જળ સુરક્ષિત ખેતી દ્વારા ટકાઉપણું જાળવવું

કૃષિ ઉત્પાદકતા વધારવા, આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતાને મજબૂત બનાવવા અને ખેડૂતો માટે ટકાઉ આજીવિકા સુનિશ્ચિત કરવા માટે પાણીની સુરક્ષા મૂળભૂત છે. ઉપલબ્ધ જળ સંસાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવા માટે પાકની પદ્ધતિને શ્રેષ્ઠ બનાવવી અને કાર્યક્ષમ પાણી ઉપયોગ પદ્ધતિઓ અપનાવવી જરૂરી છે.

1 જુલાઈ, 2015ના રોજ શરૂ કરાયેલી, પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY) એ ભારતમાં સિંચાઈ આધારિત કૃષિ પરિવર્તનને આગળ ધપાવતા 10 વર્ષથી વધુ સમય પૂર્ણ કર્યો છે. આ યોજના નિશ્ચિત સિંચાઈના વ્યાપને વિસ્તૃત કરે છે, ખેતરોમાં પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરે છે અને ટકાઉ પાણી સંરક્ષણને પ્રોત્સાહન આપે છે. તે "જળ સંચય" (વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ) અને "જળ સિંચન" (કાર્યક્ષમ પાણીનો ઉપયોગ) દ્વારા ખેતર સ્તરે વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને કાર્યક્ષમ પાણી વિતરણ દ્વારા સિંચાઈ પ્રણાલીઓને મજબૂત બનાવે છે.

આ પ્રયાસો દ્વારા, PMKSY વ્યાપક સિંચાઈ કવરેજ, પાક ઉત્પાદકતામાં વધારો અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણુંમાં ફાળો આપે છે. પાણીનો વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગ જમીનના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો કરે છે, પાક ઉત્પાદકતામાં વધારો કરે છે, પર્યાવરણીય લાભો પૂરા પાડે છે અને સમાન પાણીના સ્ત્રોતમાંથી સિંચાઈ કવરેજને વિસ્તૃત કરે છે.

પીએમકેએસવાય દ્વારા સિંચાઈમાં પરિવર્તન

PMKSY સમગ્ર સિંચાઈ મૂલ્ય શૃંખલાને આવરી લેતા ચાર વ્યૂહાત્મક ઘટકો દ્વારા સિંચાઈ વિસ્તરણ અને પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતાને જોડે છે.

• એક્સિલરેટેડ ઇરિગેશન બેનિફિટ પ્રોગ્રામ (AIBP): તે રાષ્ટ્રીય પ્રોજેક્ટ્સ સહિત ચાલી રહેલા મુખ્ય અને મધ્યમ સિંચાઈ પ્રોજેક્ટ્સને ઝડપથી પૂર્ણ કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. AIBP સિંચાઈ માળખાના સમયસર નિર્માણને સમર્થન આપે છે અને ખેડૂતો માટે પાણીની ઉપલબ્ધતાને મજબૂત બનાવે છે. 2016-17 થી, તેને કેન્દ્રીય સહાયમાં ₹21,023 કરોડ પ્રાપ્ત થયા છે, જેનાથી 17.30 મિલિયન ખેડૂતોને ફાયદો થયો છે . તે લાભાર્થી કવરેજ દ્વારા તેને સૌથી મોટો PMKSY ઘટક બનાવે છે.
• PMKSY-AIBPની પેટા-યોજના તરીકે કમાન્ડ એરિયા ડેવલપમેન્ટ એન્ડ વોટર મેનેજમેન્ટ (M-CADWM)ના આધુનિકીકરણને મંજૂરી આપી છે. સરકારે આ માટે ₹1,600 કરોડનો પ્રારંભિક ખર્ચ આ ઘટક હેઠળ ફાળવેલા છે. તે દબાણયુક્ત પાઈપ અને સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ પ્રણાલીઓ દ્વારા મુખ્ય અને મધ્યમ સિંચાઈ યોજનાઓમાંથી પાણી પહોંચાડીને AIBP ને પૂરક બનાવે છે.
• હર ખેત કો પાની (HKKP): તે નાની સિંચાઈ (સપાટી અને ભૂગર્ભજળ બંને) દ્વારા નવા પાણીના સ્ત્રોતો બનાવવા અને ખાતરીપૂર્વક સિંચાઈ હેઠળ ખેતીલાયક વિસ્તારોનો વિસ્તાર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. શરૂઆતથી, 3,462 સપાટી નાની સિંચાઈ (SMI) અને સમારકામ, નવીનીકરણ અને પુનઃસ્થાપન (RRR) યોજનાઓ પૂર્ણ કરવામાં આવી છે. તેણે 5.93 લાખ હેક્ટર સિંચાઈ ક્ષમતા પણ બનાવી છે, જ્યારે ભૂગર્ભજળ હસ્તક્ષેપોએ 88.55 હજાર હેક્ટર સિંચાઈ કવરેજ ઉમેર્યું છે.
• વોટરશેડ વિકાસ: તે સંકલિત વોટરશેડ વ્યવસ્થાપન દ્વારા વરસાદ આધારિત અને ક્ષીણ થતી જમીનની ઉત્પાદક ક્ષમતામાં વધારો કરે છે. 2016-17 થી, તેને કેન્દ્રીય સહાયમાં ₹12,432.09 કરોડ પ્રાપ્ત થયા છે, જેનાથી 1.34 મિલિયન ખેડૂતોને ફાયદો થયો છે અને ટકાઉ કુદરતી સંસાધન વ્યવસ્થાપનને ટેકો મળ્યો છે.
• પ્રતિ ડ્રોપ મોર ક્રોપ (PDMC): આ 2015-16 થી 2021-22 સુધી PMKSY નો મુખ્ય ઘટક હતો, જેમાં ખેતર સ્તરે પાણીના ઉપયોગની કાર્યક્ષમતા વધારવા પર મજબૂત ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. 2022-23 થી, PDMC પ્રધાનમંત્રી કૃષિ વિકાસ યોજના (PM-RKVY) નો ભાગ છે. આ યોજના ટપક અને છંટકાવ સિંચાઈ પ્રણાલી જેવી સૂક્ષ્મ સિંચાઈ તકનીકોને પ્રોત્સાહન આપે છે.

કૃષિ વિકાસ માટે સિંચાઈની સુવિધાનો વિસ્તાર કરવો

સરકારે 2021-26 માટે કુલ ₹93,068.56 કરોડના બજેટ સાથે પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY) ચાલુ રાખવાની મંજૂરી આપી. કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27માં સિંચાઈ વિસ્તરણ, પાણીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપન માટે PMKSY ને ₹6,587 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા.

ઓગસ્ટ 2025 સુધીમાં, PMKSY એ સિંચાઈ, સૂક્ષ્મ સિંચાઈ, વોટરશેડ અને ભૂગર્ભજળ હસ્તક્ષેપો દ્વારા 27 મિલિયનથી વધુ ખેડૂતોને લાભ આપ્યો, જેને ₹64,407 કરોડનો ટેકો મળ્યો. સામૂહિક રીતે, આ પહેલોએ 24.61 મિલિયન હેક્ટરથી વધુ જમીનને આવરી લીધી છે અથવા તેનો વિકાસ કર્યો છે, જે પાણીની સુરક્ષાને મજબૂત બનાવે છે અને ટકાઉ કૃષિ વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે.

સૂક્ષ્મ સિંચાઈ ટેકનોલોજી દ્વારા સિંચાઈ કાર્યક્ષમતામાં વધારો

PMKSYના ઘટકો, જેમ કે HKKP અને AIBP, સિંચાઈ માળખાના વિસ્તરણ અને ખેતરોમાં પાણીની ઉપલબ્ધતા સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. PDMC સૂક્ષ્મ સિંચાઈ ટેકનોલોજી દ્વારા ખેતર સ્તરે પાણીની કાર્યક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપીને આ પ્રયાસોને પૂરક બનાવે છે. આ ઘટક ટપક, છંટકાવ અને અન્ય તકનીકો દ્વારા કાર્યક્ષમ અને સચોટ પાણી પહોંચાડવાને પ્રોત્સાહન આપે છે. ટપક સિંચાઈ યોગ્ય માત્રામાં છોડના મૂળ સુધી સીધા પાણી અને પોષક તત્વો પહોંચાડે છે. બીજી તરફ, છંટકાવ સિંચાઈ પાઇપ અને સ્પ્રે હેડ દ્વારા પાણીનો છંટકાવ કરે છે, જે કુદરતી વરસાદનું અનુકરણ કરે છે. આ તકનીકો પાણી બચાવવા, સિંચાઈ કાર્યક્ષમતા સુધારવા અને પાક ઉત્પાદકતા વધારવામાં મદદ કરે છે.

તેના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, નેશનલ બેંક ફોર એગ્રીકલ્ચર એન્ડ રૂરલ ડેવલપમેન્ટ (NABARD) હેઠળ સૂક્ષ્મ સિંચાઈ ભંડોળની સ્થાપના કરવામાં આવી છે. સૂક્ષ્મ સિંચાઈ (MI), જેમાં ટપક અને છંટકાવ પ્રણાલીઓનો સમાવેશ થાય છે, તે એક આધુનિક સિંચાઈ તકનીક છે, જે ખેતર સ્તરે પાકને કાર્યક્ષમ રીતે પાણી પહોંચાડે છે. સૂક્ષ્મ સિંચાઈ પાણીને સીધું મૂળ સુધી પહોંચાડે છે, બગાડ ઘટાડે છે અને જમીનની ભેજ, ઉત્પાદકતા અને આબોહવા સ્થિતિસ્થાપકતામાં સુધારો કરે છે. પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ (PDMC) યોજના હેઠળ, નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને સૂક્ષ્મ સિંચાઈ પ્રણાલીઓ માટે 55% નાણાકીય સહાય મળે છે. અન્ય ખેડૂતોને સૂક્ષ્મ સિંચાઈ પ્રણાલીઓ સ્થાપિત કરવા માટે 45% નાણાકીય સહાય મળે છે. તેની શરૂઆતથી, PDMC યોજના હેઠળ 110.92 લાખ હેક્ટર જમીન સૂક્ષ્મ સિંચાઈ હેઠળ લાવવામાં આવી છે, જે ભારતના કુલ વાવણી વિસ્તારના આશરે 7.98% હિસ્સો ધરાવે છે.

લગભગ 9.3 લાખ ખેડૂતોને વાર્ષિક સહાય મળે છે, જે પાણીના કાર્યક્ષમ ઉપયોગ અને આજીવિકાને પ્રોત્સાહન આપવામાં યોજનાની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડે છે.

સિંચાઈ વિકાસ: PMKSYની ક્રાંતિકારી અસર

પ્રધાનમંત્રી કૃષિ સિંચાઈ યોજના (PMKSY) એ ટકાઉ પાણી વ્યવસ્થાપનને પ્રોત્સાહન આપીને અને સિંચાઈ કવરેજને વિસ્તૃત કરીને ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન લાવ્યું છે. PMKSY પર ડ્રોપ મોર ક્રોપ (PDMC) પહેલ - જે હવે PMRKVYનો ભાગ છે - અને વોટરશેડ વિકાસ પહેલ દ્વારા પાણીની કાર્યક્ષમતાને પ્રોત્સાહન આપે છે. આધુનિક સિંચાઈ તકનીકો, ખાસ કરીને સૂક્ષ્મ-સિંચાઈ, એ આબોહવા-સ્થિતિસ્થાપક અને ટકાઉ ખેતી પદ્ધતિઓને મજબૂત બનાવી છે. PMKSY એ નાના અને સીમાંત ખેડૂતો સહિત દેશભરના લાખો ખેડૂતોને લાભ આપ્યો છે. આ યોજનાએ સિંચાઈ કાર્યક્ષમતામાં વધારો કર્યો છે, ગ્રામીણ આજીવિકામાં સુધારો કર્યો છે અને પર્યાવરણીય ટકાઉપણાને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે.

સંદર્ભ

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2120360

https://pmksy.gov.in/pdflinks/Guidelines_English.pdf

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1524067&reg=48&lang=2#:~:text=It%20was%20restructured%20and%20renamed,with%20AIBP%20since%20XII%20Plan .

https://agritech.tnau.ac.in/agricultural_engineering/agriengg_faq_swc.html

https://sameti.assam.gov.in/schemes/pradhan-mantri-krishi-sinchayee-yojana-pmksy \

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1388_YiT1U8.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/185/AU1424_eZX914.pdf?source=pqals

માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય

https://www.youtube.com/watch?v=Np56e2GwCQo
જળ શક્તિ મંત્રાલય

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2157479

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU4423_eMn2Zt.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AU1406_B0zGM0.pdf?source=pqals&utm

https://sansad.in/getFile/annex/259/AU364.pdf?source=pqars

https://sansad.in/getFile/annex/268/AU2808_Uj2WID.pdf?source=pqars

નાણા મંત્રાલય

https://www.indiabudget.gov.in/doc/OutcomeBudgetE2026_2027.pdf

ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલય

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/184/AS117_iDl9s0.pdf?source=pqals

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://static.pib.gov.in/WriteReadData/specificdocs/documents/2022/jul/doc20227169101.pdf

PDFમાં જોવા માટે ક્લિક કરો

 

SM/IJ/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com

(रिलीज़ आईडी: 2279741) आगंतुक पटल : 17