મુસાફરોના એકંદર અનુભવને સુધારવા માટે, રેલવેએ 01.07.2025 ના રોજ RailOne એપ લોન્ચ કરી છે. આ એપ એન્ડ્રોઇડ પ્લે સ્ટોર અને એપલ એપ સ્ટોર પરથી ડાઉનલોડ કરી શકાય છે. આ એપ મુસાફરોને મોબાઇલ ફોન પર રિઝર્વ તેમજ અનરિઝર્વ્ડ ટિકિટ બુક કરવાની સુવિધા આપે છે. આ એપ ભારતીય રેલવેની જાહેર જનતા માટેની તમામ સેવાઓ જેમ કે આરક્ષિત ટિકિટિંગ, અનારક્ષિત ટિકિટિંગ અને પ્લેટફોર્મ ટિકિટિંગ, ટ્રેન પૂછપરછ, PNR પૂછપરછ, રેલમદદ (Railmadad) વગેરેને એક જ પ્લેટફોર્મ પર જોડે છે. આનાથી પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમની સુવિધા મુસાફરોની હથેળીમાં આવી ગઈ છે. આજદિન સુધી આ એપના 4.55 કરોડથી વધુ ડાઉનલોડ્સ થઈ ચૂક્યા છે. RailOne એપ પર પ્રતિદિન સરેરાશ લગભગ 9.65 લાખ ટિકિટો બુક થઈ રહી છે (2.75 લાખ રિઝર્વ્ડ અને 6.89 લાખ અનરિઝર્વ્ડ). મુસાફરો આ એપનો ઉપયોગ કરીને રિઝર્વ્ડ અને અનરિઝર્વ્ડ બંને પ્રકારની ટિકિટો ખૂબ જ સરળતાથી બુક કરી શકે છે.

રેલમદદ એ ભારતીય રેલવેનું ફરિયાદ નિવારણ તંત્ર છે જે મુસાફરોને ફરિયાદ નિવારણ, સહાય મેળવવા અને પૂછપરછ માટે એકીકૃત પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. રેલમદદમાં, મુસાફરો હેલ્પલાઇન નંબર-139, રેલમદદ વેબ, એપ અને SMS જેવા અનેક માધ્યમો દ્વારા નિવારણ મેળવી શકે છે. રેલમદદ ફરિયાદોનું સમયસર નિવારણ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઓટોમેટેડ ફરિયાદ સોંપણી અને ઓટો-એસ્કેલેશન સિસ્ટમ ધરાવે છે. મુસાફરી સુગમ રહે તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે 30 થી વધુ ટ્રેન અને સ્ટેશન શ્રેણીઓમાં ફરિયાદો અને સહાય માટેના કોલ્સ નોંધવામાં આવે છે.

આ ઉપરાંત, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, રેલમદદે 89.49% ઉત્કૃષ્ટ અને સંતોષકારક પ્રતિસાદ સાથે 6,94,368 કિસ્સાઓમાં સહાય પૂરી પાડી હતી. આ પ્લેટફોર્મ મુસાફરોને તેમની ફરિયાદોના નિવારણ પર પ્રતિસાદ આપવા માટે પણ સક્ષમ બનાવે છે, જે ભારતીય રેલવેને સેવાની ગુણવત્તા પર નજર રાખવા અને મુસાફરોનો સંતોષ સુધારવામાં મદદ કરે છે. છેલ્લા ત્રણ વર્ષ દરમિયાન નિવારણ કરાયેલી ફરિયાદોની વિગતો નીચે મુજબ છે: -

વર્ષ	કુલ નિવારણ કરાયેલી ફરિયાદોની ટકાવારી (%)
2023-2024	99.98%
2024-2025	99.99%
2025-2026	99.98%

ભારતીય રેલવેની રિઝર્વેશન ટિકિટ બુકિંગ સિસ્ટમ એ ઉદ્યોગ-માનક, અત્યાધુનિક સાયબર સુરક્ષા નિયંત્રણોથી સજ્જ એક મજબૂત અને અત્યંત સુરક્ષિત સિસ્ટમ છે. સાયબર હુમલાઓથી સિસ્ટમનું રક્ષણ કરવા અને ઇન્ટરનેટ દ્વારા તત્કાલ ટિકિટ બુકિંગમાં ગેરરીતિઓ રોકવા માટે હેકિંગ ટૂલ્સ દ્વારા ફોર્મ્સને ઓટો-ફિલિંગ થતાં અટકાવવા માટે ભારતીય રેલવેએ નીચેના પગલાં લીધાં છે:

1. તત્કાલ ટિકિટ બુક કરવા માટે આધાર ઓથેન્ટિકેશન – તત્કાલ ટિકિટ ઓનલાઇન બુક કરવા માટે માત્ર આધાર ઓથેન્ટિકેટેડ મુસાફરોને જ મંજૂરી આપવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ યુનિકનેસ પ્રતિબંધ લાદીને નકલી અથવા અનધિકૃત એજન્ટ-નિયંત્રિત બહુવિધ યુઝર એકાઉન્ટ્સ બનાવટ અને કામગીરીને રોકવામાં મદદ કરે છે. આ પગલું એકાઉન્ટ્સના ગુણાકાર અને સ્વચાલિત દુરુપયોગ સામે અસરકારક સુરક્ષા તરીકે કામ કરે છે, જેથી તત્કાલ ટિકિટોની ન્યાયી ફાળવણી સુનિશ્ચિત થાય છે. આનાથી ઓનલાઇન તત્કાલ બુકિંગ સિસ્ટમમાં પારદર્શિતા વધી છે. તત્કાલ બુકિંગમાં દુરુપયોગ રોકવા અને ન્યાયીપણું સુધારવા માટે પસંદગીની ટ્રેનોમાં ઓનલાઇન તત્કાલ ટિકિટ બુકિંગ માટે આધાર આધારિત વન-ટાઇમ પાસવર્ડ (OTP) વેરિફિકેશન પણ શરૂ કરવામાં આવ્યું છે.
2. એપ્લિકેશન લેયર સિક્યોરિટી કંટ્રોલ -- સ્ક્રિપ્ટીંગ, બ્રુટ-ફોર્સ એટેક અને DDoS (ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ ડિનાઇલ ઓફ સર્વિસ) હુમલાઓને ટાળવા માટે બહુવિધ સ્તરો પર ઘણા એપ્લિકેશન લેવલ સિક્યોરિટી નિયંત્રણો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. એપ્લિકેશન સુરક્ષા નબળાઈ માટે OWASP (ઓપન વેબ એપ્લિકેશન સિક્યોરિટી પ્રોજેક્ટ) ને હેન્ડલ કરવા માટે અસંખ્ય સુરક્ષા પગલાં પણ લાગુ કરવામાં આવ્યા છે.
3. નેટવર્ક અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર લેયર સિક્યોરિટી કંટ્રોલ્સ – નિષ્ફળતાઓને ન્યૂનતમ કરવા માટે સમગ્ર ICT (ઇન્ફોર્મેશન એન્ડ કમ્યુનિકેશન ટેકનોલોજી) ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર હાઇ અવેલેબિલિટી મોડ પર તૈનાત કરવામાં આવ્યું છે.

આ સિસ્ટમ નેટવર્ક ફાયરવોલ, નેટવર્ક ઇન્ટ્રુઝન પ્રિવેન્શન સિસ્ટમ, એપ્લિકેશન ડિલિવરી કંટ્રોલર્સ અને વેબ એપ્લિકેશન ફાયરવોલ ધરાવતા સુરક્ષા સાધનોની સાથે ઉદ્યોગ-માનક અત્યાધુનિક અને ડેટા સેન્ટર ગ્રેડ નેટવર્ક દ્વારા સુરક્ષિત છે.

આ સિસ્ટમ ISP (ઇન્ટરનેટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર) લેયર, DDoS ડિટેક્શન અને મિટીગેશન સર્વિસીસ દ્વારા લગભગ 30 Gbps ની એકત્રિત DDoS મિટીગેશન ક્ષમતા ધરાવતા બહુવિધ ISPs સાથે વોલ્યુમ-આધારિત DDoS હુમલાઓથી પણ સુરક્ષિત છે.

વધારેલી સુરક્ષા, વધુ સારા ગ્રાહક અનુભવ, વેબ ટ્રાફિક લોડને નિયંત્રિત કરવા, સંસાધનોના ઈષ્ટતમ ઉપયોગ અને જોખમ શમન માટે એન્ટરપ્રાઇઝ લેવલ કન્ટેન્ટ ડિલિવરી નેટવર્ક (CDN), એન્ટી-બોટ, સિક્યોર DNS અને વેબ એપ્લિકેશન ફાયરવોલ (WAF) સેવાઓ તૈનાત કરવામાં આવી છે.

વ્યાપક સાયબર જોખમ ઇન્ટેલિજન્સ સેવાઓ માટે, ડીપ-ડાર્ક વેબ મોનિટરિંગ, ડિજિટલ રિસ્ક પ્રોટેક્શન અને ઘટના નિવારણ સુધારવા માટે વિશિષ્ટ એજન્સીઓને રોકવામાં આવી છે.

4. ફિઝિકલ સિક્યોરિટી કંટ્રોલ્સ – આ સિસ્ટમ ચાણક્યપુરી, નવી દિલ્હી ખાતે કેપ્ટિવ ડેટા સેન્ટર સુવિધામાં હોસ્ટ કરવામાં આવી છે જે CCTV ફુટેજ અને નિયંત્રિત ફિઝિકલ એક્સેસ સાથે સુરક્ષિત છે. આ સુવિધા ISO 27001 (ઇન્ફોર્મેશન સિક્યોરિટી મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ) પ્રમાણિત છે.
5. સિક્યોરિટી ઓડિટ અને મોનિટરિંગ - સુરક્ષા ઘટનાઓ અને બનાવોના ચોવીસ કલાક મોનિટરિંગ માટે સિસ્ટમને CERT-In TSAP (થ્રેટ એન્ડ સિચ્યુએશનલ અવેરનેસ પ્રોજેક્ટ્સ) સાથે સંકલિત કરવામાં આવી છે.

સુરક્ષા ઘટનાઓની ઓળખ અને શમન માટે ઓન-પ્રિમિસિસ સુરક્ષા ટીમ દ્વારા સિસ્ટમનું સિક્યોરિટી લોગ મોનિટરિંગ કરવામાં આવી રહ્યું છે.

6. વહીવટી પગલાં – અનધિકૃત એક્સેસને રોકવા અને વાસ્તવિક યુઝર્સ માટે સીમલેસ બુકિંગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ઘણા ફ્રોડ વિરોધી પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.

યુઝર એકાઉન્ટ્સની સખત પુનઃચકાસણી (રીવેલિડેશન) અને વેરિફિકેશન કરવામાં આવ્યું છે. 01.01.2024 થી 30.06.2026 ના સમયગાળા દરમિયાન, 6.68 કરોડથી વધુ યુઝર એકાઉન્ટ્સ નિષ્ક્રિય કરવામાં આવ્યા હતા અને 6.22 કરોડથી વધુ યુઝર એકાઉન્ટ્સને રીવેલિડેશનના વિકલ્પ સાથે અસ્થાયી રૂપે સ્થગિત (સસ્પેન્ડ) કરવામાં આવ્યા હતા. IRCTC એ આધાર લિંક ન કરવાના કારણે કોઈ પણ યુઝર એકાઉન્ટ નિષ્ક્રિય કર્યું નથી. IRCTC અસામાન્ય મોબાઇલ નંબર, ઇમેઇલ ડોમેન, IP એડ્રેસ વગેરેના આધારે શંકાસ્પદ યુઝર ID ની ઓળખ કરવા માટે વ્યાપક પરિમાણો અપનાવે છે.

CERT-In પેનલમાં સામેલ ઇન્ફોર્મેશન સિક્યોરિટી ઓડિટ એજન્સીઓ દ્વારા રિઝર્વેશન સિસ્ટમનું નિયમિત સિક્યોરિટી ઓડિટ કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, સાયબર હુમલાઓ શોધવા અને રોકવા માટે CERT-In અને નેશનલ ક્રિટિકલ ઇન્ફોર્મેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોટેક્શન સેન્ટર (NCIIPC) દ્વારા ટિકિટિંગ સિસ્ટમ સંબંધિત ઇન્ટરનેટ ટ્રાફિકનું સતત નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.

વર્ષ 2025-26 અને 2026-27 (30.06.2026 સુધી) માં શંકાસ્પદ બુકિંગ સંબંધિત 530 ફરિયાદો નેશનલ સાયબર ક્રાઇમ પોર્ટલ પર નોંધાઈ છે.

વર્ષ 2025-26 અને 2026-27 (30.06.2026 સુધી) માં 13,343 શંકાસ્પદ ઇમેઇલ ડોમેન્સ બ્લોક કરવામાં આવ્યા છે.

માત્ર આધાર ચકાસાયેલ યુઝર્સને જ તત્કાલ ટિકિટ અને ARP (એડવાન્સ રિઝર્વેશન પીરિયડ) ટિકિટ બુક કરવાની મંજૂરી છે.

7. પદ્ધતિસરના પગલાં (કન્ટેન્ટ ડિલિવરી નેટવર્ક અને એન્ટી બોટ) -

સિસ્ટમ કામગીરીને સુધારવા માટે, ભારતીય રેલવેએ સ્ટેટિક કન્ટેન્ટનો બોજ ઘટાડવા અને NGeT (નેક્સ્ટ જનરેશન ઈ-ટિકિટિંગ) વેબસાઇટ સર્વર્સ પર સીધો ટ્રાફિક ઘટાડવા માટે કન્ટેન્ટ ડિલિવરી નેટવર્ક (CDN) અમલમાં મૂક્યું છે.

આ ઉપરાંત, એન્ટી-બોટ (anti-BOT) ટેકનોલોજી તૈનાત કરવામાં આવી છે જે દૂષિત અને શંકાસ્પદ પ્રયાસોને ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જે સરેરાશ 64% સુધી ઘટાડવામાં આવે છે.

તે દૂષિત ટ્રાફિક ઘટાડવામાં અને સ્ટેટિક કન્ટેન્ટ પૂરું પાડીને સિસ્ટમ પરનો લોડ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે, જેથી વાસ્તવિક અને ચકાસાયેલ યુઝર્સ માટે યુઝર અનુભવમાં વધારો થાય છે.

છેલ્લા પાંચ વર્ષ એટલે કે 2021 થી 2025 અને 2026 જૂન સુધીમાં, RPF (રેલવે સુરક્ષા દળ) દ્વારા 22,676 દલાલો (Touts) ની ધરપકડ કરવામાં આવી છે અને રેલવે એક્ટ, 1989 ની સંબંધિત જોગવાઈઓ હેઠળ કાનૂની કાર્યવાહી કરવામાં આવી છે.

છેલ્લા છ મહિના દરમિયાન ઈ-ટિકિટિંગ સિસ્ટમમાં પ્રવેશતા રોકવામાં આવેલા નકલી/શંકાસ્પદ પ્રયાસોની વિગતો નીચે મુજબ છે:

મહિનો	પ્રયાસોની વિગત
જૂન 2026	કુલ 19.12 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 12.61 બિલિયન બોટ્સ હતા. (65.95%)
મે 2026	કુલ 20.07 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 12.08 બિલિયન બોટ્સ હતા. (60.18%)
એપ્રિલ 2026	કુલ 17.33 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 10.64 બિલિયન બોટ્સ હતા. (61.39%)
માર્ચ 2026	કુલ 12.44 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 05.71 બિલિયન બોટ્સ હતા. (45.90%)
ફેબ્રુઆરી 2026	કુલ 11.01 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 05.01 બિલિયન બોટ્સ હતા. (45.50%)
જાન્યુઆરી 2026	કુલ 12.35 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 07.26 બિલિયન બોટ્સ હતા. (58.78%)

છેલ્લા છ મહિનાની સરેરાશ: કુલ 15.38 બિલિયન રિક્વેસ્ટ્સમાંથી 8.88 બિલિયન બોટ્સ હતા (57.74%).

ઓનલાઇન ટિકિટ બુકિંગમાં સખત પગલાં અમલમાં મૂક્યા પછી છેલ્લા એક વર્ષ દરમિયાન (જૂન 2025 થી જૂન 2026 સુધી) ઓનલાઇન અને કાઉન્ટર ટિકિટ વેચાણનો સરખામણીનો ડેટા નીચે મુજબ છે:

ટિકિટિંગ પ્રકાર	બુક થયેલ ટિકિટો	ટકાવારી (%)
ઓનલાઇન ટિકિટિંગ	57.90 કરોડ	89%
કાઉન્ટર બુકિંગ	07.18 કરોડ	11%
કુલ	65.08 કરોડ	100%

આ માહિતી કેન્દ્રીય રેલવે, માહિતી અને પ્રસારણ અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને ઇન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી મંત્રી શ્રી અશ્વિની વૈષ્ણવે આજે લોકસભામાં પ્રશ્નોના જવાબમાં આપી હતી.

SM/DK/JD

(रिलीज़ आईडी: 2287896) आगंतुक पटल : 16