નીતિ આયોગના ઉપાધ્યક્ષ શ્રી અશોક કુમાર લાહિરીએ 23 જૂન, 2026 ના રોજ નવી દિલ્હીમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના ચોથા ક્વાર્ટર (જાન્યુઆરી-માર્ચ 2026) માટે “ટ્રેડ વોચ ક્વાર્ટરલી” પ્રકાશનની નવીનતમ આવૃત્તિ બહાર પાડી હતી. આ પ્રકાશન નીતિ આયોગના સીઈઓ (CEO) અને અન્ય વરિષ્ઠ અધિકારીઓની ઉપસ્થિતિમાં બહાર પાડવામાં આવ્યું હતું.

આ પ્રકાશન એવા સમયે વૈશ્વિક અને સ્થાનિક વેપારના વલણોનું વ્યાપક મૂલ્યાંકન પ્રદાન કરે છે જ્યારે સતત મેક્રોઇકોનોમિક અને ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા હોવા છતાં વૈશ્વિક વેપારે સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવી છે. ભારતનો વેપાર વ્યાપકપણે સ્થિર રહ્યો છે, જેમાં નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન એપ્રિલ-માર્ચ દરમિયાન કુલ વસ્તુઓ (મર્ચેન્ડાઇઝ) અને સેવાઓનો વેપાર વાર્ષિક ધોરણે (y-o-y) 5.4% વધીને $1.84 ટ્રિલિયન પર પહોંચ્યો છે. આ આવૃત્તિનું મુખ્ય વિષયવસ્તુ (થીમેટિક ફોકસ) ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર છે, જે ભારતભરના સૌથી વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક ઉદ્યોગોમાંનું એક છે. ભારત જેનરિક દવાઓનો અગ્રણી સપ્લાયર અને રસી તેમજ આવશ્યક ઉપચારોનો મુખ્ય પ્રદાતા છે, જે વૈશ્વિક આરોગ્ય સુરક્ષામાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. આ અભ્યાસ નિકાસના વણખેડાયેલા અવસરોને ઓળખવા માટે ભારતના નિકાસ પ્રોફાઇલની સામે વૈશ્વિક માંગની પદ્ધતિઓનું વિશ્લેષણ કરે છે, જ્યારે આ ક્ષેત્રની સ્પર્ધાત્મક શક્તિઓ, પ્રવર્તમાન અંતર અને ઉચ્ચ મૂલ્યવર્ધન તેમજ બજારના વૈવિધ્યકરણની સંભાવનાઓની તપાસ કરે છે.

નાણાકીય વર્ષ 2025-26ના ચોથા ક્વાર્ટરમાં ભારતના વેપાર પ્રદર્શને સેવાઓના વેપારમાં મજબૂત વૃદ્ધિના ટેકા સાથે બાહ્ય ક્ષેત્રની સતત સ્થિતિસ્થાપકતાને રેખાંકિત કરી છે. જ્યારે વસ્તુઓની નિકાસ મર્યાદિત રહી અને આયાતમાં વધારો થયો, ત્યારે વેપારનું બંધારણ વ્યાપકપણે સ્થિર રહ્યું. સેવાઓનો વેપાર શક્તિનો મુખ્ય સ્ત્રોત રહ્યો હતો, જેમાં નિકાસ 9.0% ના દરે વધી હતી, જે આયાત વૃદ્ધિ કરતાં વધુ હતી અને મજબૂત સેવા સરપ્લસ (બચત) જાળવી રાખવામાં મદદ કરી હતી. ભારતે વર્ષ 2025માં વિશ્વના આઠમા સૌથી મોટા સેવા નિકાસકાર તરીકે પોતાનું સ્થાન જાળવી રાખ્યું છે, જેમાં સેવાઓની નિકાસમાં વર્ષ 2015-2025 દરમિયાન 10.3% નો સીએજીઆર (CAGR) નોંધાયો છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ છે. એકંદરે, નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ભારતનો કુલ વેપાર $1.84 ટ્રિલિયન પર પહોંચ્યો હતો, જેમાં નિકાસમાં 4.2% અને આયાતમાં 6.5% નો વિકાસ થયો છે, જે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર સાથે ભારતના જોડાણની સતત ગતિશીલતા દર્શાવે છે.

આ ક્વાર્ટરની આવૃત્તિનું મુખ્ય આકર્ષણ ભારતનું ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર છે, જે મજબૂત ઉત્પાદન આધાર, જેનરિક દવાઓમાં વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતા અને આંતરરાષ્ટ્રીય હેલ્થકેર સપ્લાય ચેઇન્સમાં વધતા સંકલન દ્વારા સમર્થિત અર્થતંત્રના વ્યૂહાત્મક સ્તંભ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ અને એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ (APIs) ની માંગ વર્ષ 2025 માં અંદાજે $1.3 ટ્રિલિયન હોવાનો અંદાજ છે, જ્યારે ભારતે $35.8 બિલિયનની કિંમતના ફાર્માસ્યુટિકલ અને API ઉત્પાદનોની નિકાસ કરી છે. જેનરિક દવાઓ, રસીઓ અને આવશ્યક દવાઓમાં પોતાની મજબૂત ક્ષમતાઓના આધારે ભારત વૈશ્વિક હેલ્થકેર સપ્લાય ચેઇન્સમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવાનું ચાલુ રાખે છે, જો કે વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ વેપારમાં તેનો હિસ્સો નજીવો રહ્યો છે, જે ભવિષ્યના વિકાસ માટે નોંધપાત્ર તકો સૂચવે છે.

વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે ભારતની નિકાસ શક્તિ ફોર્મ્યુલેશન પર કેન્દ્રિત છે, ખાસ કરીને રિટેલ દવાઓ અને જેનરિક દવાઓ, જ્યાં તેણે વૈશ્વિક બજારોમાં મજબૂત હાજરી સ્થાપિત કરી છે. જો કે, વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગ ક્રમશઃ બાયોલોજિક્સ, ઇમ્યુનોલોજિકલ્સ અને અદ્યતન ઉપચારો જેવા ઉચ્ચ મૂલ્ય ધરાવતા ક્ષેત્રો તરફ આગળ વધી રહ્યો છે, જ્યાં ભારતની ભાગીદારી મર્યાદિત છે. APIs માં, ભારતે કેટલાક વિશિષ્ટ રાસાયણિક મધ્યવર્તી પદાર્થો (ઇન્ટરમીડિયેટ્સ) અને એન્ટિબાયોટિક્સમાં પોતાનું સ્થાન મજબૂત કર્યું છે, પરંતુ કાચા માલ અને મધ્યવર્તી પદાર્થોની આયાત માટે, ખાસ કરીને ચીન પર નિર્ભરતાનો સામનો કરવાનું ચાલુ રાખવું પડે છે.

તેલંગાણા, ગુજરાત અને મહારાષ્ટ્ર ભારતના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગના મુખ્ય સ્તંભો તરીકે ઉભરી આવ્યા છે, જે દેશના ઉત્પાદન, નિકાસ અને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં એકીકરણમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે. તેમની સફળતા મજબૂત ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમ, ક્લસ્ટર-આધારિત વિકાસ, વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક કંપનીઓ અને સહાયક નીતિગત માળખામાં રહેલી છે.

વિશ્લેષણ એ બાબત પર પ્રકાશ પાડે છે કે ભારતનું ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર વધતી જતી નવીનતા (ઇનોવેશન) ઇકોસિસ્ટમ, મજબૂત ઉત્પાદન ક્ષમતાઓ અને દવાઓ તેમજ હેલ્થકેર ઉત્પાદનોની વધતી વૈશ્વિક માંગના ટેકા સાથે વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં પોતાની ભૂમિકાને મજબૂત કરવા માટે સારી સ્થિતિમાં છે. બાયોલોજિક્સ, બાયોસિમિલર્સ અને અદ્યતન ઉપચારો જેવા ઉચ્ચ-મૂલ્યવાળા ક્ષેત્રોમાં ભારતની હાજરીને વિસ્તારવાની તકો અસ્તિત્વમાં છે, જ્યારે સ્થાનિક API ઉત્પાદન અને અપસ્ટ્રીમ ક્ષમતાઓને વધુ મજબૂત કરવાથી સપ્લાય ચેઇનની સ્થિતિસ્થાપકતા વધી શકે છે. સંશોધન અને વિકાસ (R&D), ટેકનોલોજી, કૌશલ્ય અને નિયમનકારી કાર્યક્ષમતામાં સતત રોકાણ, મુખ્ય નિકાસ સ્થળોમાં બજારની બહેતર પહોંચ સાથે ઉચ્ચ મૂલ્યવર્ધનને ટેકો આપી શકે છે અને અગ્રણી વૈશ્વિક ફાર્માસ્યુટિકલ મેન્યુફેક્ચરિંગ અને ઇનોવેશન હબ તરીકે ભારતના સ્થાનને મજબૂત કરી શકે છે.

આ પ્રસંગે સંબોધન કરતાં શ્રી અશોક કુમાર લાહિરીએ જણાવ્યું હતું કે “જેમ જેમ વૈશ્વિક વેપાર માળખાકીય ફેરફારોમાંથી પસાર થઈ રહ્યો છે, તેમ તેમ મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં સ્થાનિક ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવાની સાથે તેના નિકાસ આધારને વૈવિધ્યસભર બનાવવાની ભારતની ક્ષમતા વૃદ્ધિને ટકાવી રાખવા અને સ્થિતિસ્થાપકતા વધારવા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે. ફાર્માસ્યુટિકલ ક્ષેત્ર ભારતની શક્તિઓ અને ભવિષ્યની તકો બંને દર્શાવે છે. જ્યારે ભારત વિશ્વમાં જેનરિક દવાઓનો અગ્રણી સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે, ત્યારે વિકાસનો આગામી તબક્કો નવીનતા-આધારિત ક્ષેત્રો તરફ આગળ વધવા, જટિલ ઇનપુટ્સના સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત કરવા અને વૈશ્વિક બજારોમાં પહોંચ સુધારવા પર નિર્ભર રહેશે.”

આ આવૃત્તિ નીતિ નિર્માતાઓ, ઉદ્યોગ, સંશોધકો અને શિક્ષણવિદો માટે એક મૂલ્યવાન સ્ત્રોત તરીકે સેવા આપે છે, જે ડેટા-આધારિત આંતરદૃષ્ટિ અને ભવિષ્યલક્ષી નીતિ વિષયક ભલામણો પ્રદાન કરે છે જેથી કરીને માહિતગાર નિર્ણયો લઈ શકાય અને બદલાતા વૈશ્વિક પરિદ્રશ્યમાં ભારતની વેપાર સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરી શકાય.

સંપૂર્ણ પ્રકાશન આ લિંક પરથી મેળવી શકાય છે: https://niti.gov.in/sites/default/files/2026-06/Trade-Watch-Quarterly-Jan-March-Q4-FY26.pdf

SM/IJ/JD

(रिलीज़ आईडी: 2277275) आगंतुक पटल : 11