સિન્થેટિક ઓડિયો, વિડિયો અને ટેક્સ્ટ સહિત આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) દ્વારા સંચાલિત ડીપફેક્સ દ્વારા ઊભા થયેલા જોખમો પ્રત્યે સરકાર સચેત છે. યુઝર્સ માટે એક ખુલ્લી, સુરક્ષિત, વિશ્વસનીય અને જવાબદારીપૂર્ણ સાયબર સ્પેસ સુનિશ્ચિત કરવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે, ભારત સરકારે ડીપફેક પડકારના વિવિધ પાસાઓને સંબોધતા નીચેના કાયદાઓ અને નિયમો ઘડ્યા છે:

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી એક્ટ, 2000 ("IT એક્ટ")

• ઓળખની ચોરી (કલમ 66C), છદ્મવેશ/ઓળખ બદલવી (કલમ 66D), ગોપનીયતાનું ઉલ્લંઘન (કલમ 66E), અશ્લીલ અથવા જાતીય રીતે સ્પષ્ટ સામગ્રી પ્રકાશિત કે પ્રસારિત કરવી (કલમ 67, 67A) જેવા અપરાધોને આવરી લે છે.
• ચોક્કસ માહિતી/લિંક સુધીની પહોંચને અવરોધવા માટે મધ્યસ્થીઓને બ્લોકિંગ ઓર્ડર જારી કરવાની જોગવાઈ (કલમ 69A).
• ગેરકાયદેસર કૃત્ય કરવા માટે વપરાતી માહિતીને દૂર કરવા માટે મધ્યસ્થીઓને નોટિસ જારી કરવાની જોગવાઈ (કલમ 79).
• આ ઉપરાંત, આ કાયદો પોલીસને ગુનાઓની તપાસ કરવાની પણ સત્તા આપે છે (કલમ 78 અને 80).

ભારતીય ન્યાય સંહિતા, 2023 ("BNS")

• કલમ 353 નો ઉદ્દેશ્ય જાહેર ઉપદ્રવ અથવા ભય પેદા કરી શકે તેવા ખોટા અથવા ગેરમાર્ગે દોરનારા નિવેદનો, અફવાઓ અથવા અહેવાલો બનાવવાના કૃત્યને સજા આપીને ગેરમાર્ગે દોરનારી માહિતી અને ખોટી માહિતીના પ્રસારને રોકવાનો છે.
• ડીપફેક સામગ્રી ધરાવતા સંગઠિત સાયબર અપરાધો સામે કલમ 111 હેઠળ પણ કેસ ચલાવી શકાય છે.

ઇન્ફોર્મેશન ટેકનોલોજી (ઇન્ટરમીડિયરી ગાઇડલાઇન્સ એન્ડ ડિજિટલ મીડિયા એથિક્સ કોડ) રૂલ્સ, 2021 ("IT રૂલ્સ") IT રૂલ્સ મધ્યસ્થીઓ પર તેમની ફરજો બજાવતી વખતે યોગ્ય સમજદારી પાળવા માટે ચોક્કસ જવાબદારીઓ લાદે છે અને કમ્પ્યુટર સંસાધનોના યુઝર્સને નીચે મુજબની કોઈ પણ માહિતી હોસ્ટ, પ્રદર્શિત, અપલોડ, સુધારો, પ્રકાશિત, પ્રસારિત, અપડેટ કે શેર ન કરવા માટે જણાવશે:

• અશ્લીલ, પોર્નોગ્રાફિક, ગોપનીયતા પર તરાપ મારતી હોય અથવા નફરત કે હિંસાને પ્રોત્સાહન આપતી હોય;
• બાળકોને નુકસાન પહોંચાડતી હોય;
• ડીપ-ફેક્સ સહિતના માધ્યમથી ગેરમાર્ગે દોરતી હોય અથવા છેતરતી હોય;
• અન્યનો છદ્મવેશ ધારણ કરતી હોય; જેમાં એઆઈનો ઉપયોગ હોય
• રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અથવા જાહેર વ્યવસ્થા માટે જોખમ ઊભું કરતી હોય;
• કોઈપણ લાગુ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય.

મધ્યસ્થીઓએ યુઝર્સને સેવાની શરતો અને યુઝર કરારો દ્વારા ગેરકાયદેસર સામગ્રી શેર કરવાના પરિણામો વિશે સ્પષ્ટપણે જાણ કરવી જોઈએ, જેમાં સામગ્રી દૂર કરવી, એકાઉન્ટ નિલંબિત કરવું અથવા સમાપ્ત કરવાનો સમાવેશ થાય છે.

ભારતમાં 50 લાખ કે તેથી વધુ રજિસ્ટર્ડ યુઝર બેઝ ધરાવતા સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓએ (SSMIs) નીચેની વધારાની જવાબદારીઓનું પાલન કરવું જરૂરી છે:

• મેસેજિંગ સેવાઓ આપતા SSMIs એ ગંભીર અથવા સંવેદનશીલ સામગ્રીના મૂળ રચનાકારોને શોધવામાં કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓને મદદ કરવી જ જોઈએ.
• ગેરકાયદેસર સામગ્રીની ક્ષતિ શોધવા અને તેનો પ્રસાર મર્યાદિત કરવા માટે સ્વચાલિત સાધનોનો ઉપયોગ કરવો.
• પાલન અહેવાલો પ્રકાશિત કરવા, સ્થાનિક અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી, અને પાલન તેમજ કાયદા અમલીકરણ સંકલન માટે ભારતમાં સ્થિત ભૌતિક સરનામું શેર કરવું.
• સ્વેચ્છાએ યુઝર વેરિફિકેશન, આંતરિક અપીલ અને સ્વતઃ સંજ્ઞાન લેતા પહેલા નિષ્પક્ષ સુનાવણીની તક આપવી.

ગ્રીવન્સ રેડ્રેસલ મિકેનિઝમ: મધ્યસ્થીઓએ ફરિયાદ અધિકારીઓની નિમણૂક કરવી અને નિર્ધારિત સમયમર્યાદામાં ફરિયાદોનું નિવારણ કરવું જરૂરી છે. જો યુઝર્સની ફરિયાદો મધ્યસ્થીઓના ફરિયાદ અધિકારીઓ દ્વારા ઉકેલવામાં ન આવે તો તેઓ https://www.gac.gov.in પર ઓનલાઈન અપીલ કરી શકે છે. GACs સામગ્રી મોડરેશન નિર્ણયોની જવાબદારી અને પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત કરે છે.

પોલીસ પાસે નોંધાયેલી ફરિયાદોની તપાસ સંબંધિત કાયદાકીય માળખા હેઠળ સંબંધિત કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ (LEAs) દ્વારા કરવામાં આવે છે. કારણ કે ભારતના સંવિધાનની સાતમી અનુસૂચિ મુજબ 'પોલીસ' અને 'જાહેર વ્યવસ્થા' એ રાજ્યના વિષયો છે, તેથી રાજ્ય/કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો તેમની કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ (LEAs) દ્વારા સાયબર ક્રાઇમ સહિતના ગુનાઓની અટકાયત, શોધ, તપાસ અને પ્રોસિક્યુશન માટે પ્રાથમિક રીતે જવાબદાર છે.

તાજેતરના સુધારા: 10 ફેબ્રુઆરી, 2026 ના રોજ, સરકારે સિન્થેટિકલી જનરેટેડ ઇન્ફોર્મેશન (SGI), જેમાં ડીપફેક્સ અને AI-જનરેટેડ સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે, તેનાથી થતા નુકસાનને રોકવા માટે IT રૂલ્સ, 2021 માં સુધારો કરીને નિયામક માળખાને મજબૂત બનાવ્યું છે.

સુધારા સંબંધિત મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે: -

• મધ્યસ્થીઓએ માન્ય AI-જનરેટેડ સામગ્રી માટે સ્પષ્ટ લેબલિંગ અને ટ્રેસેબલ મેટાડેટા સુનિશ્ચિત કરવા જરૂરી છે, જેથી યુઝર્સ કૃત્રિમ રીતે બનાવેલી સામગ્રીને સરળતાથી ઓળખી શકે અને છેતરપિંડી અથવા દુરુપયોગને રોકી શકે.
• તે યુઝરની જવાબદારી અને પ્લેટફોર્મ ડ્યુ ડિલિજન્સને વધુ મજબૂત બનાવે છે, જેમાં ગેરકાયદેસર AI-જનરેટેડ સામગ્રીના કાનૂની પરિણામો અંગે ફરજિયાત યુઝર જાગરૂકતા અને સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓ માટે વધુ કડક પાલન જવાબદારીઓનો સમાવેશ થાય છે.
• અગત્યનું એ છે કે, આ માર્ગદર્શિકા બાળ જાતીય શોષણ સામગ્રી, બિન-સહમતિપૂર્ણ અંતરંગ છબીઓ, છદ્મવેશ અને અન્ય હાનિકારક AI-જનરેટેડ સામગ્રીને સ્પષ્ટપણે આવરી લે છે, જેમાં પ્લેટફોર્મ્સે આવી સામગ્રીને અટકાવવી અને શોધાયા પછી તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવી જરૂરી છે.
• પાલન માટેની સમયમર્યાદા મજબૂત કરવી, જેમાં યોગ્ય સરકાર અથવા અદાલતના આદેશો તરફથી માન્ય કારણોસરની સૂચના મળવા પર વાસ્તવિક જાણકારી થતાં ગેરકાયદેસર માહિતી દૂર કરવાની સમયમર્યાદા ઘટાડવી (સમયમર્યાદા 36 કલાકથી ઘટાડીને 3 કલાક કરવામાં આવી છે) અને ફરિયાદ નિવારણ માટે (નગ્નતા/છદ્મવેશ વગેરે જેવી વિશેષ શ્રેણીઓ સહિત) (સમયમર્યાદા અનુક્રમે 72 કલાકથી ઘટાડીને 36 કલાક અને સંવેદનશીલ બાબતો માટે 24 કલાકથી ઘટાડીને 2 કલાક કરવામાં આવી છે).
• કોઈ પણ યુઝર તે સમયે અમલમાં હોય તેવા કોઈ પણ કાયદાનું ઉલ્લંઘન કરતી હોય તેવી કોઈ પણ કૃત્રિમ રીતે જનરેટ થયેલી માહિતી બનાવી, જનરેટ કરી, સુધારી, બદલી, પ્રકાશિત કરી, પ્રસારિત કરી, શેર કરી કે ફેલાવી ન શકે તે માટે મધ્યસ્થીઓ સ્વચાલિત સાધનો અથવા અન્ય યોગ્ય મિકેનિઝમ સહિતના વાજબી અને યોગ્ય તકનીકી ઉપાયો તૈનાત કરવા માટે બંધાયેલા છે.
• IT રૂલ્સ સિગ્નિફિકન્ટ સોશિયલ મીડિયા ઇન્ટરમીડિયરીઝ (SSMIs) ને બળાત્કાર, બાળ જાતીય શોષણ કે આચરણ, સ્પષ્ટ કે ગૂઢ હોય તેવા કોઈ પણ સ્વરૂપમાં કોઈપણ કૃત્ય અથવા સિમ્યુલેશન દર્શાવતી માહિતી અથવા અગાઉ દૂર કરવામાં આવેલી માહિતી સાથે સામગ્રીમાં બિલકુલ સમાન હોય તેવી કોઈપણ માહિતીને પ્રોએક્ટિવ રીતે ઓળખવા માટે સ્વચાલિત સાધનો અથવા અન્ય યોગ્ય મિકેનિઝમ્સ સહિત યોગ્ય તકનીકી ઉપાયો તૈનાત કરવા વાજબી પ્રયાસો કરવાની ફરજ પાડે છે.
• IT રૂલ્સમાં આપેલી કાનૂની જવાબદારીઓનું પાલન કરવામાં મધ્યસ્થીઓ નિષ્ફળ જાય તે કિસ્સામાં, તેઓ IT એક્ટની કલમ 79 હેઠળ આપવામાં આવેલી થર્ડ પાર્ટી માહિતીમાંથી મુક્તિ ગુમાવે છે. તેઓ કોઈપણ હાલના કાયદા હેઠળ પૂરી પાડવામાં આવેલી પરિણામી કાર્યવાહી અથવા પ્રોસિક્યુશન માટે જવાબદાર છે.

એડવાઇઝરી અને સ્ટેન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર (SOP): સરકારે IT એક્ટ અને IT રૂલ્સ હેઠળ ડ્યુ ડિલિજન્સ જવાબદારીઓનું પાલન કરવા પર ભાર મૂકતા સોશિયલ મીડિયા મધ્યસ્થીઓ સહિત મધ્યસ્થીઓને બહુવિધ એડવાઇઝરી જારી કરી છે. જારી કરાયેલી એડવાઇઝરી અને તૈયાર કરાયેલ SOP ની વિગતો નીચે મુજબ છે:

• 29.12.2025ના રોજની એડવાઇઝરી દ્વારા, સરકારે મધ્યસ્થીઓને તેમના પ્લેટફોર્મ પર અશ્લીલ, અશિષ્ટ, કામુક, પોર્નોગ્રાફિક અને અન્ય ગેરકાયદેસર સામગ્રી હોસ્ટ કરવા, પ્રકાશિત કરવા, પ્રસારિત કરવા, શેર કરવા અથવા અપલોડ કરવાથી રોકવા માટે IT એક્ટ અને IT રૂલ્સ હેઠળ કાનૂની ડ્યુ ડિલિજન્સ જવાબદારીઓનું પાલન કરવા અંગે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો. તેણે મધ્યસ્થીઓને તેમના આંતરિક પાલન માળખાં, સામગ્રી મોડરેશન પદ્ધતિઓ અને યુઝર અમલીકરણ તંત્રોની તાત્કાલિક સમીક્ષા કરવા અને IT એક્ટ અને IT રૂલ્સની જોગવાઈઓનું કડક અને સતત પાલન સુનિશ્ચિત કરવા માટે પણ સલાહ આપી હતી.
• ધાર્મિક બાબતોને લગતી માહિતીના જવાબદાર વ્યવસ્થાપન અંગે મધ્યસ્થીઓને 09.02.2026 ના રોજ એક એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી. મધ્યસ્થીઓને ધાર્મિક સામગ્રી યોગ્ય સંવેદનશીલતા, ચોકસાઈ અને આદર સાથે હાથ ધરવામાં આવે અને તેમના પ્લેટફોર્મ પર કોઈ વિકૃત, ગેરમાર્ગે દોરનારી કે ગેરકાયદેસર ધાર્મિક સામગ્રીને ફેલાવા દેવામાં ન આવે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે તાકીદે ઉન્નત દેખરેખ અને ઉત્તરદાયિત્વ માળખું તૈયાર કરવાની સલાહ આપવામાં આવી હતી. અને કાનૂની ડ્યુ ડિલિજન્સ જવાબદારીઓનું મધ્યસ્થીઓ દ્વારા કોઈ પણ અનાદર કરવાથી IT એક્ટની કલમ 79 હેઠળ આપવામાં આવેલી મુક્તિ ગુમાવવી પડી શકે છે અને લાગુ કાયદા હેઠળ પરિણામી કાનૂની કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
• અપમાનજનક, બદનક્ષીભરી, વાંધાજનક, અપમાનજનક અને ગેરમાર્ગે દોરનારી કૃત્રિમ રીતે જનરેટ કરાયેલી માહિતીના જનરેશન, હોસ્ટિંગ, પ્રકાશન, પ્રસારણ, શેરિંગ કે અપલોડિંગ સંદર્ભે 16.03.2026 ના રોજ મધ્યસ્થીઓને એક એડવાઇઝરી જારી કરવામાં આવી હતી.
• ઓનલાઈન પ્લેટફોર્મ પર નોન-કન્સન્સ્યુઅલ ઇન્ટિમેટ ઇમેજરી (NCII) સામગ્રીના પ્રસારને ઘટાડવા માટે એક સ્ટેન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર ("SoP") 11.11.2025 ના રોજ તૈયાર કરીને બહાર પાડવામાં આવી છે. SoP સંમતિ વિના શેર કરાયેલી અંતરંગ અથવા મોર્ફ કરેલી છબીઓ સહિતની NCII સામગ્રીના ઓનલાઈન પ્રસાર સામે તાત્કાલિક અને સમાન કાર્યવાહી સુનિશ્ચિત કરવા પીડિતો, મધ્યસ્થીઓ અને કાયદા અમલીકરણ એજન્સીઓ માટે વિગતવાર માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.

ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાને જાળવવા માટે સ્વદેશી AI- આધારિત સાધનો

• જ્ઞાન ભારતમ વેબ પોર્ટલ ભારતના હસ્તપ્રત વારસા સુધી બુદ્ધિપૂર્વકની પહોંચ પ્રદાન કરવા માટે લાર્જ લેંગ્વેજ સ્ક્રિપ્ટ મોડલ્સ (LLSM), ઓપ્ટિકલ કેરેક્ટર રેકગ્નિશન (OCR), હેન્ડરાઇટન ટેક્સ્ટ રેકગ્નિશન (HTR), સ્ક્રિપ્ટ રેકગ્નિશન, સિમેન્ટીક સર્ચ અને મશીન-આસિસ્ટેડ ટ્રાન્સલેશન સહિત AI (આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ)-સક્ષમ તકનીકોનો ઉપયોગ કરે છે.
• જ્ઞાન મિત્રમ, જ્ઞાન ભારતમ વેબ પોર્ટલનું AI-સંચાલિત નોલેજ ઇન્ટરફેસ હસ્તપ્રતના ચિત્રો, ટ્રાન્સક્રિપ્શન્સ અને અનુવાદોનું સંકલન કરીને હસ્તપ્રતોનું બુદ્ધિપૂર્વક અર્થઘટન, સંદર્ભીકરણ અને સંશોધન સક્ષમ કરવા માટે LLSM, OCR, HTR, સ્ક્રિપ્ટ રેકગ્નિશન, સિમેન્ટીક સર્ચ અને મશીન-આસિસ્ટેડ ટ્રાન્સલેશનનો ઉપયોગ કરે છે.
• ભારતીયGPT, જ્ઞાન ભારતમ વેબ પોર્ટલ પર "મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ-ટુ-કન્વર્સેશનલ AI" ધરાવે છે જે હસ્તપ્રત વારસાને AI-રેડી, મશીન-રીડેબલ જ્ઞાનમાં રૂપાંતરિત કરે છે અને તેની "ટોક ટુ મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ" સુવિધા દ્વારા ટેક્સ્ટ, ઓડિયો અને વૉઇસ-આધારિત ક્રિયાપ્રતિક્રિયા સહિત બહુભાષી અને મલ્ટિમોડલ પહોંચ પ્રદાન કરે છે, જેથી ભારતની જ્ઞાન પરંપરાઓને વિદ્વાનો, વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને જનતા માટે વધુ સુલભ બનાવી શકાય.

ડીપફેક સામગ્રીની ક્ષતિ શોધવી ઇન્ડિયા-AI મિશનના સેફ અને ટ્રસ્ટેડ AI સ્તંભનો ઉદ્દેશ્ય સ્વદેશી ગવર્નન્સ ફ્રેમવર્ક, ધોરણો, સાધનો અને મૂલ્યાંકન પદ્ધતિઓ દ્વારા AI ના જવાબદાર વિકાસ, તૈનાતી અને અપનાવવાની પ્રક્રિયાને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. ડીપફેક શોધવા સહિત દેશભરની શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં 13 રિસ્પોન્સિબલ AI પ્રોજેક્ટ્સને મંજૂરી આપવામાં આવી છે.

ડીપફેક શોધવા સંબંધિત મુખ્ય પહેલોમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

• સાક્ષ્ય, IIT જોધપુર અને IIT મદ્રાસ દ્વારા ડીપ ફેક શોધવા માટે વિકસાવવામાં આવેલ મલ્ટી-એજન્ટ ફ્રેમવર્ક
• ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ બનાવટી શોધ સિસ્ટમ સુધારવા માટે AI વિશ્લેષક
• રીઅલ-ટાઇમ વૉઇસ ડીપફેક ડિટેક્શન સિસ્ટમ પર IIT ખડગપુરનો પ્રોજેક્ટ

જાગરૂકતા ઝુંબેશ: ઇન્ફોર્મેશન સિક્યોરિટી એજ્યુકેશન એન્ડ અવેરનેસ (ISEA) - સરકાર માહિતી સુરક્ષામાં માનવ સંસાધન ઊભું કરવા અને જનતામાં સાયબર સ્વચ્છતા અને સાયબર સુરક્ષાના વિવિધ પાસાઓ વિશે સામાન્ય જાગરૂકતા લાવવા માટે 'ઇન્ફોર્મેશન સિક્યોરિટી એજ્યુકેશન એન્ડ અવેરનેસ (ISEA)' પર એક પ્રોજેક્ટ અમલમાં મૂકી રહી છે. અત્યાર સુધીમાં, દેશભરમાં શાળા/કોલેજના વિદ્યાર્થીઓ, શિક્ષકો, કાયદા અમલીકરણ, સરકારી કર્મચારીઓ અને સામાન્ય જનતા સહિત 11.37 લાખથી વધુ પ્રતિભાગીઓને આવરી લેતી 6,650 જાગરૂકતા વર્કશોપ યોજવામાં આવી છે.

વધુમાં, હેન્ડબુક, શોર્ટ વિડિયો, પોસ્ટર્સ, બ્રોશરો, બાળકો માટે કાર્ટૂન વાર્તાઓ વગેરે સ્વરૂપે બહુભાષી જાગરૂકતા સામગ્રી પ્રકાશિત કરવામાં આવી છે અને પ્રિન્ટ, ઇલેક્ટ્રોનિક, સોશિયલ મીડિયા અને www.isea.gov.in અને https://staysafeonline.in/ દ્વારા પ્રસારિત કરવામાં આવી છે.

CERT-In: ઇન્ડિયન કોમ્પ્યુટર ઇમરજન્સી રિસ્પોન્સ ટીમ પણ ડીપફેક સહિત AI-સંબંધિત જોખમો અને તેના ઉપાયો પર નિયમિતપણે માર્ગદર્શિકા જારી કરે છે; તેની અધિકૃત વેબસાઇટ્સ અને સોશિયલ મીડિયા હેન્ડલ્સ પર સુરક્ષા સંબંધિત ટિપ્સ અને જાગરૂકતા પોસ્ટરો, ઇન્ફો-ગ્રાફિક્સ અને વિડિયો શેર કરે છે અને તેનો ઉદ્દેશ્ય ઇન્ટરનેટ યુઝર્સને બાળકો માટેના ઓનલાઈન સુરક્ષા પગલાં સહિત સાયબર સુરક્ષા હુમલાઓ અને છેતરપિંડી અંગે સંવેદનશીલ બનાવવાનો છે. તેણે ડીપફેકના જોખમો અને ડીપફેક્સ સામે સુરક્ષિત રહેવા માટે પાળવાના ઉપાયો પર નવેમ્બર 2024 માં એક એડવાઇઝરી પ્રકાશિત કરી છે.

આ માહિતી કેન્દ્રીય રાજ્ય મંત્રી શ્રી જીતિન પ્રસાદ દ્વારા 29.07.2026 ના રોજ લોકસભામાં રજૂ કરવામાં આવી હતી.

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2291789) आगंतुक पटल : 14