ભારતે નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં રેકોર્ડ US$ 863.1 બિલિયનની અત્યાર સુધીની સર્વોચ્ચ નિકાસ નોંધાવી છે, જેમાં માલસામાનની નિકાસ US$ 441.8 બિલિયન સુધી પહોંચી છે અને સેવાઓની નિકાસ વધીને US$ 421.3 બિલિયન થઈ છે, જે નિકાસ વૃદ્ધિને આગળ ધપાવવામાં ભારતના મર્ચેન્ડાઇઝ અને સેવા ક્ષેત્રોની સંયુક્ત શક્તિ દર્શાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન વેપારી માલની નિકાસ અને FTA મુજબ ભારતની વેપારી માલની નિકાસ માટે ગંતવ્ય મુજબનો ડેટા કોષ્ટક 1 માં નીચે આપેલ છે.

કોષ્ટક 1: નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં FTA ભાગીદારો સાથે ભારતની માલસામાન નિકાસ (મિલિયન ડોલર)

સરકાર સર્ટિફિકેટ ઓફ ઓરિજિન અને ભાગીદાર-દેશ વેપાર ડેટા દ્વારા નવા કાર્યરત વેપાર કરારો (2021 પછી હસ્તાક્ષરિત) હેઠળ પ્રેફરન્શિયલ ટેરિફ લાભોના ઉપયોગ પર નજર રાખે છે.

ભારત-યુએઈ વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (CEPA): 1 મે 2022ના રોજ અમલમાં આવ્યા પછી, 4.45 લાખ સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવામાં આવ્યા છે, જે ભારતીય નિકાસકારો દ્વારા ટેરિફ છૂટછાટોના મજબૂત ઉપયોગને દર્શાવે છે. વધુમાં, યુએઈમાં નિકાસ કરાતી HS 8-ડિજિટલ સ્તરની ટેરિફ લાઇન્સની સંખ્યા નાણાકીય વર્ષ 2021-22 (CEPA પહેલાં) માં 7,546થી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 8,053 થઈ ગઈ છે, જેમાં આ ટેરિફ લાઇન્સ પરની નિકાસનું મૂલ્ય US$ 37.3 બિલિયન છે. આ 507 ટેરિફ લાઇન્સ (6.7%) નો વધારો દર્શાવે છે, જે CEPA ના અમલીકરણ પછી યુએઈ બજારમાં વધુ નિકાસ વૈવિધ્યીકરણ અને ઊંડી બજાર પહોંચ સૂચવે છે.

ભારત-ઓસ્ટ્રેલિયા આર્થિક સહકાર અને વેપાર કરાર (ECTA): ડિસેમ્બર 2022માં અમલમાં આવ્યા પછી, 2.73 લાખ સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવામાં આવ્યા છે. ECTA પહેલાં, નાણાકીય વર્ષ 2020-21માં માત્ર 1,482 સર્ટિફિકેટ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવામાં આવ્યા હતા. કરારના અમલીકરણ પછી, સર્ટિફિકેટ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવાની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જેમાં વાર્ષિક સરેરાશ આશરે 45,527 સર્ટિફિકેટ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવામાં આવ્યા છે. નાણાકીય વર્ષ 2021-22 માં HS 8 સ્તરે 5396 ટેરિફ લાઇન્સ હતી અને FTA પછી નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં, US$ 7.2 બિલિયન મૂલ્યની HS 8 સ્તરે 5668 ટેરિફ લાઇન્સ થઈ છે. આ 272 ટેરિફ લાઇન્સનો વધારો દર્શાવે છે, જે ECTA ના અમલીકરણ પછી વધુ નિકાસ વૈવિધ્યીકરણ અને વિસ્તૃત બજાર પહોંચ સૂચવે છે.

ભારત-મોરેશિયસ વ્યાપક આર્થિક સહકાર અને ભાગીદારી કરાર (CECPA): CECPA 1 એપ્રિલ 2021ના રોજ અમલમાં આવ્યો. આ કરાર મોરેશિયસમાં 310 ભારતીય ઉત્પાદન લાઇનો માટે પ્રેફરન્શિયલ બજાર પહોંચ પૂરી પાડે છે અને માલસામાન, સેવાઓ, રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન, કસ્ટમ્સ પ્રક્રિયાઓ અને આર્થિક સહયોગને આવરી લે છે. ભારતીય નિકાસકારોએ આ કરાર હેઠળ 1,956 સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ઓરિજિન જારી કરીને પ્રેફરન્શિયલ ટેરિફ લાભો મેળવ્યા છે. વધુમાં, મોરેશિયસમાં નિકાસ કરાતી HS 8-ડિજિટલ સ્તરની ટેરિફ લાઇન્સની સંખ્યા નાણાકીય વર્ષ 2021-22 (CECPA પહેલાં) માં 3,593થી વધીને નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં 4,345 થઈ ગઈ છે, જેમાં આ ટેરિફ લાઇન્સ પરની નિકાસનું મૂલ્ય આશરે US$ 473 મિલિયન છે. આ 752 ટેરિફ લાઇન્સ (20.9%) નો વધારો દર્શાવે છે, જે CECPAના અમલીકરણ પછી વધુ નિકાસ વૈવિધ્યીકરણ અને વિસ્તૃત બજાર પહોંચ સૂચવે છે.

ભારત-ઓમાન વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (CEPA): CEPA મૂલ્ય અનુસાર ઓમાનમાં ભારતની 99.38% નિકાસને ડ્યુટી-ફ્રી પહોંચ આપે છે, જે ઓમાનની 98.08% ટેરિફ લાઇન્સને આવરી લે છે, જે તેને ગલ્ફ પ્રદેશમાં ભારતની સૌથી વ્યાપક બજાર પહોંચ પરિણામોમાંથી એક બનાવે છે. 1 જૂન 2026ના રોજ અમલમાં આવ્યા પછી, 783 સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવામાં આવ્યા છે. વધુમાં, ઓમાનમાં નિકાસ કરાતી HS 8-ડિજિટલ સ્તરની ટેરિફ લાઇન્સની સંખ્યા મે 2026માં 2,879થી વધીને જૂન 2026માં 3,371 થઈ ગઈ છે. જૂન 2026માં આ ટેરિફ લાઇન્સ પરની નિકાસ US$ 622.8 મિલિયન રહી હતી, જે મે 2026માં US$ 402.7 મિલિયન હતી (મહિના-દર-મહિના 54.7% ની વૃદ્ધિ) અને જૂન 2025 માં US$ 215.1 મિલિયન હતી (વર્ષ-દર-વર્ષ 189.6% ની વૃદ્ધિ), જે કરારના અમલીકરણ પછી વિસ્તૃત બજાર પહોંચ અને નિકાસ વૈવિધ્યીકરણ સૂચવે છે.

ભારત EFTA-TEPA: TEPA હેઠળ, EFTA એ 92.2% ટેરિફ લાઇન્સ ઓફર કરી છે જે ભારતની 99.6% નિકાસને આવરી લે છે. જેમાં 100% બિન-કૃષિ ઉત્પાદનો અને પ્રોસેસ્ડ એગ્રીકલ્ચરલ પ્રોડક્ટ્સ (PAP) પર ટેરિફ છૂટછાટો શામેલ છે. ઓક્ટોબર 2025માં અમલમાં આવ્યા પછી, 7885 સર્ટિફિકેટ્સ ઓફ ઓરિજિન જારી કરવામાં આવ્યા છે જે ભારતીય નિકાસકારો દ્વારા ટેરિફ છૂટછાટોનો પ્રભાવશાળી ઉપયોગ દર્શાવે છે.

ભારતની તાજેતરની એફટીએ વાટાઘાટોમાં શ્રમ-સઘન ક્ષેત્રો મુખ્ય પ્રાથમિકતા રહ્યા છે. યુએઈ, ઓસ્ટ્રેલિયા, યુનાઇટેડ કિંગડમ, ઓમાન, ન્યૂઝીલેન્ડ અને EFTA સાથે થયેલા કરારોએ સંવેદનશીલ સ્થાનિક ક્ષેત્રોનું રક્ષણ કરવા માટે કેલિબ્રેટેડ અભિગમ અપનાવીને સુધારેલી બજાર પહોંચ સુનિશ્ચિત કરી છે. સામુહિક રીતે, આ કરારો ભાગીદાર દેશની ટેરિફ લાઇન્સના નોંધપાત્ર હિસ્સા માટે પ્રેફરન્શિયલ પહોંચ પૂરી પાડે છે, ઉદાહરણ તરીકે, યુકેમાં ભારતીય નિકાસના 99%, દ્વિપક્ષીય વેપાર મૂલ્યના આશરે 99.5% ને આવરી લેતી EU ટેરિફ લાઇન્સના 97%, ન્યૂઝીલેન્ડમાં ભારતીય નિકાસ માટે 100% ડ્યુટી-ફ્રી પહોંચ, ઓમાનની 98% ટેરિફ લાઇન્સ અને ભારત-EFTA TEPA હેઠળ 99.6% ટેરિફ લાઇન્સ. આ કરારો ટેક્સટાઇલ અને એપરલ, લેધર અને ફૂટવેર, જેમ્સ અને જ્વેલરી, મરીન પ્રોડક્ટ્સ, કાર્પેટ, હસ્તકલા અને કૃષિ ઉત્પાદનો જેવા શ્રમ-સઘન ક્ષેત્રો માટે નોંધપાત્ર નિકાસ તકો પૂરી પાડે છે, સાથે જ કેલિબ્રેટેડ ટેરિફ ઉદારીકરણ અને સંક્રમણ વ્યવસ્થાઓ દ્વારા સંવેદનશીલ સ્થાનિક ક્ષેત્રો માટે પર્યાપ્ત નીતિગત અવકાશ જાળવી રાખે છે. આ સંતુલિત અભિગમ રોજગાર-સઘન નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા, સ્થાનિક ઉત્પાદન સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શ્રૃંખલાઓમાં ભારતનું એકીકરણ ઊંડું કરવાનો પ્રયાસ કરે છે.

સરકારે વાણિજ્ય વિભાગ, વિદેશ વેપાર મહાનિદેશાલય (DGFT), નિકાસ પ્રોત્સાહન પરિષદો (EPCs), કોમોડિટી બોર્ડ્સ, સંબંધિત મંત્રાલયો, જિલ્લાઓ સહિત રાજ્ય સરકારો અને વિદેશમાં ભારતીય મિશનો સહિતના તમામ હિતધારકોને આવરી લેતા સંપૂર્ણ-સરકાર અભિગમ દ્વારા શ્રમ-સઘન વિભાગો સહિતના તમામ ક્ષેત્રોમાં નિકાસ કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરવા માટે એક વ્યાપક માળખું સ્થાપિત કર્યું છે.

વાણિજ્ય વિભાગે ટ્રેડ ઈ-કનેક્ટ (Trade e-Connect) અને ટ્રેડ ઈન્ટેલિજન્સ એન્ડ એનાલિટિક્સ (TIA) પોર્ટલ જેવા વેપાર સુવિધા અને વેપાર બુદ્ધિમત્તા પ્લેટફોર્મને પણ નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત બનાવ્યા છે. ટ્રેડ ઈ-કનેક્ટ એ વ્યાપક નિકાસકાર સુવિધા પ્લેટફોર્મ તરીકે કામ કરે છે, જે નિકાસકારોને તકો ઓળખવામાં અને ભારતના FTAs હેઠળ પ્રેફરન્શિયલ બજાર પહોંચનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવામાં મદદ કરવા માટે માર્કેટ ઈન્ટેલિજન્સ, ટેરિફ માહિતી, નોન-ટેરિફ અવરોધો, રૂલ્સ ઓફ ઓરિજિન માર્ગદર્શન, ખરીદનાર-વેચનાર માહિતી, વેપાર ઇવેન્ટ્સ, દેશ અને ઉત્પાદન માર્ગદર્શિકાઓ અને FTA-સંબંધિત એડવાઇઝરી સેવાઓને એકીકૃત કરે છે. આ પ્લેટફોર્મ નિકાસકારો, વિદેશમાં ભારતીય મિશનો અને સંબંધિત સરકારી એજન્સીઓ વચ્ચે જોડાણની સુવિધા પણ આપે છે, જેનાથી માહિતીની વિષમતા ઘટે છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો સુધી પહોંચ સુધરે છે. TIA પોર્ટલ ડેટા-સંચાલિત નીતિ નિર્માણ અને નિકાસ કામગીરીના રીયલ-ટાઇમ મોનિટરિંગને સમર્થન આપવા માટે વ્યાપક વેપાર એનાલિટિક્સ, કોમોડિટી-સ્તરનો ડેટા, ભાગીદાર-દેશની માહિતી અને ઇન્ટરેક્ટિવ ડેશબોર્ડ્સ પૂરા પાડીને આ પ્રયાસોને પૂરક બનાવે છે.

આ માહિતી વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલયના રાજ્ય મંત્રી શ્રી જિતિન પ્રસાદ દ્વારા આજે લોકસભામાં એક લેખિત જવાબમાં આપવામાં આવી હતી.

SM/BS/JD