ટકાઉ ખેતી, કાર્બન ન્યુટ્રાલિટી (કાર્બન તટસ્થતા) અને તકનીકી આત્મનિર્ભરતા તરફ એક ઐતિહાસિક પરિવર્તનને રેખાંકિત કરતા, ખાતર વિભાગે (DoF) પીડીઆઈએલ (PDIL) ખાતે ભારતમાં ગ્રીન યુરિયા પ્લાન્ટ્સની સ્થાપના માટે ઉચ્ચ સ્તરીય પ્રી-એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ (EOI) બેઠક સફળતાપૂર્વક યોજી હતી. આ બેઠકની અધ્યક્ષતા ડૉ. કે.કે. પાઠક, સંયુક્ત સચિવ (ખાતર વિભાગ) એ કરી હતી, જેઓ પીડીઆઈએલ (PDIL) ના ચેરમેન અને મેનેજિંગ ડિરેક્ટર તરીકે પણ સેવા આપી રહ્યા છે.

આ અઠવાડિયાની શરૂઆતમાં, ભારતમાં ગ્રીન યુરિયા પ્લાન્ટ્સની સ્થાપના માટે ખાતર વિભાગ દ્વારા એક્સપ્રેશન ઓફ ઈન્ટરેસ્ટ માટેનું આમંત્રણ બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું. પીડીઆઈએલ (PDIL) મુખ્ય મથક નોઈડા ખાતે યોજાયેલી પ્રી-EOI બેઠકે ખાનગી તેમજ જાહેર ક્ષેત્રના મોટાભાગના હિસ્સેદારો માટે એક ઉત્તમ પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડ્યું હતું, જેમાં એનટીપીસી (NTPC), સોલર એનર્જી કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (SECI), એમોનિયા-યુરિયાના તકનીકી સપ્લાયર્સ, અગ્રણી ભારતીય ખાતર કંપનીઓ અને ઇલેક્ટ્રોલાઇઝર્સ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને ગ્રીન એમોનિયાના ઉત્પાદકો સામેલ હતા. સમગ્ર વેલ્યુ ચેઇનમાંથી સંભવિત ખેલાડીઓની ઓનલાઈન અને ઓફલાઈન વિશાળ ઉપસ્થિતિ, નજીકના ભવિષ્યમાં આ પહેલને વાસ્તવિકતામાં લાવવા માટે સામેલ દરેક વ્યક્તિના ઉત્સાહી અભિગમની સ્પષ્ટ સૂચક છે.

મુખ્ય નીતિગત અને કાર્યાત્મક હાઇલાઇટ્સ

1. વિવિધ મંત્રાલયોમાં સંકલિત સરકારી સહાય

ચર્ચાઓમાં ગ્રીન ઉત્પાદનને આર્થિક રીતે સક્ષમ બનાવવા માટે બહુવિધ મંત્રાલયો તરફથી નાણાકીય ફાળવણી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો હતો. મેક્રો-લેવલના ભંડોળની પ્રતિબદ્ધતાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· નવીન અને નવીનીકરણીય ઊર્જા મંત્રાલય (MNRE): મહત્વપૂર્ણ ગ્રીન ઊર્જા ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને વેગ આપવા અને ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા ઇકોસિસ્ટમને મજબૂત કરવા માટે ₹19,744 કરોડ.

· ખાતર વિભાગ (DoF): રાષ્ટ્રીય ખાતર ઉત્પાદન શૃંખલામાં ગ્રીન એમોનિયાને એકીકૃત કરવા માટે સંસ્થાકીય અને માર્કેટ-પેરિટી ફ્રેમવર્ક બનાવવાનું કામ સોંપવામાં આવ્યું છે.

2. ડિફરન્સિયલ પ્રાઇસિંગ મિકેનિઝમ દ્વારા ઉત્પાદકોને સુરક્ષિત કરવા

ખર્ચના પડકારોને ઉકેલવા અને સ્થાનિક ખાતર એકમોનું રક્ષણ કરવા માટે, એક મજબૂત ઓફટેકર-સાઇડ ડિફરન્સિયલ પ્રાઇસિંગ મિકેનિઝમ પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી:

· પડકાર: ગ્રીન એમોનિયાના ઉત્પાદન પાછળ હાલમાં પરંપરાગત ગ્રે એમોનિયા કરતાં વધુ ખર્ચ થાય છે, જે ગ્રીન યુરિયાને સહાય વિના અસ્પર્ધાત્મક બનાવે છે.

· ઉકેલ: સોલર એનર્જી કોર્પોરેશન ઓફ ઈન્ડિયા (SECI) એ ઉત્પાદકો પાસેથી ગ્રીન એમોનિયા ખરીદવા અને તેને સ્થાનિક ખાતર કંપનીઓને પ્રમાણભૂત બજાર-લિંક્ડ ગ્રે એમોનિયાના ભાવે (પ્લેટ્સ અને આર્ગસ ઇન્ડેક્સની બે અઠવાડિયાની સરેરાશ વત્તા કસ્ટમ ડ્યુટી અને સ્થાનિક પરિવહન ખર્ચના આધારે) સપ્લાય કરવા માટે પહેલેથી જ ટેન્ડર બહાર પાડ્યું છે. ગ્રીન યુરિયા માટે પણ આ પ્રકારની જ વ્યવસ્થા શોધી શકાય છે.

3. ઘટતા ટેકા સાથે ઉત્પાદક-પક્ષના પ્રોત્સાહનો

ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહિત કરવા માટે, એનજીએચએમ (NGHM) (ગ્રીન એમોનિયા મોડ 2A) હેઠળ સીધી નાણાકીય પ્રોત્સાહન યોજનાની વિગત આપવામાં આવી હતી. સેસી (SECI) દ્વારા સંચાલિત પારદર્શક, સ્પર્ધાત્મક ઇ-રિવર્સ ઓક્શન દ્વારા ગ્રીન એમોનિયાના વાર્ષિક 7.24 લાખ મેટ્રિક ટન (MT) ના કુલ પ્રાપ્તિ લક્ષ્યની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. સ્પષ્ટ પ્રોજેક્ટ તબક્કાઓમાં સહાય પૂરી પાડવામાં આવશે:

· વિકાસ તબક્કો: નવા ગ્રીનફિલ્ડ પ્રોજેક્ટ્સ અથવા હાલમાં નિર્માણાધીન પ્રોજેક્ટ્સ માટે.

· કાર્યાત્મક તબક્કો: વ્યાપારી પુરવઠાની તારીખથી રોકડ પ્રોત્સાહનો શરૂ થાય છે.

· લાંબા ગાળાની નિશ્ચિતતા: વિકાસકર્તાઓને મજબૂત બજાર વિશ્વાસ આપતા, બંધનકર્તા નિર્ણાયક કરાર (GAPA/GASA) દ્વારા 10 વર્ષના સમયગાળા માટે લાભો સુરક્ષિત કરવામાં આવે છે.

તકનીકી ફાઉન્ડેશન: પુદિમદાકા 150 ટીપીડી (TPD) પાઇલટ પ્લાન્ટ

ચર્ચાઓ તકનીકી પ્રક્રિયાઓ પર પણ કેન્દ્રિત હતી, જેમાં આંધ્રપ્રદેશના પુદિમદાકા ખાતેના 150 ટીપીડી (TPD) ગ્રીન યુરિયા પાઇલટ પ્લાન્ટનો બેન્ચમાર્ક તરીકે ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો — જે નેટ્રા (NETRA - એનટીપીસીની આર એન્ડ ડી પાંખ) દ્વારા વિકસાવવામાં આવ્યો છે. આ સુવિધા પાણીના ઇલેક્ટ્રોલિસિસ સાથે અદ્યતન કાર્બન કેપ્ચર એન્ડ યુટિલાઇઝેશન (CCUS) સિસ્ટમ્સના એકીકરણને દર્શાવે છે, જે કાર્બોરેટેડ ફ્લાય એશ, ફૂડ-ગ્રેડ સામગ્રી અને કૃત્રિમ ઇંધણના ઉપયોગને ટેકો આપે છે.

આ પહેલ કાર્બન-ન્યુટ્રલ ખાતર ઉત્પાદન, તકનીકી આત્મનિર્ભરતા અને ભારતીય કૃષિ માટે હરિયાળા ભવિષ્ય તરફ એક વિચારશીલ અને સુવ્યવસ્થિત પ્રોત્સાહન રજૂ કરે છે.

ગ્રીન યુરિયા ઉત્પાદન માટે ભારતનો વ્યૂહાત્મક રોડમેપ

વર્ષ 2070 સુધીમાં ભારતનું નેટ ઝીરો લક્ષ્ય અને નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન સ્થાનિક યુરિયા ઉત્પાદનને બદલવાની અનન્ય તક રજૂ કરે છે. જ્યારે ગ્રીન હાઇડ્રોજન એમોનિયા ઉત્પાદનમાં અશ્મિભૂત ઇંધણનું સ્થાન લઈ શકે છે, તેમ છતાં ગ્રીન યુરિયાને સંશ્લેષણ માટે હજી પણ કાર્બન ડાયોક્સાઇડની જરૂર પડે છે, જે બાહ્ય CO₂ સ્ત્રોતને આવશ્યક બનાવે છે.

થર્મલ પાવર, સિમેન્ટ અને સ્ટીલ પ્લાન્ટ્સમાંથી મેળવેલ CO₂ યુરિયા ઉત્પાદન માટે ટકાઉ ફીડસ્ટોક તરીકે સેવા આપી શકે છે. 12.7 લાખ મેટ્રિક ટનની વાર્ષિક ક્ષમતા ધરાવતા વિશ્વ-સ્તરના યુરિયા પ્લાન્ટને વાર્ષિક અંદાજે 10 લાખ મેટ્રિક ટન CO₂ ની જરૂર પડે છે. ભારત વાર્ષિક આશરે 1 કરોડ મેટ્રિક ટન યુરિયાની આયાત કરવાનું ચાલુ રાખતું હોવાથી અને ઘણા હાલના પ્લાન્ટ્સ 30 વર્ષથી વધુ જૂના હોવાથી, નોંધપાત્ર નવી ક્ષમતાની જરૂર પડશે. જો ગ્રીન હાઇડ્રોજન રૂટ દ્વારા વિકાસ કરવામાં આવે, તો ખાતર ક્ષેત્ર દેશમાં મેળવેલા CO₂ ના સૌથી મોટા અને સૌથી નિશ્ચિત ગ્રાહકોમાંનું એક બની શકે છે.

નવીનીકરણીય ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, કાર્બન કેપ્ચર, ગ્રીન એમોનિયા અને યુરિયા ઉત્પાદનને જોડતા સંકલિત પ્રોજેક્ટ્સ ભારતના આબોહવા લક્ષ્યોને ટેકો આપવાની સાથે ખાતર અને ઊર્જા સુરક્ષાને મજબૂત કરી શકે છે. પાવર જનરેશન, નવીનીકરણીય ઊર્જા, ગ્રીન હાઇડ્રોજન અને હર્લ (HURL) દ્વારા ખાતર રોકાણમાં કુશળતા ધરાવતી એનટીપીસી (NTPC) જેવી સંસ્થાઓ આવી પહેલોનું નેતૃત્વ કરવા માટે યોગ્ય સ્થાન પર છે. નેશનલ ગ્રીન હાઇડ્રોજન મિશન અને વિકસતા કાર્બન કેપ્ચર ફ્રેમવર્ક હેઠળ ટેકાનો લાભ લઈને રોકાણકારોને સંકલિત ગ્રીન યુરિયા પ્રોજેક્ટ્સ વિકસાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે.

SM/IJ/JD