કેન્દ્રીય કર્મચારી, જાહેર ફરિયાદ અને પેન્શન રાજ્ય મંત્રી ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે આજે પેન્શન નિયમોની વ્યાપક સમીક્ષા કરવા માટે આહ્વાન કર્યું હતું જેથી કરીને ઉભરતી સામાજિક વાસ્તવિકતાઓ સરકારી નીતિઓમાં પર્યાપ્ત રીતે પ્રતિબિંબિત થાય. તેમણે જણાવ્યું હતું કે ઘણા પેન્શન વિવાદો એટલા માટે ઉદ્ભવે છે કારણ કે વર્તમાન નિયમો બદલાતી સામાજિક જરૂરિયાતો સાથે તાલ મિલાવવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે પેન્શન વહીવટનો અંતિમ ઉદ્દેશ્ય કોર્ટમાં પહોંચ્યા પછી વિવાદોનું નિરાકરણ કરવાને બદલે સમયસર નીતિગત સુધારાઓ દ્વારા મુકદ્દમાને અટકાવવાનો હોવો જોઈએ.

નવી દિલ્હીના ડૉ. આંબેડકર ઇન્ટરનેશનલ સેન્ટર ખાતે પેન્શન અને પેન્શનર્સ કલ્યાણ વિભાગ દ્વારા આયોજિત પેન્શન મુકદ્દમા પરની બીજી રાષ્ટ્રીય કાર્યશાળાને સંબોધતા મંત્રીશ્રીએ જણાવ્યું હતું કે સરકાર સરળ નિયમો, સુધારેલ ફરિયાદ નિવારણ, મંત્રાલયો વચ્ચે મજબૂત સંકલન અને પુનરાવર્તિત મુદ્દાઓ કાનૂની વિવાદોમાં ફેરવાય તે પહેલાં તેમની સક્રિય ઓળખ દ્વારા ઝીરો-લિટિગેશન પેન્શન ઇકોસિસ્ટમ બનાવવા માટે પ્રતિબદ્ધ છે.

આ કાર્યક્રમ દરમિયાન, ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે 'કોમ્પેન્ડિયમ ઓફ કેસ લોઝ ઓન પેન્શન લિટિગેશન', 'ફ્લાયર ઓન પેન્શન લિટિગેશન' અને પેન્શન અને પેન્શનર્સ કલ્યાણ વિભાગના 'સ્પેશિયલ કેમ્પેઇન 3.0' નો પ્રારંભ કરાવ્યો હતો, જેનો ઉદ્દેશ્ય મુકદ્દમા વ્યવસ્થાપનને મજબૂત કરવાનો, સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવાનો અને નાગરિક-કેન્દ્રીય પેન્શન વહીવટને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું કે બદલાતી સામાજિક પરિસ્થિતિઓ સાથે પેન્શન વ્યવસ્થામાં સતત પરિવર્તન અને વિકાસ થવો જરૂરી છે. તાજેતરના સુધારાઓનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે જણાવ્યું કે સરકારે પાત્રતાની શરતોને સરળ બનાવીને અલગ થયેલી પુત્રીઓને પણ પેન્શન લાભો આપવાનો નિર્ણય લીધો છે. આ નિર્ણયથી ઘણા પાત્ર કિસ્સાઓમાં લાંબી કાનૂની પ્રક્રિયાની જરૂરિયાત દૂર થશે. તેમણે કહ્યું કે આવા સુધારાઓ દર્શાવે છે કે સરકાર પેન્શન નીતિઓને વધુ માનવીય, સમાવેશી અને વર્તમાન સામાજિક જરૂરિયાતોને અનુરૂપ બનાવવાની પ્રતિબદ્ધતા ધરાવે છે.

મંત્રીશ્રીએ ફેમિલી પેન્શનની જોગવાઈઓમાં સુધારાનો પણ સંદર્ભ આપ્યો હતો અને નોંધ્યું હતું કે અગાઉના વહીવટી માળખામાંથી વારસામાં મળેલા જૂના નિયમો ઘણીવાર લાભાર્થીઓ માટે મુશ્કેલીઓ ઊભી કરતા હતા. તેમણે કહ્યું કે પાછલા કેટલાક વર્ષોમાં આવી ઘણી જોગવાઈઓની પુનઃસમીક્ષા કરવામાં આવી છે જેથી કરીને પેન્શનરો અને તેમના પરિવારોને માત્ર વાજબી લાભો મેળવવા માટે ન્યાયિક હસ્તક્ષેપ લેવાની ફરજ ન પડે.

સતત નીતિગત સમીક્ષા માટે આહ્વાન કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે પુનરાવર્તિત મુકદ્દમા ઘણીવાર સૂચવે છે કે અમુક નિયમો પર પુનર્વિચારની જરૂર છે. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે જ્યારે દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી એકસરખી ફરિયાદો સામે આવે છે, ત્યારે દરેક કેસને અલગ વિવાદ તરીકે જોવાને બદલે મૂળભૂત નીતિની સમીક્ષા થવી જોઈએ. તેમણે વિભાગોને મુકદ્દમાના પ્રવાહોનું વિશ્લેષણ કરીને અને નીતિ ઘડતરમાં હિતધારકોના પ્રતિસાદોનો સમાવેશ કરીને પેન્શન સુધારાઓ તરફ સંશોધન-આધારિત અભિગમ અપનાવવા વિનંતી કરી હતી.

મંત્રીશ્રીએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે ફરિયાદ નિવારણને માત્ર કેસોના નિકાલ તરીકે નહીં પરંતુ નીતિગત સુધારણા માટેની એક મહત્વપૂર્ણ વ્યવસ્થા તરીકે જોવું જોઈએ. સરકારની ટેકનોલોજી-સક્ષમ ફરિયાદ પ્રણાલીઓનો ઉલ્લેખ કરતા તેમણે કહ્યું કે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ-આધારિત પ્લેટફોર્મ્સે કાર્યક્ષમતા વધારી છે, પરંતુ પેન્શનરોની ચિંતાઓને સમજવા અને સેવા વિતરણમાં સુધારો કરવા માટે તેમની સાથેનો વ્યક્તિગત સંપર્ક સમાન રીતે મહત્વપૂર્ણ રહે છે. તેમણે ડિજિટલ ગવર્નન્સને માનવ-કેન્દ્રીય સેવા સાથે જોડતા સંતુલિત અભિગમ માટે આહ્વાન કર્યું હતું.

ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે પેન્શન નિયમોને સરળ બનાવવાની, ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ અને સોશિયલ મીડિયા દ્વારા આઉટરીચ (સંપર્ક) મજબૂત કરવાની અને પેન્શનરોમાં તેમના હક પ્રત્યે જાગરૂકતા સુધારવાની જરૂરિયાત પર વધુ ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે અધિકારીઓ અને કાનૂની સભ્યોને નીતિગત જોગવાઈઓ પાછળના તર્ક પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનાવવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો હતો જેથી ટાળી શકાય તેવા મુકદ્દમાઓને ઘટાડી શકાય.

પેન્શન વહીવટના વધતા મહત્વ પર પ્રકાશ પાડતા, મંત્રીએ અવલોકન કર્યું કે પેન્શનરોની સંખ્યા હવે કેન્દ્ર સરકારના કર્મચારીઓની સંખ્યા કરતાં વધી ગઈ છે. તેમણે કહ્યું કે નિવૃત્ત કર્મચારીઓ પાસે મૂલ્યવાન જ્ઞાન, કુશળતા અને અનુભવ છે અને તેઓ વિકાસ ભારત 2047 ના વિઝનમાં અર્થપૂર્ણ યોગદાન આપી શકે છે, જે તેમના કલ્યાણને એક મહત્વપૂર્ણ રાષ્ટ્રીય પ્રાથમિકતા બનાવે છે.

અગાઉ, સહભાગીઓનું સ્વાગત કરતા, પેન્શન અને પેન્શનર્સ કલ્યાણ વિભાગના સંયુક્ત સચિવ ધ્રુબજ્યોતિ સેનગુપ્તાએ જણાવ્યું હતું કે વિભાગનું વિઝન નીતિગત સુધારાઓ, ડિજિટલ ગવર્નન્સ અને અસરકારક મુકદ્દમા વ્યવસ્થાપન દ્વારા પેન્શનરોના જીવનને સરળ બનાવવા પર કેન્દ્રિત છે. તેમણે માહિતી આપી હતી કે વિભાગની લિટિગેશન ઇન્ફોર્મેશન મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (LIMS) પર મુકદ્દમાના કેસોમાં છેલ્લા એક વર્ષમાં લગભગ 20 ટકાનો ઘટાડો થયો છે, જે મંત્રાલયો, કાનૂની સલાહકારો અને વિભાગો વચ્ચે સુધારેલા સમન્વયને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

સંયુક્ત સચિવે વિભાગ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલી ડિજિટલ ગવર્નન્સ પહેલો પર વધુ પ્રકાશ પાડ્યો હતો. તેમણે માહિતી આપી હતી કે 1.92 કરોડ ડિજિટલ લાઇફ સર્ટિફિકેટ્સ (DLCs) જનરેટ કરવામાં આવ્યા છે, જ્યારે સીપેનગ્રામ્સ પોર્ટલ દ્વારા પેન્શન ફરિયાદોના નિકાલનો સરેરાશ સમય ઘટાડીને 20 દિવસથી ઓછો કરવામાં આવ્યો છે. તેમણે એ પણ નોંધ્યું હતું કે નવી રજૂ કરવામાં આવેલી સિંગલ સાઇન-ઓન, ઇ-સાઇન પેન્શન એપ્લિકેશન સિસ્ટમ દ્વારા 60,000 થી વધુ પેન્શન અરજીઓ પર પ્રક્રિયા કરવામાં આવી ચૂકી છે, જેમાં વિભાગ "વન પેન્શનર, વન પોર્ટલ" ના વિઝન તરફ કામ કરી રહ્યો છે.

પોતાના સંબોધનનું સમાપન કરતા ડૉ. જિતેન્દ્ર સિંહે જણાવ્યું હતું કે અસરકારક પેન્શન મુકદ્દમા વ્યવસ્થાપન એ માત્ર કાનૂની કવાયત નથી પરંતુ નાગરિક-કેન્દ્રીય સુશાસનનો એક મહત્વપૂર્ણ ઘટક છે. તેમણે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો હતો કે સતત નીતિગત સુધારા, સરળ પ્રક્રિયાઓ, સમયસર ફરિયાદ નિવારણ અને તમામ હિતધારકો વચ્ચે સહયોગી જોડાણ પેન્શન-સંબંધિત મુકદ્દમાઓને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડશે અને સાથે સાથે પેન્શનરો માટે વધુ ગૌરવ અને કલ્યાણ સુનિશ્ચિત કરશે.

આ વર્કશોપમાં પેન્શન અને પેન્શનરોના કલ્યાણ વિભાગના સચિવ શ્રીમતી નિવેદિતા શુક્લા વર્મા; ભૂતપૂર્વ સૈનિકોના કલ્યાણ વિભાગના સચિવ શ્રીમતી સુકૃતિ લીખી; કાનૂની બાબતોના વિભાગના સચિવ ડૉ. રાજીવ મણિ; અને ભારતના એટર્ની જનરલ શ્રી આર. વેંકટરામણીએ હાજરી આપી હતી. આ કાર્યક્રમમાં બે ટેકનિકલ સત્રોનો સમાવેશ થતો હતો, જેમાં ટ્રિબ્યુનલ અને કોર્ટમાં પેન્શન મુકદ્દમા, કેસ મેનેજમેન્ટ, કેસ કાયદાનું માનકીકરણ અને બિનજરૂરી પેન્શન વિવાદો ઘટાડવા માટે નીતિગત ફેરફારો જેવા વિષયો પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.

SM/GP/BS