સ્ટાર્ટ-અપ ગ્રામ ઉદ્યોગસાહસિકતા કાર્યક્રમ

PIB Backgrounder

સ્ટાર્ટ-અપ ગ્રામ ઉદ્યોગસાહસિકતા કાર્યક્રમ

પાયાના સ્તરે ઉદ્યોગસાહસિકતા દ્વારા ગ્રામીણ અર્થતંત્રને વેગ આપવો

प्रविष्टि तिथि: 25 JUL 2026 10:12AM by PIB Ahmedabad

સ્ટાર્ટ-અપ ગ્રામ ઉદ્યોગસાહસિકતા કાર્યક્રમ (SVEP) તાલીમ, ધિરાણ, માર્ગદર્શન અને સમુદાય-આગેવાની હેઠળ સંસ્થાકીય સહાય દ્વારા બિન-ખેતી વ્યવસાયોને ટેકો આપે છે. 30 જૂન, 2026 સુધીમાં, SVEP એ દેશભરમાં 4.32 લાખ ગ્રામીણ વ્યવસાયોને ટેકો આપ્યો છે. આ કાર્યક્રમ સામાજિક સમાવેશ અને ઉદ્યોગસાહસિક તકોની સમાન પહોંચ પર ભાર મૂકે છે. લગભગ 86% ઉદ્યોગસાહસિકો SC, ST, લઘુમતી અને OBC સમુદાયોમાંથી છે. SVEP એ SHG, CRP-EP, બેંક જોડાણો અને પ્રધાનમંત્રી મુદ્રા યોજના જેવી યોજનાઓ સાથે સંકલન દ્વારા તેની પહોંચનો વિસ્તાર કર્યો છે. SVEP ગરીબી ઘટાડવા, સ્થાનિક રોજગાર નિર્માણ અને ગ્રામીણ આર્થિક વિકાસ માટે એક અસરકારક ગ્રામીણ મોડેલ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

ભારતમાં એન્ટરપ્રાઇઝ-નેતૃત્વ હેઠળ ગ્રામીણ પરિવર્તન

ભારત વિશ્વમાં ત્રીજા ક્રમનું સૌથી મોટું સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમ ધરાવે છે. સરકારની અનુકૂળ નીતિઓના ટેકાથી તે સમૃદ્ધ બન્યું છે અને અર્થતંત્રના વિકાસ માટે ખૂબ ફાયદાકારક સાબિત થયું છે. જોકે, મોટાભાગના ભારતીય સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમ શહેરી વિસ્તારોમાં આધારિત છે. તેથી, સરકારે ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ઉદ્યોગસાહસિકતા અને નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણી પહેલ શરૂ કરી છે. મુખ્ય પહેલોમાંની એક સ્ટાર્ટ-અપ વિલેજ આંત્રપ્રિન્યોરશિપ પ્રોગ્રામ (SVEP) છે.

2016માં શરૂ કરાયેલ, SVEP એ દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના - રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM)ની પેટા-યોજના છે. આ કાર્યક્રમ બિન-ખેતી ક્ષેત્રમાં નાના ઉદ્યોગો સ્થાપિત કરવામાં સ્વ-સહાય જૂથો (SHG) અને તેમના પરિવારના સભ્યોને સહાય કરે છે. તે નાણાકીય સહાય, સંસ્થાકીય સહાય, વ્યવસાય વ્યવસ્થાપન તાલીમ, સોફ્ટ કૌશલ્ય વિકાસ અને વ્યવસાય વિકાસ સેવાઓ પૂરી પાડે છે. આ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ટકાઉ આજીવિકા અને સ્વ-રોજગારની તકોને પ્રોત્સાહન આપે છે.

SVEP બેંકિંગ જોડાણો અને સરકારી યોજનાઓ સાથે જોડાણની સુવિધા પણ આપે છે. વ્યૂહાત્મક ધ્યાન લાંબા ગાળાના આર્થિક વિકાસ અને વ્યાપક સામાજિક લાભો પ્રાપ્ત કરવા પર કેન્દ્રિત છે. SVEP ની મુખ્ય વિશેષતા સ્થાનિક સ્તરે સાહસોને ભંડોળ અને સહાય માટે સમુદાય-આધારિત નિર્ણય લેવાની છે.

દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના – રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન

આ દીનદયાળ અંત્યોદય યોજના-રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (DAY-NRLM) આમાંથી એક છે વિશ્વની સૌથી મોટી આજીવિકા પહેલ. તે ગ્રામીણ ગરીબ પરિવારોને સ્વ-સહાય જૂથો (SHG) માં એકત્ર કરે છે, જેમાં મુખ્યત્વે મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. તેમને ટકાઉ આજીવિકા, નાણાકીય સેવાઓની ઍક્સેસ અને કૌશલ્ય વિકાસ પ્રદાન કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. જૂન 2026ના મધ્ય સુધીમાં, 10.29 કરોડ ગ્રામીણ પરિવારો DAY-NRLM હેઠળ SHG માં એકત્ર કરવામાં આવ્યા છે.

સમગ્ર ભારતમાં ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતાનો વ્યાપ

SVEP એ સર્વસમાવેશક અભિગમ અપનાવ્યો છે, જેમાં મહિલાઓ, સીમાંત સમુદાયો અને મર્યાદિત શૈક્ષણિક પ્રાપ્તિ ધરાવતા વ્યક્તિઓને ટેકો આપવા પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. તેની સ્થાપનાથી 15 જૂન, 2026 સુધી, આ કાર્યક્રમે 4.32 લાખથી વધુ ગ્રામીણ સાહસોને ટેકો આપ્યો છે. આસામ, બિહાર, ઝારખંડ, પશ્ચિમ બંગાળ અને મધ્યપ્રદેશમાં આ કાર્યક્રમ હેઠળ સૌથી વધુ સંખ્યામાં સાહસોને ટેકો મળ્યો છે.

SHG સભ્યથી ગ્રામીણ વ્યાપાર નેતા સુધી

મહારાષ્ટ્રના જહાનપુરની શ્રીમતી ભાગ્યશ્રી લોંધેએ 2014માં એક SHGમાં જોડાઈને પોતાની સફર શરૂ કરી હતી. SHG અને ગ્રામ સંગઠન (VOs) પ્રવૃત્તિઓમાં ભાગ લેવાથી તેમના નેતૃત્વ અને વ્યવસાયિક કૌશલ્ય મજબૂત બન્યું. તેમણે મસાલા, પાપડ અને અથાણાંના નાના પાયે ઉત્પાદન કરીને પોતાની ઉદ્યોગસાહસિક યાત્રા શરૂ કરી. SVEP હેઠળ ₹45,000 કોમ્યુનિટી એન્ટરપ્રાઇઝ ફંડ લોનથી તેઓ સ્થાનિક રીતે મેળવેલા કાચા માલનો ઉપયોગ કરીને ઉત્પાદન વધારવામાં સક્ષમ બન્યા. તેમના ઉદ્યોગસાહસિક પ્રયાસોને મહાલક્ષ્મી સરસ 2019-20માં માન્યતા મળી, જ્યાં તેમણે દસ દિવસમાં ₹5 લાખની આવક મેળવી.

શીખવાની અને વિકાસ કરવાની તેમની આકાંક્ષાઓએ તેમને તેમના વ્યવસાય જ્ઞાન અને કુશળતાને અપગ્રેડ કરવામાં સક્ષમ બનાવ્યા. તેમણે તેમના ઉદ્યોગનું સંચાલન કરતી વખતે ઓપન યુનિવર્સિટી દ્વારા ધોરણ 10નું શિક્ષણ પૂર્ણ કર્યું. NRLM અને કૃષિ વિજ્ઞાન કેન્દ્ર હેઠળ તાલીમ લેવાથી તેમની વ્યવસાય સાક્ષરતા અને તકનીકી ક્ષમતાઓમાં વધારો થયો. પરિણામે, તેમના ઉદ્યોગે દરરોજ મોટા પ્રમાણમાં ઉત્પાદન કરવાનું શરૂ કર્યું, નિયમિત આવક ઉત્પન્ન કરી અને ગ્રામીણ મહિલાઓ માટે રોજગારીનું સર્જન કર્યું. તેમની યાત્રા દર્શાવે છે કે ઉદ્યોગસાહસિકતા, સતત શિક્ષણ અને સંસ્થાકીય સહાય કેવી રીતે મહત્વાકાંક્ષી મહિલાઓને સફળ વ્યવસાયી નેતાઓમાં પરિવર્તિત કરી શકે છે.

SVEPના સતત વિસ્તરણને ટેકો આપવા માટે, સરકારે ફેબ્રુઆરી 2026 સુધી ₹942.09 કરોડનો સંચિત કેન્દ્રીય હિસ્સો જારી કર્યો છે. આ 2016માં કાર્યક્રમના લોન્ચ અને જાન્યુઆરી 2018 વચ્ચે જારી કરાયેલા સંચિત ₹112.39 કરોડ કરતા લગભગ 738% વધારે છે.

ગ્રામીણ ઉદ્યોગોના સંવર્ધન અને વિકાસ માટેનો રોડમેપ

SVEP રાજ્ય ગ્રામીણ આજીવિકા મિશન (SRLMs) દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે, જેમાં પ્રતિ બ્લોક ₹6.50 કરોડની જોગવાઈ છે અને પ્રતિ એન્ટરપ્રાઇઝ સરેરાશ ₹27,083 રોકાણ કરે છે.

બ્લોક સ્તરે, બ્લોક રિસોર્સ સેન્ટર્સ-એન્ટરપ્રાઇઝ પ્રમોશન (BRC-EPs) કાર્યક્રમના અમલીકરણનું સંકલન કરે છે. તાલીમ પામેલા કોમ્યુનિટી રિસોર્સ પર્સન્સ-એન્ટરપ્રાઇઝ પ્રમોશન (CRP-EPs) બ્લોક રિસોર્સ સેન્ટર્સને એન્ટરપ્રાઇઝ પ્રમોશન પર ટેકનિકલ સહાય પૂરી પાડે છે. બેંકો પાત્ર ઉદ્યોગસાહસિકોને નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. સ્વ-સહાય જૂથો (SHGs) અને તેમના ફેડરેશન સંભવિત ઉદ્યોગસાહસિકોને ઓળખવામાં મદદ કરે છે. સમુદાય સંસ્થાઓ એન્ટરપ્રાઇઝ સ્થાપનાને સરળ બનાવે છે અને હેન્ડહોલ્ડિંગ સપોર્ટ પૂરો પાડે છે. તેઓ કોમ્યુનિટી એન્ટરપ્રાઇઝ ફંડ (CEF) દ્વારા લોનનું પણ સંચાલન કરે છે. સમુદાય સંસ્થાઓ નિયમિતપણે એન્ટરપ્રાઇઝ કામગીરી અને વૃદ્ધિનું નિરીક્ષણ પણ કરે છે. ડિજિટલ સાધનો વ્યવસાય આયોજન, લોન મૂલ્યાંકન અને એન્ટરપ્રાઇઝ ટ્રેકિંગને સમર્થન આપે છે. આ સંકલિત પદ્ધતિ અસરકારક અમલીકરણ અને એન્ટરપ્રાઇઝ વિકાસને સુનિશ્ચિત કરે છે.

CRP-EPsની પસંદગી SRLM અને પ્રોજેક્ટ અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા સંયુક્ત રીતે પરીક્ષણ, તાલીમ અને પ્રમાણપત્ર દ્વારા કરવામાં આવે છે. મૂળભૂત વ્યવસાય અને ગાણિતિક કુશળતા ધરાવતા સ્થાનિક રહેવાસીઓને પ્રાધાન્ય આપવામાં આવે છે. ઓછામાં ઓછા 90% CRP-EPs SHG પરિવારોમાંથી પસંદ કરવામાં આવે છે, જેમાં ઓછામાં ઓછા 60% કેડર મહિલાઓનો સમાવેશ થાય છે. દરેક CRP-EP 50 જેટલા સાહસોને માર્ગદર્શન, તાલીમ અને ક્રેડિટ સુવિધા સહાય પૂરી પાડે છે.

SHG સભ્યથી શ્રેષ્ઠ પ્રદર્શન કરનાર CRP-EP સુધી

ઉત્તર પ્રદેશની શ્રીમતી પૂનમે સામાજિક અને નાણાકીય અવરોધોને પાર કરીને સફળ CRP-EP બની. સ્વ-સહાય જૂથમાં જોડાયા પછી, તેમને SVEP સાથે પરિચય કરાવાયો અને 54 દિવસનો CRP-EP તાલીમ કાર્યક્રમ પૂર્ણ કર્યો. તાલીમથી તેઓએ એન્ટરપ્રાઇઝ પ્રમોશન અને આજીવિકા વિકાસમાં કૌશલ્યથી સજ્જ કરવામાં આવી. તેમની તાલીમ પૂર્ણ કર્યા પછી, તેઓએ વ્યવસાય આયોજનમાં મદદ કરીને, ધિરાણની સુવિધા આપીને, બજાર જોડાણો સ્થાપિત કરીને અને ચાલુ માર્ગદર્શન આપીને લગભગ 40 સાહસોને ટેકો આપવાનું શરૂ કર્યું. પૂનમ તેમની નાણાકીય સ્વતંત્રતા માટે SVEP ને શ્રેય આપે છે અને અન્ય લોકોને તેમના વ્યવસાયો સ્થાપિત કરવા અને વિકસાવવામાં મદદ કરવા માટે તેમને મળેલી તકની કદર કરે છે. તેમની યાત્રા પ્રતિબિંબિત કરે છે કે સમુદાય-આધારિત સંસ્થાઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા સહાય ગ્રામીણ આજીવિકાને કેવી રીતે મજબૂત બનાવી શકે છે અને મહિલા આર્થિક સશક્તિકરણને આગળ વધારી શકે છે.

સમુદાય સંસ્થાઓ દ્વારા જરૂરિયાત, ગરીબી સ્થિતિ અને ઉદ્યોગસાહસિક ક્ષમતાના આધારે ઉદ્યોગસાહસિકોની ઓળખ કરવામાં આવે છે. લાભાર્થીઓને એન્ટરપ્રાઇઝ સધ્ધરતા મૂલ્યાંકન પછી તાલીમ, માર્ગદર્શન અને નાણાકીય સહાય મળે છે, સમુદાય-આધારિત સંસ્થાઓ દ્વારા અંતિમ લોન મંજૂરી આપવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમમાં ઓછામાં ઓછા 60% લાભાર્થીઓ મહિલાઓ હોવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો છે, જ્યારે અપંગ વ્યક્તિઓ અને SC/ST/લઘુમતી સમુદાયોનું પ્રતિનિધિત્વ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે છે.

SVEPનું રાજ્ય અને કેન્દ્ર સ્તરે ત્રિમાસિક સમીક્ષાઓ અને સમયાંતરે મૂલ્યાંકન દ્વારા નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે. વધુમાં, એન્ટરપ્રાઇઝ કામગીરી, ભંડોળના ઉપયોગ અને કાર્યક્રમની પ્રગતિને ટ્રેક કરવા માટે એક કેન્દ્રિય MIS સિસ્ટમ છે.

ગ્રામીણ આજીવિકા અને ઉદ્યોગસાહસિકતા પર SVEPની અસર

ક્વોલિટી કાઉન્સિલ ઓફ ઈન્ડિયા (QCI) એ ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય માટે SVEPનું મધ્ય-ગાળાનું મૂલ્યાંકન હાથ ધર્યું હતું, જેમાં 2019માં મુખ્ય ક્ષેત્રીય મૂલ્યાંકન હાથ ધરવામાં આવ્યું હતું. સમીક્ષામાં ગ્રામીણ સાહસો, આજીવિકા અને સામાજિક સમાવેશ પર કાર્યક્રમની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું હતું.

આ તારણો આવક નિર્માણ, ઉદ્યોગસાહસિક વિકાસ અને સંવેદનશીલ સમુદાયોના સશક્તિકરણમાં સકારાત્મક પરિણામો દર્શાવે છે:

SVEP-સમર્થિત 99% સાહસો નફાકારક હતા.
SVEP સાહસોએ કુલ ઘરગથ્થુ આવકમાં 57% ફાળો આપ્યો.
સરેરાશ માસિક એન્ટરપ્રાઇઝ આવક લગભગ ₹39,000 હતી.
ઉત્પાદન સાહસોએ દર મહિને સૌથી વધુ સરેરાશ આવક ₹47,800 નોંધાવી.
96% ઉદ્યોગસાહસિકોએ બચતમાં વધારો નોંધાવ્યો.
75% સાહસો મહિલાઓની માલિકીના અથવા સંચાલિત હતા.

SVEP એ ઉદ્યોગસાહસિકોને તેમની શરૂઆતની આકાંક્ષાઓ કરતાં વધુ આવક મેળવવામાં મદદ કરી. નાણાકીય સહાયની સુલભતામાં સુધારો થવાથી ઉદ્યોગસાહસિકો ઉદ્યોગો સ્થાપિત કરી શક્યા અને તેમનો વિકાસ કરી શક્યા. સતત માર્ગદર્શનથી ઉદ્યોગસાહસિક સંચાલન અને ટકાઉપણું મજબૂત બન્યું.

વધુમાં, SVEP એ મહિલાઓ અને વંચિત સમુદાયોને પ્રથમ પેઢીના ઉદ્યોગસાહસિક બનવા માટે પ્રોત્સાહિત કર્યા. લાભાર્થીઓએ આત્મવિશ્વાસ અને આજીવિકા સુરક્ષામાં સુધારો નોંધાવ્યો. ઘણા પરિવારોએ શિક્ષણ, પોષણ, આરોગ્ય અને સ્વચ્છતાના સારા પરિણામોનો અનુભવ કર્યો. ઉદ્યોગસાહસિકોએ મજબૂત વ્યવસાય સંચાલન અને નાણાકીય કુશળતા પ્રાપ્ત કરી. વધેલી બચત અને પુનઃરોકાણથી લાંબા ગાળાના ઉદ્યોગસાહસિક વિકાસને ટેકો મળ્યો. આ કાર્યક્રમે તેમના સમુદાયોમાં લાભાર્થીઓની સામાજિક સ્થિતિ પણ સુધારી.

કલ્યાણથી એન્ટરપ્રાઇઝ-નેતૃત્વ વિકાસ સુધી

SVEP એ દર્શાવ્યું છે કે મજબૂત સમુદાય સંસ્થાઓ દ્વારા સમર્થિત ગ્રામીણ ઉદ્યોગસાહસિકતા સમાવિષ્ટ આર્થિક વિકાસના શક્તિશાળી ચાલક તરીકે કાર્ય કરી શકે છે. મહિલાઓ, SC/ST સમુદાયો અને પ્રથમ પેઢીના ઉદ્યોગસાહસિકોને સશક્ત બનાવીને, આ કાર્યક્રમે સ્થાનિક આકાંક્ષાઓને ટકાઉ સાહસોમાં પરિવર્તિત કરી છે. આનાથી વધુ આવક, બચતમાં વધારો અને ઘરગથ્થુ સુખાકારીમાં સુધારો થાય છે. વધુ મહત્ત્વની વાત એ છે કે, તેણે દર્શાવ્યું છે કે દરેક ગામમાં ઉદ્યોગસાહસિક પ્રતિભા અસ્તિત્વ ધરાવે છે અને યોગ્ય ઇકોસિસ્ટમ પૂરી પાડવામાં આવે ત્યારે તે ખીલી શકે છે. જેમ જેમ ભારત વૈશ્વિક સ્ટાર્ટ-અપ હબ બનવા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, SVEP જેવા કાર્યક્રમો એક જીવંત ગ્રામીણ સ્ટાર્ટ-અપ ઇકોસિસ્ટમનો પાયો નાખી રહ્યા છે. તે રોજગારીનું સર્જન કરી રહ્યું છે, સ્થાનિક અર્થતંત્રોને મજબૂત બનાવી રહ્યું છે અને લાખો ગ્રામીણ પરિવારો માટે નવી તકો ખોલી રહ્યું છે. નિષ્કર્ષમાં, આ આત્મનિર્ભર અને વિકસિત ભારતના વિઝનમાં ફાળો આપી રહ્યું છે.