ષેત્રમાં નવી શક્યતાઓ ઉભી કરી રહ્યા છે. ક્યાંક, ખેતરોમાં ડ્રોનનો ઉપયોગ થઈ રહ્યો છે, ડ્રોન દવાઓ પહોંચાડી રહ્યા છે અને ડ્રોન દેશની સુરક્ષામાં મદદ કરી રહ્યા છે. અને આજે ક્યાંક, એક યુવાન કહી રહ્યો છે, "First in my bloodline  to make a drone”. 

મિત્રો,

આ પેઢીના તમારા જેવા યુવાનોએ ભારતની સ્ટાર્ટઅપ ક્રાંતિને આકાર આપ્યો છે અને તેને સશક્ત બનાવ્યો છે. આ સંસ્થામાંથી ઘણા સ્થાપકો ઉભરી આવ્યા છે. જો એક સંસ્થામાંથી આટલું બધું થઈ શકે છે, તો કલ્પના કરો કે દેશભરમાં કેટલી અપાર સંભાવનાઓ ઉભી થઈ રહી છે. યુનિકોર્ન, ડિજિટલ પેમેન્ટ અને ફિનટેક ક્રાંતિએ લાખો યુવાનોને પહેલી વાર કંઈક નવું કરવાનો પ્રયાસ કરવાની તક આપી છે.

મિત્રો,

એવા ઘણા ક્ષેત્રો છે જ્યાં ભારત એક નવી સફર શરૂ કરી રહ્યું છે, અને દેશ તમારા જેવા યુવાનો તરફ મોટી જવાબદારી અને મોટી અપેક્ષાઓ સાથે જોઈ રહ્યો છે. કૃત્રિમ બુદ્ધિમત્તા, ડેટા સેન્ટર્સ, મહત્વપૂર્ણ ખનિજો, ઊંડા સમુદ્રમાં સંશોધન, બેટરી, પાવર સ્ટોરેજ, ઉર્જા સુરક્ષા, ઇલેક્ટ્રિક ગતિશીલતા, ક્વોન્ટમ કમ્પ્યુટિંગ, આવા ઘણા ક્ષેત્રો તમારી પ્રતિભા, તમારી નવીનતા અને તમારા નેતૃત્વની રાહ જોઈ રહ્યા છે, અને હું પણ રાહ જોઈ રહ્યો છું.

મિત્રો,

હવે આપ સૌની સામે બીજી એક મહાન તક છે, અને તે નવી તક સંશોધન છે. આજે, દેશને નવા સંશોધનની સખત જરૂર છે, અને આપણે સંશોધન પર પણ એટલા જ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છીએ. પ્રધાનમંત્રી સંશોધન ફેલોશિપ આપણા પ્રતિભાશાળી યુવાનોને સંશોધન કરવાની તક પૂરી પાડી રહી છે. વિચારોને ખીલવાની તક આપવા માટે સંશોધન વિકાસ અને નવીનતા યોજના શરૂ કરવામાં આવી છે. દેશમાં વિજ્ઞાન અને સંશોધનને એક નવી ગતિ આપવા માટે રાષ્ટ્રીય સંશોધન ફાઉન્ડેશનની પણ સ્થાપના કરવામાં આવી છે. સંશોધન ક્ષેત્ર માટે એક લાખ કરોડ રૂપિયા સુધીના ભંડોળની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી રહી છે. અંગ્રેજીમાં, એક લાખ કરોડ. હું તમને આ કહી રહ્યો છું.

એ જ રીતે, મિત્રો,

શૈક્ષણિક સંસાધનોની પહોંચ પણ સરળ બનાવવામાં આવી છે. વન નેશન વન સબ્સ્ક્રિપ્શન દ્વારા, વિશ્વ-પ્રસિદ્ધ સંશોધન જર્નલો દેશના નાનામાં નાના શહેરો સુધી પણ કોઈપણ વધારાના ખર્ચ વિના પહોંચી રહ્યા છે.

મિત્રો,

હું જાણું છું કે આપણે હજુ પણ આ દિશામાં લાંબી મજલ કાપવાની છે, અને આ ફક્ત સંશોધન પ્રત્યેની તમારી પ્રતિબદ્ધતાથી જ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. આ માટે, દેશને તમારી પાસેથી અપેક્ષાઓ છે અને સૌથી અગત્યનું, તે તમારા પર વિશ્વાસ પણ કરે છે.

મિત્રો,

હવે હું તમારી સાથે થોડી વિક્ષેપ વિશે વાત કરીશ. જ્યારે આપણે મોટા લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવા માટે નીકળીએ છીએ, ત્યારે આપણને એક મોટા વિક્ષેપનો પણ સામનો કરવો પડે છે. આ વિક્ષેપ એકબીજા સાથે સરખામણી, કોઈને કયું પેકેજ મળ્યું, કોણ કઈ કંપનીમાં જોડાયું, કયું શહેર, કયો દેશ, કોણે સ્ટાર્ટઅપ શરૂ કર્યું. આજના સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં, આ સરખામણીઓ ક્યારેય સમાપ્ત થતી નથી. પરંતુ યાદ રાખો, જીવન કોઈ લીડરબોર્ડ નથી; તમારી વાસ્તવિક દોડ બીજા કોઈ સાથે નથી, પરંતુ તમારી જાત સાથે છે. દરરોજ ગઈકાલ કરતા વધુ સારા બનવાનો પ્રયાસ કરતા રહો. ઉપરાંત, તમારા શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખો.

મિત્રો,

હું ફરી એકવાર બધા વિદ્યાર્થીઓને મારા હૃદયપૂર્વક અભિનંદન પાઠવું છું. હું તમારા માતાપિતા અને પરિવારના સભ્યોને ખાસ અભિનંદન આપું છું, તમારા શિક્ષકોને મારી શુભેચ્છાઓ અને આ સફર દરમિયાન દરેક પગલે તમારી સાથે ઉભા રહેલા બધાને મારી શુભેચ્છાઓ. તમારું ભવિષ્ય ઉજ્જવળ રહે, તમે નવી ઊંચાઈઓ સુધી પહોંચતા રહો. આ શુભેચ્છા સાથે, ખૂબ ખૂબ આભાર.

નમસ્તે!

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com