પ્રધાનમંત્રીએ પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) યોજનાના 23 મા હપ્તા તરીકે ₹18,880 કરોડથી વધુ રકમ જારી કરી છે. ભંડોળ જારી કરવાની જાહેરાત 20 જૂન, 2026ના રોજ પશ્ચિમ બંગાળના હુગલીમાં કરવામાં આવી હતી. આ હપ્તા હેઠળ 9.44 કરોડથી વધુ ખેડૂતોને નાણાકીય સહાય મળી છે. આમાંથી 2.18 કરોડ મહિલા ખેડૂતો છે. આ કાર્યક્રમમાં 1 કરોડથી વધુ ખેડૂતોએ વર્ચ્યુઅલી હાજરી આપી હતી. 2019માં આ યોજના શરૂ થઈ ત્યારથી અત્યાર સુધીમાં 4.46 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે. આનાથી પીએમ-કિસાન વિશ્વની સૌથી મોટી ડીબીટી પહેલોમાંની એક બની ગઈ છે. આ દિવસને " પીએમ કિસાન ઉત્સવ દિવસ " તરીકે પણ ઉજવવામાં આવ્યો હતો .

 

પીએમ-કિસાન: ખેડૂતો માટે આવક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવી

પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) નો 23 મો હપ્તો 20 જૂન, 2026 ના રોજ તારકેશ્વર, હુગલી, પશ્ચિમ બંગાળ ખાતે વિતરિત કરવામાં આવ્યો હતો. 2.18 કરોડથી વધુ મહિલાઓ સહિત લગભગ 9.44 કરોડ લાયક ખેડૂતોને લગભગ ₹18880 કરોડની સીધી નાણાકીય સહાય મળી. આ ભંડોળ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) સિસ્ટમ દ્વારા ટ્રાન્સફર કરવામાં આવ્યું હતું, જેનાથી પારદર્શિતા સુનિશ્ચિત થઈ અને મધ્યસ્થીઓ દૂર થઈ. આ યોજનાને 'અન્નદાતા સન્માન' સુનિશ્ચિત કરવા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પહેલ તરીકે વ્યાપકપણે ગણવામાં આવે છે .

 

પશ્ચિમ બંગાળમાં ખેડૂતોને સશક્ત બનાવવા માટે નવી કૃષિ પહેલ

પશ્ચિમ બંગાળમાં 23 મા પીએમ-કિસાન હપ્તાની સાથે સરકારે અનેક મુખ્ય કૃષિ પહેલ શરૂ કરી છે :

• પ્રધાનમંત્રી ફસલ બીમા યોજના (PMFBY) અને પુનર્ગઠિત હવામાન-આધારિત પાક વીમા યોજના (RWBCIS) કુદરતી આફતો, જીવાતો અને પ્રતિકૂળ હવામાન પરિસ્થિતિઓ સામે પાક વીમા કવરેજ પૂરું પાડશે. આ યોજનાઓનો ઉદ્દેશ્ય 30 લાખ હેક્ટરમાં 1.10 કરોડ ખેડૂતોને ₹28,140 કરોડના વીમા મૂલ્ય સાથે આવરી લેવાનો છે .
• ડિજિટલ એગ્રીકલ્ચર મિશન હેઠળ , એગ્રીસ્ટેક પશ્ચિમ બંગાળમાં ક્રેડિટ, વીમો, ડીબીટી અને પ્રાપ્તિ સેવાઓની સરળ ઍક્સેસને સક્ષમ બનાવશે.
• રાષ્ટ્રીય પ્રાકૃતિક ખેતી મિશન ક્લસ્ટર-આધારિત દત્તક અને ખેડૂત તાલીમ દ્વારા ટકાઉ, રસાયણ-મુક્ત ખેતીને પ્રોત્સાહન આપશે. 346 કુદરતી ખેતી ક્લસ્ટરો 17300 હેક્ટરને આવરી લેશે અને 43250 ખેડૂતોને લાભ આપશે .
• પશ્ચિમ બંગાળના ચાર જિલ્લાઓમાં પીએમ ધન-ધન્ય કૃષિ યોજના શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરશે, વૈવિધ્યકરણને પ્રોત્સાહન આપશે, માળખાગત સુવિધાઓને મજબૂત બનાવશે અને સિંચાઈ અને સંસ્થાકીય ધિરાણની પહોંચ વધારશે.

પીએમ-કિસાન હેઠળ નાના અને સીમાંત ખેડૂતોને સીધી આવક સહાય

પીએમ-કિસાન એક કેન્દ્રિય પ્રાયોજિત યોજના છે જે 24 ફેબ્રુઆરી, 2019 ના રોજ શરૂ કરવામાં આવી હતી . આ યોજનાનો ઉદ્દેશ્ય દેશભરમાં ખેતીલાયક જમીન ધરાવતા ખેડૂત પરિવારોને ખાતરીપૂર્વકની આવક સહાય પૂરી પાડવા માટે. આ યોજના હેઠળ, દરેક પાત્ર ખેડૂત પરિવારને વાર્ષિક ₹6,000ની નાણાકીય સહાય મળે છે. આ રકમ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) પદ્ધતિ દ્વારા આધાર-સીડેડ બેંક ખાતાઓમાં ₹2,000ના ત્રણ સમાન હપ્તામાં વિતરિત કરવામાં આવે છે .

દેશભરના પાત્ર ખેડૂત પરિવારોને 23 હપ્તાઓ દ્વારા ₹4.46 લાખ કરોડથી વધુ રકમનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે . પીએમ-કિસાન પોર્ટલમાં જમીન રેકોર્ડ સીડ કર્યા પછી ખેડૂતોને આ યોજનાના લાભો પૂરા પાડવામાં આવે છે. તેમણે તેમના બેંક ખાતાઓને આધાર સાથે લિંક કરવા અને ઇ-કેવાયસી ચકાસણી પૂર્ણ કરવી પણ જરૂરી છે . સરકારની સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે ખેડૂતોની આવક સુરક્ષાને મજબૂત બનાવવી, કેન્દ્રીય બજેટ 2026-27 માં પીએમ-કિસાન યોજના માટે ₹60,000 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે .

આ યોજના કૃષિ ઇનપુટ્સ માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતોની આવક વધારવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ પાકના સ્વાસ્થ્ય અને ઉત્પાદકતામાં સુધારો કરવામાં મદદ કરે છે . સીધી નાણાકીય સહાય પૂરી પાડવાથી ખેડૂતોની અનૌપચારિક ધિરાણ સ્ત્રોતો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં પણ મદદ મળે છે અને કૃષિ પ્રવૃત્તિઓની સાતત્યતાને ટેકો મળે છે. PM-KISAN વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી મોટી ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) પહેલોમાંની એક તરીકે અલગ પડે છે . આ ખેડૂતોને સીધી નાણાકીય સહાય પહોંચાડવા માટે તેની મહત્વપૂર્ણ સંસ્થાકીય પદ્ધતિ પર ભાર મૂકે છે. 23 ટકાથી વધુ લાભાર્થીઓ મહિલાઓ છે , જે દર્શાવે છે કે આ યોજનાનો સમાવેશી આઉટરીચ.

 

કેસ સ્ટડી: ઉત્તર પ્રદેશમાં ખેડૂતોની આવક પર પીએમ-કિસાનની અસર

એગ્રો -ઇકોનોમિક રિસર્ચ સેન્ટરે 2022 માં કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા પ્રાયોજિત એક અભ્યાસ હાથ ધર્યો હતો. આ અભ્યાસ ઉત્તર પ્રદેશમાં PM-KISAN ની અસર પર કેન્દ્રિત હતો.

અભ્યાસના મુખ્ય તારણો નીચે મુજબ છે:

• મોટાભાગના લાભાર્થીઓ બે હેક્ટરથી ઓછી જમીન ધરાવતા નાના અને સીમાંત ખેડૂતો હતા.
• લાભાર્થી ખેડૂતોને પીએમ-કિસાન હેઠળ નિયમિતપણે વાર્ષિક ₹6,000 મળતા હતા.
• કૃષિ ખર્ચ મુખ્યત્વે ખેડાણ, ખાતર અને બિયારણ પર કેન્દ્રિત હતો .
• લાભાર્થી ખેતરોમાં બિન-લાભાર્થી ખેતરોની તુલનામાં ડાંગરનું ઉત્પાદન 3.08% વધુ હતું.
• લાભાર્થી ખેતરોમાં બિન-લાભાર્થી ખેતરોની તુલનામાં ઘઉંનું ઉત્પાદન 1.93% વધુ હતું.
• લાભાર્થી પરિવારોએ બિન-લાભાર્થીઓ કરતાં વધુ ચોખ્ખી ખેતી આવક નોંધાવી.
• આનાથી ઘરગથ્થુ ખેતીની આવકમાં 9.85%નો વધારો થયો .

પીએમ-કિસાનથી ખેડૂતોની તરલતામાં સુધારો થયો અને કૃષિ ઇનપુટ્સની ખરીદીને ટેકો મળ્યો. આનાથી ખેડૂતોની જોખમ લેવાની ક્ષમતામાં વધારો થયો અને કૃષિ ઉત્પાદનને ટેકો મળ્યો .

 

પીએમ-કિસાન ફંડ ટ્રાન્સફર જર્ની

આ પ્રક્રિયા પીએમ-કિસાન પોર્ટલ, મોબાઇલ એપ્લિકેશન અથવા કોમન સર્વિસ સેન્ટર્સ (CSCs) દ્વારા ખેડૂત નોંધણીથી શરૂ થાય છે. રાજ્ય સરકારો પાત્રતા ચકાસે છે અને લાભાર્થીઓની વિગતો પોર્ટલ પર અપલોડ કરે છે. ત્યારબાદ સિસ્ટમ આધાર અને બેંક ખાતાની વિગતોને માન્ય કરે છે અને અયોગ્ય અરજદારોને શોધી કાઢે છે. રાજ્યની અંતિમ મંજૂરી પછી, ડેટા એકાઉન્ટ ચકાસણી માટે પબ્લિક ફાઇનાન્સિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) ને મોકલવામાં આવે છે. પાત્ર રેકોર્ડનો ઉપયોગ ફંડ ટ્રાન્સફર વિનંતીઓ અને ચુકવણી ઓર્ડર જનરેટ કરવા માટે થાય છે. કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ વિભાગ મંજૂરી ઓર્ડર જારી કરે છે. ત્યારબાદ સ્પોન્સર બેંકો અને નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) દ્વારા ચુકવણીની પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે. અંતે, ભંડોળ સીધા ખેડૂતોના બેંક ખાતાઓમાં જમા થાય છે, જે લાભોની ઝડપી, પારદર્શક અને કાર્યક્ષમ ડિલિવરી સુનિશ્ચિત કરે છે.

 

લક્ષ્યીકરણ, લાભાર્થી ઓળખ અને ડેટાબેઝ મેનેજમેન્ટ

રાજ્ય સરકારો લાયક ખેડૂત પરિવારોને ઓળખવા અને એક વ્યાપક લાભાર્થી ડેટાબેઝ વિકસાવવા માટે જવાબદાર છે. આ ડેટાબેઝમાં નામ, ઉંમર, શ્રેણી, આધાર નંબર, બેંક ખાતાની માહિતી અને મોબાઇલ નંબર જેવી મુખ્ય વિગતો સામેલ છે. રાજ્યો ડુપ્લિકેટ ચુકવણીઓ અટકાવવા માટે આ રેકોર્ડ્સની ચોકસાઈ સુનિશ્ચિત કરે છે . આ રેકોર્ડ નિયમિતપણે અપડેટ કરવામાં આવે છે, ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવે છે અને આધાર અને બેંક ખાતાની માહિતી સાથે લિંક કરવામાં આવે છે જેથી લાભોનો સીમલેસ ડીબીટી સક્ષમ બને.

પારદર્શિતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે લાયક લાભાર્થીઓની યાદીઓ ગ્રામ્ય સ્તરે જાહેરમાં પ્રદર્શિત કરવામાં આવે છે. આ પણ ખેડૂતો, જેમને અજાણતામાં બાકાત રાખવામાં આવ્યા હોઈ શકે છે, તેઓ યોગ્ય ફરિયાદ નિવારણ પદ્ધતિઓ દ્વારા સમાવેશ મેળવવા માટે સક્ષમ બને છે. વધુમાં, રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અયોગ્ય વ્યક્તિઓને વિતરિત કરાયેલા લાભો . આમાં આવકવેરા ભરનારાઓ, સરકારી કર્મચારીઓ, જાહેર ક્ષેત્રના ઉપક્રમ (PSU) કર્મચારીઓ અને બંધારણીય હોદ્દા ધારકોનો સમાવેશ થાય છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, દેશભરમાં અયોગ્ય લાભાર્થીઓ પાસેથી કુલ ₹416.75 કરોડની રકમ વસૂલવામાં આવી છે.

 

પીએમ-કિસાન હેઠળ સુલભતા અને સમાવેશને મજબૂત બનાવવો

સરકારે લાયક ખેડૂતોને PM-KISAN લાભો સરળતાથી મળી રહે તે માટે ઘણી પહેલ કરી છે. આ પ્રયાસો ડિજિટલ અને ઓન-ગ્રાઉન્ડ હસ્તક્ષેપો દ્વારા નોંધણી, ચકાસણી અને ફરિયાદ નિવારણમાં સુધારો કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. ખેડૂત નોંધણી અને e-KYC પૂર્ણતાને સમર્થન આપવા માટે 5 લાખથી વધુ કોમન સર્વિસ સેન્ટરોને જોડવામાં આવ્યા છે. ખાસ સંતૃપ્તિ અભિયાનોએ પણ યોજના હેઠળ કવરેજનો વિસ્તાર કર્યો છે. વિકાસ ભારત સંકલ્પ યાત્રા દરમિયાન, PM-KISAN હેઠળ 1 કરોડથી વધુ પાત્ર ખેડૂતો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા. સરકારની 100-દિવસની પહેલ હેઠળ 25 લાખથી વધુ ખેડૂતો ઉમેરવામાં આવ્યા હતા . સપ્ટેમ્બર 2024માં એક ખાસ અભિયાન દ્વારા સ્વ-નોંધણીના બાકી કેસોને ઉકેલીને 30 લાખથી વધુ ખેડૂતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો .

 

મલ્ટી-ટાયર મોનિટરિંગ અને ફરિયાદ નિવારણ માળખું

પીએમ-કિસાનનું નિરીક્ષણ રાષ્ટ્રીય, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે કાર્યરત બહુ-સ્તરીય સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા હાથ ધરવામાં આવે છે . રાષ્ટ્રીય સ્તરે, સમીક્ષા પદ્ધતિની અધ્યક્ષતા કેબિનેટ સચિવ કરે છે. રાજ્ય અને જિલ્લા દેખરેખ સમિતિઓ તેમના સંબંધિત અધિકારક્ષેત્રોમાં અમલીકરણનું નિરીક્ષણ કરે છે.

ખેડૂતો પીએમ-કિસાન પોર્ટલ અને સેન્ટ્રલાઇઝ્ડ પબ્લિક ગ્રીવન્સ રિડ્રેસલ એન્ડ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ દ્વારા ફરિયાદ નોંધાવી શકે છે. (CPGRAMS). આ સમયસર નિરાકરણ અને પારદર્શક ફરિયાદ વ્યવસ્થાપનને સરળ બનાવે છે. દરમિયાન નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં, પીએમ-કિસાન પોર્ટલ પર કુલ 24605 ફરિયાદો નોંધાઈ હતી.

 

પીએમ-કિસાન હેઠળ ટેકનોલોજી-સક્ષમ સેવા વિતરણ પ્રણાલી

પીએમ-કિસાન ખેડૂત-કેન્દ્રિત ડિજિટલ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર દ્વારા સમર્થિત છે જે લાભોની પહોંચને સુવ્યવસ્થિત કરે છે અને પારદર્શિતા વધારે છે. આધાર-આધારિત પ્રમાણીકરણ સિસ્ટમનો મુખ્ય આધારસ્તંભ બનાવે છે, જે સુરક્ષિત લાભાર્થી ઓળખ અને ચુકવણી ચકાસણીને સરળ બનાવે છે. ખેડૂતો આનો ઉપયોગ કરીને e-KYC પૂર્ણ કરી શકે છે:

• OTP-આધારિત પ્રમાણીકરણ
• બાયોમેટ્રિક પ્રમાણીકરણ
• ચહેરાનું પ્રમાણીકરણ

પીએમ-કિસાન વેબ પોર્ટલ લાભાર્થી નોંધણી, ચકાસણી અને ડેટા મેનેજમેન્ટ માટે કેન્દ્રીય ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ તરીકે સેવા આપે છે. તે ખેડૂતોનો એકીકૃત રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ જાળવે છે અને પબ્લિક ફાઇનાન્સિયલ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ (PFMS) સાથે સંકલન દ્વારા ભંડોળ ટ્રાન્સફરની સુવિધા આપે છે. તે દેશભરમાં નાણાકીય વ્યવહારોનું રીઅલ-ટાઇમ મોનિટરિંગ પણ સક્ષમ કરે છે . આ પોર્ટલ લાભાર્થી ખેડૂતોની સ્થાનવાર યાદીઓ પણ પ્રદાન કરે છે, જેનાથી કાર્યક્રમના અમલીકરણમાં પારદર્શિતા વધે છે.

આ પોર્ટલને પૂરક બનાવતી વખતે, 2020માં શરૂ કરાયેલ PM-KISAN મોબાઇલ એપ્લિકેશન , આ સેવાઓને મોબાઇલ વપરાશકર્તાઓ સુધી વિસ્તૃત કરે છે. આ એપ્લિકેશન ખેડૂતોને સ્વ-નોંધણી કરવા, લાભ ટ્રાન્સફરની સ્થિતિને ટ્રેક કરવા અને e-KYC ચકાસણી પૂર્ણ કરવા સક્ષમ બનાવે છે. 2023 માં, એપ્લિકેશનને ફેસ ઓથેન્ટિકેશન સુવિધા સાથે અપગ્રેડ કરવામાં આવી હતી . આનાથી ખેડૂતો તેમના ચહેરાને સ્કેન કરીને e-KYC પૂર્ણ કરી શકે છે, જેનાથી OTP અથવા ફિંગરપ્રિન્ટ-આધારિત ચકાસણીની જરૂરિયાત દૂર થાય છે. તેથી, આ પગલું આ યોજનાની સુલભતા સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ સાબિત થયું છે.

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) સપોર્ટ સિસ્ટમ: કિસાન-એ-મિત્ર

સપ્ટેમ્બર 2023 માં, સરકારે કિસાન-એ-મિત્ર રજૂ કર્યું, જે એક AI-સક્ષમ ચેટબોટ છે જે PM-KISAN ડિજિટલ ઇકોસિસ્ટમ સાથે સંકલિત છે. તેને એકસ્ટેપ ફાઉન્ડેશન અને ભાષિણીના ટેકનિકલ સપોર્ટથી વિકસાવવામાં આવ્યું હતું . આ ચેટબોટ ખેડૂતોને યોજના હેઠળ ચુકવણી, નોંધણી અને પાત્રતા અંગે રીઅલ-ટાઇમ માહિતી બહુવિધ ભારતીય ભાષાઓમાં પૂરી પાડે છે.

11 મુખ્ય ભાષાઓમાં 24/7 સહાય પૂરી પાડે છે : હિન્દી, અંગ્રેજી, તમિલ, બંગાળી, ઉડિયા, મલયાલમ, ગુજરાતી, પંજાબી, તેલુગુ, મરાઠી અને કન્નડ. તેથી, આ વિવિધ વપરાશકર્તા આધાર માટે સુલભતામાં સુધારો કરે છે. વૉઇસ- અને ટેક્સ્ટ-આધારિત પ્રશ્નો દ્વારા, ખેડૂતો તેમની અરજીઓની સ્થિતિ ચકાસી શકે છે, ચુકવણી અપડેટ્સ ટ્રેક કરી શકે છે અને યોજના સંબંધિત માહિતી મેળવી શકે છે.

 

ખેડૂત-કેન્દ્રિત કૃષિ વિકાસનું ભવિષ્ય

પ્રધાનમંત્રી કિસાન સન્માન નિધિ (PM-KISAN) પરંપરાગત આવક-સહાય કાર્યક્રમથી આગળ વધે છે. તે ખેડૂત-કેન્દ્રિત અને સમાવિષ્ટ કૃષિ વિકાસ તરફના વ્યાપક નીતિ અભિગમને પ્રતિબિંબિત કરે છે . તે હક-આધારિત સહાયથી સશક્તિકરણ-લક્ષી સહાય તરફ પરિવર્તનને સક્ષમ બનાવે છે . આમ, આ યોજના જાહેર સંસ્થાઓ અને ખેડૂત સમુદાય વચ્ચેના સંબંધને ફરીથી વ્યાખ્યાયિત કરવામાં મદદ કરે છે .

પીએમ-કિસાન યોજનાએ ફક્ત નાણાકીય મદદ જ નહીં, પણ ખેડૂતોને નવી વસ્તુઓ અજમાવવાનો આત્મવિશ્વાસ આપ્યો છે. તેમાં સારા બિયારણમાં રોકાણ કરવાથી લઈને નવા પાક અજમાવવા સુધીની તેમની ખેતી પદ્ધતિઓમાં સુધારો કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ભારતના ગામડાઓમાં ઘણા લોકો માટે, તે ગેમ ચેન્જર રહ્યું છે, જે ફક્ત ટેકો જ નહીં, પરંતુ ભવિષ્ય માટે આશા અને સુરક્ષાની ભાવના પણ પ્રદાન કરે છે.

 

સંદર્ભ

કૃષિ અને ખેડૂત કલ્યાણ મંત્રાલય

https://www.nic.gov.in/project/pm-kisan/

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3226_xbrVz9.pdf?source=pqars

https://www.allduniv.ac.in/upload/file_collection/PM_Kisan_PDF_Final.pdf

 

PIB બેકગ્રાઉન્ડર્સ

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2242295&reg=48&lang=2

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/DK/JT

 

 

(रिलीज़ आईडी: 2276597) आगंतुक पटल : 3