ભારતની ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન સુવિધાઓની અંદર થઈ રહેલું પરિવર્તન વૈશ્વિક ઉત્પાદન પાવરહાઉસ તરીકે દેશના ઉદયને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તમિલનાડુના હોસુર ખાતે દેશના અગ્રણી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન કેમ્પસ પૈકીના એક પર, હજારો યુવતીઓ વૈશ્વિક બજારો માટે સ્માર્ટફોન અને ઇલેક્ટ્રોનિક ઘટકોના ઉત્પાદનમાં પોતાનું યોગદાન આપી રહી છે. આ સુવિધા ભારતની ઝડપથી વિસ્તરી રહેલી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઇકોસિસ્ટમનું પ્રતીક બની ગઈ છે, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ઉત્પાદન-આધારિત વૃદ્ધિ વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં ભારતની સ્થિતિને મજબૂત કરવાની સાથે ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારીની તકોનું સર્જન કરી રહી છે.

તમિલનાડુના હોસુરમાં જોવા મળેલી સફળતા સમગ્ર ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન લેન્ડસ્કેપમાં વ્યાપક પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરે છે. દેશભરમાં કાર્યરત મુખ્ય ઉત્પાદન સુવિધાઓએ ઔદ્યોગિક રોજગારમાં મહિલાઓની ભાગીદારીમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે. કેટલીક અગ્રણી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન સુવિધાઓ અહેવાલ આપે છે કે તેમના કાર્યબળમાં મહિલાઓ મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, જે સમાવેશી આર્થિક વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવામાં આ ક્ષેત્રની ભૂમિકાને રેખાંકિત કરે છે.

ભારતના અગ્રણી ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદકોમાંની એક કંપની આ ક્ષેત્રમાં દેશના સૌથી મોટા મહિલા રોજગારદાતાઓમાંથી એક તરીકે ઉભરી આવી છે. તેની ત્રણ મુખ્ય ઉત્પાદન સુવિધાઓમાં, આ કંપની આશરે 80,000 લોકોને રોજગારી આપે છે, જેમાં તેના કાર્યબળના આશરે 65% ભાગમાં મહિલાઓ સામેલ છે. આ નોંધપાત્ર સિદ્ધિ મોટા પાયે રોજગારીની તકો ઊભી કરવાની સાથે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ બનાવવા તરફ ભારતીય કંપનીઓના વધતા યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન રોજગાર સર્જનને વેગ આપી રહ્યું છે

ભારતનું ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર પાછલાં દાયકામાં દેશના સૌથી ઝડપથી વિકસતા ઔદ્યોગિક રોજગારના સ્ત્રોતોમાંનું એક તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. આ ક્ષેત્રે આશરે 25 લાખ નોકરીઓનું સર્જન કર્યું છે, જે ઉત્પાદન-આધારિત આર્થિક વિકાસ અને આજીવિકાના સર્જનમાં તેના વધતા યોગદાનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મોબાઈલ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ એકલી જ હાલમાં સમગ્ર મૂલ્ય શૃંખલામાં પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ રીતે આશરે 12 લાખ નોકરીઓને ટેકો આપે છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી મંત્રાલયની ફ્લેગશિપ યોજનાઓએ ઉત્પાદન લિંક્ડ પ્રોત્સાહન (PLI) યોજનાઓ હેઠળ આશરે 1.8 લાખ નોકરીઓ અને અન્ય મુખ્ય સરકારી પહેલો હેઠળ 3.5 લાખ નોકરીઓ સહિત કુલ 5.3 લાખ થી વધુ નોકરીઓનું સર્જન કરીને રોજગાર નિર્માણને વધુ વેગ આપ્યો છે.

આજે કેટલીક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન સુવિધાઓ ભારતના સૌથી મોટા ઔદ્યોગિક રોજગારદાતાઓમાં સ્થાન ધરાવે છે. દેશની કેટલીક સૌથી મોટી ઉત્પાદન સુવિધાઓ તેમની કામગીરીમાં હજારો લોકોને રોજગારી આપે છે, જે ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમના ઝડપી વિસ્તરણને રેખાંકિત કરે છે. હોસુર અને શ્રીપેરુમ્બુદુર (તમિલનાડુ) અને બેંગલોર (કર્ણાટક) ના મોબાઈલ ઉત્પાદન એકમો જ એક લાખથી વધુ લોકોને ગુણવત્તાયુક્ત રોજગાર પૂરો પાડી રહ્યા છે, એક એવું કુશળ કાર્યબળ તૈયાર કરી રહ્યા છે જે વૈશ્વિક ઉત્પાદન સ્થળ તરીકે દેશની સ્થિતિને મજબૂત કરવાની સાથે ભારતની ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્રાંતિને આગળ ધપાવી રહ્યું છે.

ભારતના ઉત્પાદન વિકાસની વાર્તામાં મહિલાઓ કેન્દ્રસ્થાને

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ક્ષેત્ર તેના વિકાસમાં મહિલાઓની મુખ્ય ભૂમિકા સાથે સમાવેશી ઔદ્યોગિક વિકાસના અગ્રણી ઉદાહરણ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. પાછલાં દાયકામાં ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ક્ષેત્રમાં સર્જાયેલા કુલ કાર્યબળમાં મહિલાઓનો હિસ્સો આશરે 30% છે.

મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદનના સેગમેન્ટમાં, મહિલાઓ પ્રત્યક્ષ કાર્યબળના આશરે 70% હિસ્સો ધરાવે છે, જે તેને દેશના સૌથી વધુ મહિલા-સઘન ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાંનું એક બનાવે છે. વધુમાં, મોટા પાયે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન માટેની PLI યોજનાએ આશરે 90,000 મહિલાઓ માટે રોજગારીની તકો ઊભી કરી છે, જેનાથી ઔપચારિક ઉત્પાદન રોજગારમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધુ મજબૂત બની છે.

ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમની સફળતા દર્શાવે છે કે કેવી રીતે આ ક્ષેત્ર મહિલાઓ માટે સલામત, કુશળ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાયુક્ત રોજગારીની તકો ઊભી કરી રહ્યું છે જ્યારે વધારે નાણાંકીય સ્વતંત્રતા અને સામાજિક સશક્તિકરણમાં યોગદાન આપી રહ્યું છે.

ભારતનું ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન નવી ઊંચાઈઓ સર કરી રહ્યું છે

મેક ઇન ઇન્ડિયા અને આત્મનિર્ભર ભારતના વિઝનથી પ્રેરિત, ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે પાછલાં દાયકામાં અદભુત પરિવર્તન જોયું છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન 2014-15 માં ₹1.90 લાખ કરોડ થી વધીને 2025-26 માં અંદાજિત ₹13.11 લાખ કરોડ થયું છે, જે લગભગ સાત ગણો વધારો દર્શાવે છે.

ઇલેક્ટ્રોનિક્સ નિકાસમાં તેનાથી પણ ઝડપી વૃદ્ધિ જોવા મળી છે, જે સમાન સમયગાળા દરમિયાન ₹38,263 કરોડ થી વધીને ₹4.24 લાખ કરોડ થઈ છે, જે અગિયાર ગણો વધારો દર્શાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં નિકાસ યુએસડી 47.96 બિલિયન પર પહોંચવાની સાથે ઇલેક્ટ્રોનિક સામાન હવે ભારતની ત્રીજી સૌથી મોટી નિકાસ કેટેગરી બની ગઈ છે.

ભારતની ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ પણ વધુ પ્રગાઢ અને વધુ સુદ્રઢ બની છે. ટાયર-2, ટાયર-3 અને ટાયર-4 સપ્લાયર્સના ઝડપથી વિકસતા નેટવર્કના ટેકા સાથે 40 થી વધુ અગ્રણી ઘટક ઉત્પાદકોએ દેશમાં કામગીરી સ્થાપિત કરી છે અથવા તેનો વિસ્તાર કર્યો છે. ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં સ્થાનિક મૂલ્ય વૃદ્ધિ 15% થી વધીને 23% થઈ છે, જે વધારે સ્થાનિકીકરણ અને મજબૂત સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

મોબાઈલ ઉત્પાદન ભારતની વૈશ્વિક સફળતાની વાર્તા તરીકે ઉભરી આવ્યું છે

ભારતનું મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદન ક્ષેત્ર દેશના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ પરિવર્તન પાછળનું મુખ્ય ચાલક બળ બની ગયું છે. પાછલાં દાયકામાં, ભારત મોબાઈલ ફોનના ચોખ્ખા આયાતકાર દેશમાંથી વિકસીને વિશ્વનો બીજા નંબરનો સૌથી મોટો મોબાઈલ ફોન ઉત્પાદક અને મોટું વૈશ્વિક નિકાસ હબ બન્યું છે.

મોબાઈલ ફોનનું ઉત્પાદન 2014-15 માં ₹18,900 કરોડ થી વધીને 2025-26 માં ₹6.27 લાખ કરોડ થયું છે, જે અદભુત 33 ગણો વધારો છે. સમાન સમયગાળા દરમિયાન, મોબાઈલ ફોનની નિકાસ ₹1,566 કરોડ થી વધીને ₹2.60 લાખ કરોડ થઈ છે, જે અસાધારણ 165 ગણો વિકાસ નોંધાવે છે.

આ પરિવર્તનને પ્રતિબિંબિત કરતા, મોબાઈલ ફોન નાણાંકીય વર્ષ 2014-15 માં 153મીં સૌથી મોટી નિકાસ આઇટમથી વધીને નાણાંકીય વર્ષ 2025-26 માં ભારતની સૌથી મોટી નિકાસ પ્રોડક્ટ બની ગયા છે, જે વૈશ્વિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદનમાં ભારતની વધતી જતી સ્પર્ધાત્મકતાને રેખાંકિત કરે છે.

મોટા પાયે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન માટેની પ્રોડક્શન લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) યોજનાએ આ પરિવર્તનમાં ઉત્પ્રેરક ભૂમિકા ભજવી છે. 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં, આ યોજનાએ મૂળ લક્ષ્યને નોંધપાત્ર રીતે વટાવીને ₹20,600 કરોડથી વધુનું સંચિત રોકાણ આકર્ષિત કર્યું છે. સંચિત ઉત્પાદન ₹11.62 લાખ કરોડ વટાવી ગયું છે, જ્યારે નિકાસ ₹6.53 લાખ કરોડ ને વટાવી ગઈ છે, જે ભારતને પસંદગીના વૈશ્વિક ઉત્પાદન સ્થળ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

ભારતના ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન ક્ષેત્રની સફળતા ભવિષ્યલક્ષી નીતિગત હસ્તક્ષેપ, ઉદ્યોગની ભાગીદારી અને ઝડપથી વિસ્તરી રહેલા કુશળ કાર્યબળની સંયુક્ત અસરને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા અને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવા ઉપરાંત, આ ક્ષેત્રે મોટા પાયે રોજગારનું સર્જન કર્યું છે, ઉત્પાદનમાં મહિલાઓની ભાગીદારી વધારી છે, સ્થાનિક મૂલ્ય વૃદ્ધિને ઊંડી કરી છે અને ભારતને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં એક વિશ્વસનીય ભાગીદાર તરીકે સ્થાન આપ્યું છે.

ભારત જ્યારે વિકસિત ભારતના વિઝન તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, ત્યારે ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્ર દેશના ઔદ્યોગિક પરિવર્તનના એક મજબૂત સ્તંભ તરીકે ઊભું છે, જે દર્શાવે છે કે કેવી રીતે નવીનતા, ઉત્પાદન શ્રેષ્ઠતા અને સમાવેશી વિકાસ સાથે મળીને ભારતને વૈશ્વિક ટેકનોલોજી અને ઉત્પાદન અગ્રણી તરીકે ઉભરી આવવામાં બળ પૂરું પાડી શકે છે.

IJ/DK/GP

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com