મુખ્ય મુદ્દાઓ

ભારતનો ટેક્સટાઇલ્સ અને એપેરલ ઉદ્યોગ લાંબા સમયથી દેશની મેન્યુફેક્ચરિંગ તાકાત માટે કેન્દ્રીય રહ્યો છે. તે વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ વ્યાપારમાં મજબૂત સ્થાન ધરાવવાની સાથે ભારતની અર્થવ્યવસ્થા, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદન અને નિકાસમાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે છે. બદલાતી વૈશ્વિક માંગની પેટર્ન સાથે, સસ્ટેનેબિલિટી આ ક્ષેત્ર માટે એક મુખ્ય ગ્રોથ લીવર બની રહી છે. નીતિગત પગલાં ઓર્ગેનિક ફાઇબર્સ, સુરક્ષિત રસાયણો, સર્ક્યુલર પ્રોડક્શન, વેસ્ટ રિકવરી, ઇકો-લેબલિંગ અને ટ્રેસેબિલિટીને ટેકો આપી રહ્યા છે. ક્લીનર ટેકનોલોજી, રિસાયક્લિંગ, જવાબદાર સોર્સિંગ અને કચરામાં ઘટાડો ભારતીય ટેક્સટાઇલ્સને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં સ્પર્ધાત્મક રહેવામાં મદદ કરી શકે છે.

ભારતનું ટેક્સટાઇલ સેક્ટર અને સર્ક્યુલર ગ્રોથનો માર્ગ

ભારતના ઔદ્યોગિક વિકાસના "સ્પિનિંગ વ્હીલ" તરીકે ઓળખાતું ટેક્સટાઇલ અને એપેરલ સેક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ ઇકોનોમીનો એક મુખ્ય સ્તંભ છે. નેશનલ એકાઉન્ટ સ્ટેટિસ્ટિક્સ 2025 અનુસાર, આ ક્ષેત્ર ભારતની જીડીપી (GDP) માં ~2% અને મેન્યુફેક્ચરિંગ GVA માં ~11% હિસ્સો ધરાવે છે. ભારત વૈશ્વિક નિકાસમાં ~4% હિસ્સો ધરાવવાની સાથે ટેક્સટાઇલ્સ અને એપેરલનો વિશ્વનો છઠ્ઠો સૌથી મોટો નિકાસકાર દેશ પણ છે. આ ક્ષેત્ર ઘણી મહિલાઓ અને ગ્રામીણ કામદારો સહિત 45 મિલિયનથી વધુ લોકોને પ્રત્યક્ષ રોજગારી પણ પૂરી પાડે છે.

તેના આર્થિક સ્કેલ, નિકાસ જોડાણો અને રોજગારીની તીવ્રતાને જોતાં, આ ક્ષેત્ર માટે સસ્ટેનેબિલિટી વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ બની ગઈ છે. વૈશ્વિક બજારો પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર ઉત્પાદન તરફ આગળ વધી રહ્યા હોવાથી, ભારતની ટેક્સટાઇલ ઇન્ડસ્ટ્રી પાસે પોતાની સ્પર્ધાત્મકતા મજબૂત કરવાની તક છે.

આ વ્યાપની અંદર, સમગ્ર ક્ષેત્રમાં સર્ક્યુલર પ્રોડક્શન વેગ પકડી રહ્યું છે. ભારતનો ટેક્સટાઇલ હસ્તકલા અને સંસાધન-સભાન ઉત્પાદનનો સમૃદ્ધ વારસો વ્યાપક માન્યતા મેળવી રહ્યો છે, કારણ કે વૈશ્વિક બજારો ઓછા પર્યાવરણીય ફૂટપ્રિન્ટ ધરાવતા ઉત્પાદનોને વધુને વધુ મૂલ્ય આપી રહ્યા છે.

ભારતની ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનમાં દેખાતી સર્ક્યુલારિટી

ભારતની ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનમાં ચક્રીયતા માપી શકાય તેવી રિકવરી, રિસાયક્લિંગ, પુનઃઉપયોગ અને આજીવિકાના પરિણામોમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

• વાર્ષિક ધોરણે મેનેજ કરવામાં આવતા ~7.8 મિલિયન ટન ટેક્સટાઇલ વેસ્ટમાંથી, 90%થી વધુ સ્થાનિક પ્રી-કન્ઝ્યુમર (ફેક્ટરી સ્ક્રેપ) અને પોસ્ટ-કન્ઝ્યુમર વેસ્ટમાંથી મેળવવામાં આવે છે.
• કુલ ટેક્સટાઇલ કચરાના 70% થી વધુ હાલમાં રિકવર કરવામાં આવે છે અને તેને રિસાયક્લિંગ, અપસાઇક્લિંગ, ડાઉનસાઇક્લિંગ અથવા પુનઃઉપયોગ તરફ વાળવામાં આવે છે.
• પ્રી-કન્ઝ્યુમર સ્ટેજ પર રિકવરી ખાસ કરીને મજબૂત છે, જ્યાં ટેક્સટાઇલ કચરાના લગભગ 95% સ્થાપિત વેલ્યુ-ચેઇન નેટવર્ક્સ અને સાધનો દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે અને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાય છે.
• સ્પિનિંગ સેક્ટર ક્લોઝ્ડ-લૂપ ચક્રીયતાનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણોમાંનું એક દર્શાવે છે. લગભગ તમામ સ્પિનિંગ કચરાને ઉત્પાદનમાં પુનઃસંકલિત કરવામાં આવે છે.
• પોસ્ટ-કન્ઝ્યુમર ટેક્સટાઇલ્સમાં પણ ચક્રીયતા દૃશ્યમાન છે. આ કચરાના લગભગ 55% ભાગને ભારતની વ્યાપક કલેક્શન અને સોર્ટિંગ નેટવર્ક દ્વારા લેન્ડફિલ્સમાં જતા અટકાવવામાં આવે છે.
• આ ઇકોસિસ્ટમ લગભગ 40-45 લાખ આજીવિકાને ટેકો આપે છે, જેમાં હાંસિયામાં ધકેલાયેલા સમુદાયોની મહિલાઓ એકત્રીકરણ, વર્ગીકરણ અને પુનઃવિતરણમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.

ભારતના સ્થાનિક ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ રિકવરી મોડલ્સ

• નવી મુંબઈનું સર્ક્યુલર ટેક્સટાઇલ રિકવરી મોડેલ: બેલાપુર, નવી મુંબઈ ખાતે ભારતની પ્રથમ મ્યુનિસિપલ ટેક્સટાઇલ રિકવરી ફેસિલિટી ટેક્સટાઇલ કચરાને સર્ક્યુલર ઇકોનોમીની તક તરીકે ઓળખે છે. આ સુવિધા એકત્રીકરણ, વર્ગીકરણ, અપસાઇક્લિંગ, ટેકનોલોજી અને આજીવિકાને એક સર્ક્યુલર રિકવરી ઇકોસિસ્ટમમાં સંકલિત કરે છે. તેણે 30 મેટ્રિક ટન (MT) પોસ્ટ-કન્ઝ્યુમર ટેક્સટાઇલ કચરો એકત્રિત કર્યો છે, 25.5 મેટ્રિક ટનનું વર્ગીકરણ કર્યું છે, 41,000 થી વધુ વસ્તુઓ પર પ્રક્રિયા કરી છે અને 400 થી વધુ અપસાયકલ કરેલા સેમ્પલ વિકસાવ્યા છે. તે 1.14 લાખ પરિવારો સુધી પહોંચ્યું છે, અને પ્રદર્શનો તેમજ બજાર સુધીની પહોંચ દ્વારા મહિલા કારીગરોને ટેકો આપ્યો છે.
• ડાઉનસ્ટ્રીમ ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ હબ તરીકે પાણીપત: પાણીપત એક મુખ્ય ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ હબ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. એક વિશિષ્ટ ડાઉનસ્ટ્રીમ પ્રોસેસિંગ સેન્ટર તરીકે, તે અન્ય ક્લસ્ટરોમાંથી પ્રી-કન્ઝ્યુમર ટેક્સટાઇલ કચરાનો મોટો હિસ્સો મેળવે છે. આ ક્લસ્ટર દરરોજ આશરે 3,500-5,250 ટન (TPD) કચરો હેન્ડલ કરે છે અને એકત્રીકરણ, વર્ગીકરણ, પ્રોસેસિંગ, નીટિંગ અને રિસાયક્લિંગને ટેકો આપે છે. આ બહેતર મટીરિયલ સેપરેશન (સામગ્રીના અલગીકરણ) દ્વારા ઉચ્ચ-મૂલ્ય ધરાવતા ટેક્સટાઇલ-ટુ-ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ માટે મજબૂત અવકાશ ઉભો કરે છે.
• મંગોલપુરીનું કટિંગ વેસ્ટ સોર્ટિંગ નેટવર્ક: દિલ્હીના મંગોલપુરીમાં આવેલું કતરણ માર્કેટ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે અનૌપચારિક નેટવર્ક્સ ટેક્સટાઇલ ચક્રીયતાને ટેકો આપે છે. રસ્તાના કિનારે કામ કરતા લોકો નોઇડા, ગુરુગ્રામ, માનેસર, જયપુર અને દિલ્હીથી આવતી ટ્રકોમાંથી કટિંગ વેસ્ટ એકત્રિત કરે છે. ત્યારબાદ કચરાને તેના રંગના આધારે વર્ગીકૃત અને અલગ કરવામાં આવે છે, જેનાથી રિસાયક્લિંગ માટે તેનું મૂલ્ય વધે છે. આ બજાર પાણીપતમાં આવેલા ઔપચારિક રિસાયક્લિંગ ક્લસ્ટરોને 10 TPD (ટન પ્રતિ દિવસ)થી વધુ વર્ગીકૃત કટિંગ વેસ્ટ સપ્લાય કરે છે. આમ, તે સ્થાનિક એકત્રીકરણ અને ડાઉનસ્ટ્રીમ ટેક્સટાઇલ રિકવરી વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ કડી બનાવે છે.

ટેક્સટાઇલ્સમાં સસ્ટેનેબિલિટીને ઉત્પાદન ચક્રના વિવિધ તબક્કાઓ દ્વારા વધુ સમજી શકાય છે. તે હવે સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાં કાચો માલ, ઉત્પાદન પ્રક્રિયાઓ, ગુણવત્તાના ધોરણો અને બજારની પહોંચને લગતી પસંદગીઓને પ્રભાવિત કરી રહી છે.

ઇનપુટ સ્ટેજ: ફાઇબર, કેમિકલ્સ અને મટીરિયલ સસ્ટેનેબિલિટી

ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદનની સસ્ટેનેબિલિટી ઇનપુટ તબક્કાથી શરૂ થાય છે. ફાઇબર અને કાચા માલની પસંદગી સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનના પર્યાવરણીય ફૂટપ્રિન્ટને આકાર આપે છે. તેથી નીતિગત સહાય ઓર્ગેનિક ફાઇબર્સ, નવા યુગના કુદરતી ફાઇબર્સ અને જોખમી ઇનપુટ્સના ઓછા ઉપયોગ તરફ નિર્દેશિત કરવામાં આવી રહી છે.

ઓર્ગેનિક ફાઇબર ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવું

ઓર્ગેનિક ફાઇબર ઉત્પાદનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતના પ્રયાસોને સર્ટિફિકેશન ફ્રેમવર્ક અને ખેતી સહાય કાર્યક્રમો દ્વારા મજબૂત બનાવવામાં આવી રહ્યા છે.

• નેશનલ પ્રોગ્રામ ફોર ઓર્ગેનિક પ્રોડક્શન (NPOP): તે પ્રમાણિત ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનોના વિકાસને ટેકો આપે છે. તે સર્ટિફિકેશન બોડીઝના એક્રેડિટેશન અને ઓર્ગેનિક ઉત્પાદન ધોરણો નક્કી કરવાને આવરી લે છે. તે ઓર્ગેનિક ઉત્પાદનોના પ્રમોશન અને માર્કેટિંગને પણ સપોર્ટ કરે છે. બિન-પ્રોસેસ કરેલા પ્લાન્ટ પ્રોડક્ટ્સ માટે યુરોપિયન કમિશન અને સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ દ્વારા NPOP ધોરણોને માન્યતા આપવામાં આવી છે. ટેક્સટાઇલ્સ માટે, તે ખાસ કરીને સુસંગત છે કારણ કે તે ઓર્ગેનિક કૃષિ ઉત્પાદનોની સાથે ઓર્ગેનિક કોટન ફાઇબરને પણ આવરી લે છે.

ઓર્ગેનિક પ્રોડક્શન (ઓર્ગેનિક ઉત્પાદન) તેનો ઉદ્દેશ યોગ્ય છોડના પોષણ અને મજબૂત જમીન વ્યવસ્થાપન  દ્વારા જમીનની પ્રજનન અને પુનઃઉત્પાદન ક્ષમતાને જાળવી રાખવાનો છે. તે ટકાઉ ખેતી માટે પાયાના સ્તરના અભિગમનું પાલન કરે છે.

• જ્યુટ-આઈસીએઆરઈ: ટકાઉ અને વૈજ્ઞાનિક શણની ખેતીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે 2015માં જ્યુટ-ICARE (ઇમ્પ્રુવ્ડ કલ્ટિવેશન એન્ડ એડવાન્સ રેટિંગ એક્સરસાઇઝ) પ્રોગ્રામ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો. ખેડૂતોને ઉચ્ચ ઉપજ આપતા પ્રમાણિત બિયારણો અને રેટિંગ એક્સિલરેટર્સ દ્વારા સહાય મળે છે. તે ઉત્પાદકતા અને ફાઇબરની ગુણવત્તા વધારવા માટે સુધારેલી કૃષિ પદ્ધતિઓને પણ પ્રોત્સાહન આપે છે. તેની શરૂઆતથી, આ કાર્યક્રમ 7 રાજ્યોના 130 બ્લોકમાંથી વિસ્તરીને 10 રાજ્યોના 289 બ્લોક સુધી પહોંચ્યો છે. તેનો વ્યાપ પણ 2024-25 માં ~1.11 લાખ હેક્ટરથી વધીને ~2.15 લાખ હેક્ટર થયો છે.
• ન્યુ એજ ફાઇબર મિશન (MM-III): મિશન ફોર કોટન પ્રોડક્ટિવિટી હેઠળના મિની-મિશનમાંના એક તરીકે, તે સંલગ્ન કુદરતી ફાઇબર્સને પ્રોત્સાહન આપવા માંગે છે.

નવા યુગના કુદરતી ફાઇબર્સ આ છોડ આધારિત ફાઇબર્સ છે જે પરંપરાગત ટેક્સટાઇલ્સ અને સિન્થેટિક સામગ્રીના પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પો પ્રદાન કરે છે. આમાં છોડ અને અન્ય કુદરતી સ્ત્રોતોમાંથી મેળવેલી નવીન અને ટકાઉ સામગ્રીનો સમાવેશ થાય છે. રેમી, સિસલ અને ફ્લેક્સ જેવા કુદરતી ફાઇબર્સ ભારત અને વૈશ્વિક બજારોમાં નોંધપાત્ર આર્થિક અને પર્યાવરણીય મૂલ્ય ધરાવે છે. તેઓ ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇન, કમ્પોઝિટ અને અન્ય ઔદ્યોગિક ઉપયોગોમાં સિન્થેટિક ફાઇબર્સના ટકાઉ વિકલ્પો પ્રદાન કરે છે. તેમની ઓછી પર્યાવરણીય અસર અને બહુમુખી ગુણધર્મો ટકાઉ ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદનમાં વ્યાપક ઉપયોગ માટે મજબૂત સંભાવનાઓ ઉભી કરે છે.

આ મિશનનો હેતુ ભારતને ટકાઉ અને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળા ફાઇબર ઉત્પાદનમાં વૈશ્વિક લીડર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે. તે ક્લાઇમેટ-સ્માર્ટ ખેતી, યાંત્રીકરણ અને ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ પહેલ ખેતીની પદ્ધતિઓને શ્રેષ્ઠ બનાવવા પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને, સિન્થેટિક સામગ્રીના પર્યાવરણને અનુકૂળ વિકલ્પો તરીકે સંલગ્ન કુદરતી ફાઇબર્સના ઉપયોગને પણ પ્રોત્સાહિત કરે છે.

• નેશનલ ફાઇબર સ્કીમ: આ યોજનાનો હેતુ ફાઇબર વેલ્યુ ચેઇનમાં આત્મનિર્ભરતાને મજબૂત કરવાનો છે, જે કુદરતી ફાઇબર્સ, માનવ-નિર્મિત અને નવા યુગના ફાઇબર્સને ટેકો આપે છે. તે સ્થાનિક ફાઇબરની ઉપલબ્ધતા વધારવા, આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા અને અદ્યતન ટેક્સટાઇલ સામગ્રીમાં ઇનોવેશનને પ્રોત્સાહિત કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

કુદરતી અને પ્રમાણિત ઇનપુટ્સને પ્રોત્સાહિત કરીને, આ પગલાં ચક્રીયતાના પ્રથમ પગલાને ટેકો આપે છે: સામગ્રીના તબક્કે પર્યાવરણીય તણાવ ઘટાડવો.

ટેક્સટાઇલ્સ સપ્લાય ચેઇનમાં જોખમી રસાયણોનો ઉપયોગ ઘટાડવો

• ટકાઉ ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદન માટેના પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સ: ટકાઉ ઉત્પાદન અને વપરાશ અંગે જાગૃતિ લાવવા માટે પાયલોટ પ્રોજેક્ટ્સની શ્રેણી હાથ ધરવામાં આવી છે. તેઓ વૈશ્વિક શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓની આસપાસ ક્ષમતા પણ મજબૂત કરે છે. તેમના ફોકસ ક્ષેત્રોમાં સુરક્ષિત રસાયણો, પર્યાવરણને અનુકૂળ ટેક્સટાઇલ્સ અને ઓર્ગેનિક ટેક્સટાઇલ્સનો સમાવેશ થાય છે. આવો જ એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ “એલિમિનેટિંગ હેઝાર્ડસ કેમિકલ્સ ફ્રોમ ધ ટેક્સટાઇલ ફેશન સપ્લાય ચેઇન ઇન ઇન્ડિયા” છે. તે આઠ ક્લસ્ટર અને ચાર ફેશન હાઉસની 400 ફેક્ટરીઓને આવરી લે છે. આ પ્રોજેક્ટ 1,47,000 tCO2eq ને ઘટાડવા માટે અને હાનિકારક રસાયણોના ઉપયોગને 10,530 ટન ઘટાડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ચાલુ પ્રોજેક્ટનો હેતુ ભારતના એપેરલ સપ્લાય ચેઇનમાંથી જોખમી રસાયણોને દૂર કરવાનો, ટકાઉ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવાનો અને પર્યાવરણીય જોખમો ઘટાડવાનો છે.
• જોખમી રંગો (Dyes) અને પર્સિસ્ટન્ટ પોલ્યુટન્ટ્સનું નિયમન: ડાઇંગ અને કલર પ્રોસેસિંગ ઉદ્યોગોમાં બેન્ઝિડાઇન-આધારિત રંગો અને તેમના ક્ષારોના ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. વધુમાં, 70 અઝો રંગો (azo dyes) ના હેન્ડલિંગ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે. ભારતે 2006 માં સ્ટોકહોમ કન્વેન્શનને પણ બહાલી આપી હતી; જે પર્સિસ્ટન્ટ ઓર્ગેનિક પોલ્યુટન્ટ્સ (POPs) થી માનવ સ્વાસ્થ્ય અને પર્યાવરણને બચાવવા માટેનો એક વૈશ્વિક કરાર છે.

જોખમી રસાયણોનો ઉપયોગ ઘટાડવો એ ચક્રીયતા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે સ્વચ્છ સામગ્રીને વેલ્યુ ચેઇનમાં પુનઃસંકલિત કરવી સરળ બને છે.

પ્રોડક્શન સ્ટેજ (ઉત્પાદન તબક્કો): ટેક્સટાઇલ પ્રોસેસિંગ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ

પાણી, ઊર્જા અને અન્ય સંસાધનોના સઘન ઉપયોગને જોતાં, ટેક્સટાઇલ સેક્ટરના પર્યાવરણીય ફૂટપ્રિન્ટ માટે મેન્યુફેક્ચરિંગ સ્ટેજ કેન્દ્રીય છે. ટકાઉ ઉત્પાદન પગલાં સ્વચ્છ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, કાર્યક્ષમ સંસાધન ઉપયોગ, ચક્રીયતા અને ઓછા ઉત્સર્જનને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે.

ટકાઉ ઉત્પાદન માટે ઇન્ટિગ્રેટેડ ટેક્સટાઇલ પાર્ક્સ

પીએમ મેગા ઇન્ટિગ્રેટેડ ટેક્સટાઇલ રીજન એન્ડ એપેરલ (PM MITRA) પાર્ક્સ રોકાણ, રોજગારી અને નિકાસને વેગ આપવા માટે વર્લ્ડ-ક્લાસ, સંકલિત ટેક્સટાઇલ હબ તરીકે કલ્પના કરવામાં આવ્યા છે. તેઓ '5F' વિઝનની આસપાસ બનાવવામાં આવ્યા છે: ફાર્મ ટુ ફાઇબર ટુ ફેક્ટરી ટુ  ફેશન ટુ ફોરેન. આ અભિગમ હેઠળ, એન્ડ-ટુ-એન્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ સુવિધાઓ સાથે આધુનિક ટેક્સટાઇલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (CETPs), વેસ્ટવોટર રિસાયક્લિંગ, વૈજ્ઞાનિક કચરા વ્યવસ્થાપન અને શેર કરાયેલી ઉપયોગિતાઓ (shared utilities) દ્વારા સસ્ટેનેબિલિટી ઇન-બિલ્ટ કરવામાં આવી છે.

• 2027-28 સુધી ₹4,445 કરોડના ખર્ચ સાથે સાત પીએમ મિત્ર (PM MITRA) પાર્કના વિકાસને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. સાત સાઇટ્સ વિરુધુનગર, તમિલનાડુ; વરંગલ, તેલંગાણા; નવસારી, ગુજરાત; કલબુરગી, કર્ણાટક; ધાર, મધ્ય પ્રદેશ; લખનૌ, ઉત્તર પ્રદેશ; અને અમરાવતી, મહારાષ્ટ્ર ખાતે ફાઇનલાઇઝ કરવામાં આવી છે.
• ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, ₹27,434 કરોડથી વધુના સંભવિત રોકાણો ધરાવતા એમઓયુ (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે. જરૂરી જમીન સંપૂર્ણપણે સંપાદિત કરીને સંબંધિત SPVs ને સોંપી દેવામાં આવી છે.

રેમ્પ (RAMP) હેઠળ ગ્રીન અને સર્ક્યુલર ઇકોનોમી સપોર્ટ

ઇકોનોમિક સર્વે 2023-24 અનુસાર, ભારતીય ટેક્સટાઇલ્સ અને એપેરલ ઉત્પાદન ક્ષમતામાં MSMEs નો હિસ્સો 80% થી વધુ હતો. તેથી MSME ની ભાગીદારી મજબૂત કરવા, સ્પર્ધાત્મકતા સુધારવા અને ટકાઉ વૃદ્ધિને ટેકો આપવા માટે કેટલીક પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે.

રેમ્પ (RAMP) પ્રોગ્રામ હેઠળ, સરકારે 2023 માં માઇક્રો અને સ્મોલ એન્ટરપ્રાઇઝિસ (સૂક્ષ્મ અને નાના સાહસો) માટે MSE-GIFT અને MSE-SPICE યોજનાઓ શરૂ કરી છે. આ યોજનાઓ વ્યાજ સબવેન્શન (સહાય) અને કેપિટલ સબસિડી જેવા સપોર્ટ દ્વારા ટકાઉ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

• MSE-GIFT: આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય MSMEs માં ગ્રીન ટેકનોલોજી અને સ્વચ્છ ઊર્જા અપનાવવામાં સહાય કરવાનો છે. તે નાણાકીય અને જાગૃતિ સહાય દ્વારા ટકાઉ પદ્ધતિઓ માટે સક્ષમ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. આમાં ₹2 કરોડ સુધીની ટર્મ લોન પર 2% વાર્ષિક વ્યાજ સબવેન્શન, 75% ક્રેડિટ ગેરંટી કવરેજ અને આઉટરીચ માટે IEC પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે.
• MSE-સ્કીમ ફોર પ્રમોશન એન્ડ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ ઇન સર્ક્યુલર ઇકોનોમી (MSE-SPICE): આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય સૂક્ષ્મ અને નાના સાહસોને ટકાઉ પદ્ધતિઓ અપનાવવામાં અને હરિયાળા વિકાસમાં યોગદાન આપવામાં મદદ કરવાનો છે. તે સંસાધન-કાર્યક્ષમ અને સર્ક્યુલર સોલ્યુશન્સને સપોર્ટ કરે છે જે કાર્યક્ષમતા તેમજ ખર્ચ-અસરકારકતામાં સુધારો કરવાની સાથે પર્યાવરણીય અસર ઘટાડે છે. તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓમાં લાયક પ્લાન્ટ અને મશીનરી રોકાણો માટે 25% કેપિટલ સબસિડી, તેમજ દેશવ્યાપી જાગૃતિ પ્રમોશનનો સમાવેશ થાય છે.

ઇન્ડિયન કાર્બન માર્કેટ (ICM) હેઠળ ટેક્સટાઇલ સેક્ટર

CCTS હેઠળ કાર્બન-સઘન ક્ષેત્રો માટે ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન તીવ્રતા (GEI) લક્ષ્યાંકો સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે. આ પેટ્રોલિયમ રિફાઇનરીઓ, પેટ્રોકેમિકલ્સ, ટેક્સટાઇલ્સ અને સેકન્ડરી એલ્યુમિનિયમને ICM અનુપાલન પદ્ધતિ હેઠળ લાવે છે. આ ફ્રેમવર્ક હેઠળ, ટેક્સટાઇલ સેક્ટર સહિતની જવાબદાર સંસ્થાઓએ તેમના સ્કોપ-1 અને સ્કોપ-2 ઉત્સર્જન જાહેર કરવા જરૂરી છે:

• સ્કોપ 1 ઉત્સર્જન એ સંસ્થાની માલિકીના અથવા તેના દ્વારા નિયંત્રિત સ્ત્રોતોમાંથી સીધું ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન છે.
• સ્કોપ 2 ઉત્સર્જન એ સંસ્થા દ્વારા ખરીદવામાં આવેલી વીજળી, વરાળ, ગરમી અથવા કૂલિંગના વપરાશથી થતું પરોક્ષ ઉત્સર્જન છે.

જે સંસ્થાઓ તેમના નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકો કરતાં વધુ સારું પ્રદર્શન કરે છે તેઓ કાર્બન ક્રેડિટ સર્ટિફિકેટ મેળવવા માટે પાત્ર બને છે. આ સર્ટિફિકેટ્સ પછી એવી સંસ્થાઓ સાથે ટ્રેડ કરી શકાય છે જેઓ તેમના લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવામાં અસમર્થ છે, જે ઉત્સર્જન ઘટાડવા માટે બજાર આધારિત પ્રોત્સાહન પૂરું પાડે છે.

કાર્બન ક્રેડિટ ટ્રેડિંગ સ્કીમ (CCTS) 2023 માં સૂચિત કરાયેલી આ યોજના ઇન્ડિયન કાર્બન માર્કેટ (ICM) ના સંચાલન માટે ફ્રેમવર્ક પૂરું પાડે છે. તેનો હેતુ કાર્બન ક્રેડિટ સર્ટિફિકેટ ટ્રેડિંગ દ્વારા ઉત્સર્જનની કિંમત નક્કી કરીને ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉત્સર્જન ઘટાડવાનો છે. ઉત્સર્જન ઘટાડા સાથે આર્થિક મૂલ્ય જોડીને, આ યોજના ઉદ્યોગોને કાર્યક્ષમતા સુધારવા, સ્વચ્છ ટેકનોલોજી તરફ વળવા અને સમય જતાં તેમની કાર્બન તીવ્રતા ઘટાડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

ટકાઉ ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદન માટે રોડમેપ

સરકારે ક્લીનર ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદનને ટેકો આપવા માટે કેટલાક અભ્યાસો અને પ્રોજેક્ટ્સ હાથ ધર્યા છે. આ શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓ અને પાણી તેમજ ઊર્જા કાર્યક્ષમતા, કેમિકલ મેનેજમેન્ટ અને સંબંધિત પ્રક્રિયાઓમાં સુધારાના માર્ગદર્શન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તેમાં બેસ્ટ અવેલેબલ ટેકનિક્સ રેફરન્સ/ કોમ્પ્રીહેન્સિવ ઇન્ડસ્ટ્રી ડોક્યુમેન્ટ દસ્તાવેજોની તૈયારી અને ગ્રીન ટ્રાન્સફોર્મેશન માટેના રોડમેપનો સમાવેશ થાય છે.

ટેક્સ ઇકો ઇનિશિયેટિવ આ પહેલ વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક અને પર્યાવરણીય રીતે ટકાઉ ટેક્સટાઇલ અને એપેરલ મેન્યુફેક્ચરિંગને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે ભારતના ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગને આંતરરાષ્ટ્રીય સસ્ટેનેબિલિટી ધોરણો અને ઉભરતી ગ્રીન માર્કેટની તકો સાથે સંરેખિત કરે છે.

પોસ્ટ-પ્રોડક્શન સ્ટેજ: વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ

ટેક્સટાઇલ્સનો પોસ્ટ-પ્રોડક્શન સ્ટેજ એ નક્કી કરે છે કે ટેક્સટાઇલ કચરો કેવી રીતે એકત્રિત કરવામાં આવે છે, રિસાયકલ કરવામાં આવે છે અને વેલ્યુ ચેઇનમાં પુનઃસંકલિત કરવામાં આવે છે. આમ, આ ક્ષેત્રમાં ચક્રીયતાને મજબૂત કરવાના પ્રયાસો વધુને વધુ સારા વેસ્ટ મેપિંગ, રિસાયક્લિંગ અને રિસોર્સ રિકવરી પર કેન્દ્રિત છે.

ભારતની ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ રિસાયક્લિંગ ક્ષમતા

ટકાઉ ફેશનની વધતી માંગ સાથે ભારતનું ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ સેક્ટર મજબૂત રીતે વિકસશે તેવું અનુમાન છે. આ ક્ષેત્ર 2030 સુધીમાં 3.5 અબજ યુએસ ડોલર સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ ઝડપી વૃદ્ધિ નોંધપાત્ર રોજગારીની ક્ષમતા પર પ્રકાશ પાડે છે. આ ક્ષેત્ર આગામી પાંચ વર્ષમાં આશરે 1 લાખ ગ્રીન જોબ્સ ઉત્પન્ન કરે તેવી અપેક્ષા છે.

સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ અને રિસોર્સ રિકવરી

એન્વાયર્નમેન્ટ (પ્રોટેક્શન) એક્ટ, 1986 હેઠળના સોલિડ વેસ્ટ મેનેજમેન્ટ રૂલ્સ, 2026 1 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ સંપૂર્ણ રીતે અમલમાં આવ્યા. સંશોધિત નિયમો સર્ક્યુલર ઇકોનોમીના સિદ્ધાંતોને સામેલ કરે છે અને પ્રોડ્યુસર રિસ્પોન્સિબિલિટી (ઉત્પાદકની જવાબદારી) નો વિસ્તાર કરે છે. તેઓ કાર્યક્ષમ કચરાના અલગીકરણ અને વ્યવસ્થાપન પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

તેઓ બિન-રિસાયકલ કરી શકાય તેવા સૂકા કચરા માટે એક સંરચિત એન્ડ-યૂઝ પાથવે પણ બનાવે છે. સિમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ અને વેસ્ટ-ટુ-એનર્જી પ્લાન્ટ્સ સહિત સોલિડ ફ્યુઅલ (ઘન બળતણ) નો ઉપયોગ કરતા ઔદ્યોગિક એકમોએ છ વર્ષમાં રિફ્યુઝ ડિરાઇવ્ડ ફ્યુઅલ (RDF) નો ઉપયોગ 5% થી વધારીને 15% કરવો જરૂરી છે.

RDF ને ટેક્સટાઇલ્સ સહિત ઉચ્ચ-કેલરીફિક મ્યુનિસિપલ ઘન કચરામાંથી બનેલા બળતણ તરીકે વ્યાખ્યાયિત કરવામાં આવે છે. આ ટેક્સટાઇલ્સ સહિત ઉચ્ચ-કેલરીફિક કચરાને નિકાલ કરવાને બદલે ઉત્પાદક ઉપયોગ તરફ વાળવામાં સપોર્ટ કરે છે.

ટેક્સટાઇલ કચરાના રૂપાંતરણ માટે NTTM સપોર્ટ

નેશનલ ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ મિશન (NTTM) હેઠળ, ટકાઉ ટેકનોલોજી અને સામગ્રી માટે કેટલાક આર એન્ડ ડી (R&D) પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે. આમાં ટેક્સટાઇલ કચરો, બાયોમાસ અને બાયો-રેસિડ્યુસને અદ્યતન ગ્રીન મટીરિયલ્સમાં રૂપાંતરિત કરવાના પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે. તેના ફોકસ ક્ષેત્રોમાં કાર્બન ફાઇબર્સ અને ફંક્શનલ ટેક્સટાઇલ્સનો સમાવેશ થાય છે.

ટેક્સટાઇલ સેક્ટર માટે એફ્લુઅન્ટ ડિસ્ચાર્જ સ્ટાન્ડર્ડ્સ (પ્રવાહી કચરાના નિકાલના ધોરણો)

ટેક્સટાઇલ્સ સહિતના ઉદ્યોગોમાંથી ઉત્સર્જન અને નિકાલ માટેના પર્યાવરણીય ધોરણો એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોટેક્શન રૂલ્સ, 1986 હેઠળ સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે. આ અંતર્ગત, ટેક્સટાઇલ ઉદ્યોગો અને ક્લસ્ટરોએ એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્, (ETPs) અથવા કોમન એફ્લુઅન્ટ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ (CETPs) ઇન્સ્ટોલ કરવા અને ચલાવવા જ જોઈએ. આ સુનિશ્ચિત કરે છે કે પ્રવાહી કચરાનો નિકાલ નિર્ધારિત પર્યાવરણીય ધોરણોને પૂર્ણ કરે છે.

ભારતની ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ વેલ્યુ ચેઇનનું મેપિંગ

2026 માં બહાર પાડવામાં આવેલો અહેવાલ “મેપિંગ ઓફ ટેક્સટાઇલ વેસ્ટ વેલ્યુ ચેઇન ઇન ઇન્ડિયા” ટેક્સટાઇલ કચરાના ઉત્પાદનનું ડેટા-આધારિત મૂલ્યાંકન પૂરું પાડે છે. તે ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનમાં ચક્રીયતાને મજબૂત કરવાની તકો ઓળખે છે. આ અહેવાલ રિસાયક્લિંગ, અપસાઇક્લિંગ અને રિસોર્સ રિકવરી દ્વારા ટેક્સટાઇલ કચરાને આર્થિક સંસાધનમાં ફેરવવા માટે એક વ્યવહારુ બ્લુપ્રિન્ટ પણ ઓફર કરે છે.

પ્રમોશન સ્ટેજ (પ્રમોશન તબક્કો): માર્કેટ અને એન્ટરપ્રાઇઝ સપોર્ટ (બજાર અને સાહસ સહાય)

સસ્ટેનેબિલિટી ઇન ટેક્સટાઇલ્સ ઉત્પાદન અને કચરાના વ્યવસ્થાપનથી આગળ વધે છે. તેને ધોરણો, ટ્રેસેબિલિટી, માર્કેટ સપોર્ટ, પબ્લિક પ્રોક્યોરમેન્ટ (જાહેર ખરીદી) અને જાગૃતિ પહેલો દ્વારા પણ ટેકો આપવામાં આવી રહ્યો છે. આ પગલાં સમગ્ર ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનમાં ટકાઉ પદ્ધતિઓને સ્થાપિત કરવામાં મદદ કરે છે.

ધોરણો અને સસ્ટેનેબિલિટી બેન્ચમાર્ક્સ

• ટકાઉ ટેક્સટાઇલ ઉત્પાદનો માટે ઇકો-લેબલિંગ: ઇકો-માર્ક સ્કીમ, 2024 હેઠળ, ભારતીય ધોરણો હેઠળ ઇકો માર્ક સર્ટિફિકેશન માટે પાત્ર ઉત્પાદન શ્રેણીઓમાંની એક તરીકે ટેક્સટાઇલ્સની ઓળખ કરવામાં આવી છે. આ ક્ષેત્ર માટે, 13 ભારતીય ધોરણોના શીર્ષકો સૂચિત કરવામાં આવ્યા છે. નિર્દિષ્ટ પર્યાવરણીય માપદંડોને પૂર્ણ કરતા ઉત્પાદનોને ઇકો-માર્ક આપવામાં આવે છે. આ માપદંડો સંસાધનનો ઉપયોગ, આબોહવાની અસર, જૈવવિવિધતા, ઊર્જાનો ઉપયોગ, કચરો, ઉત્સર્જન અને જોખમી પદાર્થોને આવરી લે છે.
• ભારતીય ટેક્સટાઇલ્સનું ક્વોલિટી સર્ટિફિકેશન અને ટ્રેસેબિલિટી: ટેક્સટાઇલ્સમાં બ્રાન્ડ ઇન્ડિયાના વૈશ્વિક પોઝિશનિંગને મજબૂત કરવા માટે, કસ્તુરી કોટન અને સિલ્ક માર્ક જેવી પહેલો શરૂ કરવામાં આવી છે. આ પ્રીમિયમ ભારતીય કપાસને સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારોમાં એક આગવી ઓળખ આપે છે. ટ્રેસેબિલિટી સિસ્ટમ્સ વૈશ્વિક ખરીદદારો માટે જવાબદાર સોર્સિંગ અને વધુ સપ્લાય ચેઇન પારદર્શિતાને પણ સપોર્ટ કરે છે.

આવા ધોરણો સંસાધન-કાર્યક્ષમ અને પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બનાવવામાં આવેલા ઉત્પાદનો માટે બજારમાં વિશ્વાસ પેદા કરી શકે છે.

જાહેર ખરીદી દ્વારા અપસાયકલ કરેલા ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપવું

2024 માં ટેક્સટાઇલ્સ કમિટી, ગવર્નમેન્ટ ઇ-માર્કેટપ્લેસ (GeM) અને સ્ટેન્ડિંગ કોન્ફરન્સ ઓફ પબ્લિક એન્ટરપ્રાઇઝિસ (SCOPE) વચ્ચે એક ત્રિપક્ષીય મેમોરેન્ડમ ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (MoU) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. તેનો હેતુ અપસાયકલ કરેલા ઉત્પાદનોની જાહેર ખરીદીને પ્રોત્સાહિત કરવાનો અને સંસ્થાકીય બનાવવાનો છે. આનો હેતુ ટેક્સટાઇલ સેક્ટરમાં ચક્રીયતાને ટેકો આપવાની સાથે વ્યાપક બજાર પહોંચ બનાવવાનો છે.

ટકાઉ ટેક્સટાઇલ્સ માટે જાગૃતિ પહેલો

• SURE (સસ્ટેનેબલ રિઝોલ્યુશન): આ ભારતીય એપેરલ ઉદ્યોગની સૌથી મોટી સ્વૈચ્છિક સસ્ટેનેબિલિટી પ્રતિબદ્ધતાઓમાંની એક છે. તેનું નેતૃત્વ ક્લોધિંગ મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન ઓફ ઇન્ડિયા (CMAI), રિલાયન્સ બ્રાન્ડ્સ લિમિટેડ (RBL), યુનાઇટેડ નેશન્સ ઇન ઇન્ડિયા અને ટેક્સટાઇલ્સ મંત્રાલય દ્વારા કરવામાં આવે છે. આ પહેલ ઉદ્યોગના વધુ ટકાઉ પદ્ધતિઓ તરફના સંક્રમણને વેગ આપવાનો પ્રયાસ કરે છે. તે ભારતીય ફેશન ઉદ્યોગને સ્વચ્છ અને વધુ પર્યાવરણીય રીતે જવાબદાર માર્ગ પર લાવવા માટેની સામૂહિક પ્રતિબદ્ધતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
• સર્કલ બેક કેમ્પેઈન: ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનમાં સસ્ટેનેબિલિટીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સરકાર દ્વારા કેટલીક પહેલો હાથ ધરવામાં આવી છે. આમાં સર્કલ બેક અભિયાનનો સમાવેશ થાય છે, જે વિદ્યાર્થીઓમાં ટેક્સટાઇલ રિસાયક્લિંગ વિશે જાગૃતિ લાવે છે. ભારત ટેક્સ 2024 અને 2025 માં વસ્ત્ર કથા જેવા પ્રદર્શનોએ પણ ટકાઉ ટેક્સટાઇલ પદ્ધતિઓ પ્રદર્શિત કરવામાં મદદ કરી છે.
• ટકાઉ ટેક્સટાઇલ પદ્ધતિઓ માટે ESG પ્લેટફોર્મ: ટકાઉ ઉત્પાદન, પ્રમાણપત્ર, નિકાસ અને સંલગ્ન બાબતો પર વિચાર-વિમર્શ કરવા માટે એક એન્વાયર્નમેન્ટ, સસ્ટેનેબિલિટી એન્ડ ગવર્નન્સ (ESG) ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે. તેણે જ્ઞાનના વિનિમય અને શ્રેષ્ઠ પદ્ધતિઓને પ્રોત્સાહન આપવા માટે સર્ક્યુલર સંવાદ અને ક્લસ્ટર એક્સચેન્જ મિકેનિઝમ જેવા ઉદ્યોગ-કેન્દ્રિત કાર્યક્રમોને સક્ષમ બનાવ્યા છે.

ભારત ટેક્સ: ટેક્સટાઇલ્સમાં સસ્ટેનેબિલિટી અને ઇનોવેશનને આગળ વધારવું

ભારત ટેક્સ (Bharat Tex) એ ભારતની ફ્લેગશિપ વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ ઇવેન્ટ છે. તે વૈશ્વિક ટેક્સટાઇલ અર્થતંત્રમાં દેશની વધતી જતી ભૂમિકાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. તે ફાઇબર અને યાર્નથી લઈને ફેબ્રિક્સ, ગારમેન્ટ્સ, ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ અને સસ્ટેનેબિલિટી-આધારિત ઇનોવેશન સુધીની સંપૂર્ણ ટેક્સટાઇલ વેલ્યુ ચેઇનને એક સંકલિત પ્લેટફોર્મ પર સાથે લાવે છે.

તેની 2024 અને 2025 ની પ્રથમ બે આવૃત્તિઓ પછી, ભારત ટેક્સ 2026 ને વ્યાપક ઉદ્યોગ પ્લેટફોર્મ તરીકે ડિઝાઇન કરવામાં આવી રહ્યું છે. તે પ્રદર્શનો, નોલેજ સેશન્સ, રિવર્સ બાયર-સેલર મીટ્સ અને પોલિસી ડાયલોગને એકસાથે લાવશે. આ ઇવેન્ટ ટકાઉ અને સર્ક્યુલર ટેક્સટાઇલ્સ, ટેકનિકલ ટેક્સટાઇલ્સ, MSME ભાગીદારી, ઇનોવેશન અને વૈશ્વિક બજારની પહોંચ પર વિશેષ ભાર મૂકે છે.

ભારતના ટેક્સટાઇલ સેક્ટર માટે એક ટકાઉ ભવિષ્ય

ટેક્સટાઇલ્સ સાથે ભારતનો સંબંધ તેના આર્થિક પાયા જેટલો જ તેના સાંસ્કૃતિક વારસામાં ઊંડો ઊતરેલો છે. સદીઓથી, ભારતીય પરિવારો અને કારીગર સમુદાયો લાંબા સમયથી પુનઃઉપયોગ, સમારકામ (રીપેર) અને સંસાધન-સભાન ઉત્પાદનનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે. આ પરંપરાઓ જેને અત્યારે ચક્રીયતા (circularity) તરીકે વર્ણવવામાં આવે છે તેને નજીકથી પ્રતિબિંબિત કરે છે. આજે, ટકાઉ ઇનપુટ્સ, જવાબદાર ઉત્પાદન, વધુ સારાં કચરા વ્યવસ્થાપન અને ટ્રેસેબિલિટી માટે નીતિગત સહાય દ્વારા તેમને મજબૂત કરવામાં આવી રહ્યા છે.

આ પગલાં દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ભારતના ટેક્સટાઇલ સેક્ટરમાં સસ્ટેનેબિલિટી અને સર્ક્યુલારિટી વધુ નજીકથી જોડાઈ રહ્યા છે. તે પરંપરાગત શાણપણને આધુનિક ઔદ્યોગિક પરિવર્તન સાથે જોડે છે. આ દેશના સૌથી મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાંના એકમાં સ્પર્ધાત્મકતા અને પર્યાવરણીય સ્થિતિસ્થાપકતા બંનેને મજબૂત કરી રહ્યું છે.

સંદર્ભો:

ટેક્સટાઇલ્સ મંત્રાલય

• https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2026/03/407c2f186a2044a4497c9c9803d16a2c.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2208051&lang=1&reg=6
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244420&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2222481&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2152544&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2227424&reg=3&lang=2
• https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2025/12/b56180fbde3114759a80f793979efe32.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2221486&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2241104&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2244420&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2237705&reg=3&lang=2
• https://www.texmin.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/pm-mitra-MzNzMTMtQWa
• https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2025/12/c865d599cae0c357c02d247a8a82d24e.pdf
• https://www.texmin.gov.in/offerings/schemes-and-services/details/integrated-processing-development-scheme-ipds-YjN0MTMtQWa
• https://www.pib.gov.in/PressReleaseDetail.aspx?PRID=2237779&reg=3&lang=1
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2200825&reg=3&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2204546&lang=2&reg=3
• https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2238148&reg=3&lang=2
• https://www.texmin.gov.in/static/uploads/2026/03/407c2f186a2044a4497c9c9803d16a2c.pdf
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2263024&reg=48&lang=2
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2155461&lang=2&reg=3
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2208051&reg=48&lang=2

નાણા મંત્રાલય

• https://www.indiabudget.gov.in/economicsurvey/doc/echapter.pdf

વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2009892&reg=3&lang=2

સૂક્ષ્મ, લઘુ અને મધ્યમ સાહસોનું મંત્રાલય

• https://ramp.msme.gov.in/ramp/about-ramp.php
• https://ramp.msme.gov.in/ramp/gift-scheme.php
• https://ramp.msme.gov.in/ramp/spice-scheme.php

પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2217239&lang=1&reg=3
• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2219676&lang=1&reg=3
• https://moef.gov.in/storage/tender/1727787383.pdf

આવાસ અને શહેરી બાબતોનું મંત્રાલય

• https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2249256&reg=48&lang=2

EAC-PM

• https://eacpm.gov.in/wp-content/uploads/2023/07/17-Indias-Tryst-with-a-Circular-Economy.pdf

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

• https://blogs.pib.gov.in/iframeblogs.aspx?feaid=291

અપેડા

• https://organic.apeda.gov.in/npop

બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ

• https://www.services.bis.gov.in/php/BIS_2.0/bisconnect/knowyourstandards/ecomark/isdetails/MTY=

અન્ય

• https://cdn.climatepolicyradar.org/navigator/IND/2023/eliminating-hazardous-chemicals-from-textile-fashion-supply-chains-in-india_e3453b045394a53488885461edb58f44.pdf
• https://www.mckinsey.com/featured-insights/mckinsey-explainers/what-are-scope-1-2-and-3-emissions
• https://www.sustainableresolution.com/about

[પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો]

(रिलीज़ आईडी: 2283883) आगंतुक पटल : 9