હરિયાણામાં રાખિગઢીના પુરાતત્વીય સ્થળ પરથી તાજેતરમાં ઉત્ખનન દ્વારા પ્રાપ્ત થયેલા માનવ કંકાલના અવશેષોને વિગતવાર વૈજ્ઞાનિક તપાસ માટે આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI) દ્વારા ભારત સરકારના સંસ્કૃતિ મંત્રાલય હેઠળની એક પ્રતિષ્ઠિત રાષ્ટ્રીય સંશોધન સંસ્થા, એન્થ્રોપોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (AnSI) ને ઔપચારિક રીતે સોંપવામાં આવ્યા છે. AnSIના ડાયરેક્ટર પ્રો. બી.વી. શર્માએ જણાવ્યું હતું કે, બંને સંસ્થાઓ વચ્ચે તાજેતરમાં હસ્તાક્ષર કરાયેલા મેમોરેન્ડમ ઓફ અંડરસ્ટેન્ડિંગ (MoU) હેઠળ કરવામાં આવેલા આ સ્થાનાંતરણથી સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતાના સૌથી મહત્વપૂર્ણ શહેરી કેન્દ્રોમાંના એકમાં બહુવિધ વિષયક (મલ્ટિડિસિપ્લિનરી) સંશોધનને નોંધપાત્ર રીતે વેગ મળવાની અપેક્ષા છે.

હરિયાણામાં આશરે 550 હેક્ટરમાં ફેલાયેલું રાખીગઢી, સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતાની સૌથી મોટી જાણીતી વસાહત તરીકે વ્યાપકપણે ઓળખાય છે. પુરાતત્વીય ઉત્ખનનોએ પ્રારંભિક હડપ્પનથી લઈને પરિપક્વ હડપ્પન સમયગાળા સુધી સતત વસવાટના પુરાવા દર્શાવ્યા છે, જેમાં આયોજિત વસાહતો, ગટર વ્યવસ્થા, હસ્તકલા ઉત્પાદન કેન્દ્રો, વેપાર નેટવર્ક અને દફનભૂમિનો સમાવેશ થાય છે. ASIની ઉત્ખનન શાખા-II, ગ્રેટર નોઇડા દ્વારા 2025–26 ના ફિલ્ડ સીઝન દરમિયાન કરવામાં આવેલા ઉત્ખનન દરમિયાન, પુરાતત્વવિદોએ માઉન્ટ નંબર 7 (ટેકરા નંબર 7) પર આઠ દફન સ્થાનો શોધી કાઢ્યા હતા, જે વિસ્તાર અગાઉ સ્મશાન તરીકે ઓળખાયો હતો. ત્રણ સંપૂર્ણ માનવ કંકાલ, તેમજ અન્ય દફન સ્થાનોમાંથી મળી આવેલા કંકાલના ટુકડાઓ હવે વિગતવાર પરીક્ષણ માટે કોલકાતામાં AnSIની પ્રાચીન માનવ કંકાલ ભંડાર અને પ્રયોગશાળામાં સ્થાનાંતરિત કરવામાં આવ્યા છે. આ સ્થળો પરથી પ્રાપ્ત થયેલી બાકીની કંકાલ સામગ્રી પણ થોડા દિવસોમાં સ્થાનાંતરિત થવાની અપેક્ષા છે.

2025-2026 દરમિયાન હરિયાણાના રાખીગઢી ખાતે ખોદકામ

કંકાલ જીવવિજ્ઞાન (સ્કેલેટલ બાયોલોજી), પુરાતત્વ અને આનુવંશિકતા (જેનેટિક્સ) ના ક્ષેત્રના કેટલાક વિદ્વાનોએ સિંધુ-સરસ્વતી સભ્યતા પરના સંશોધન અંગે એન્થ્રોપોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાની પહેલને આવકારી હતી. આંધ્ર યુનિવર્સિટીના ભૂતપૂર્વ ફેકલ્ટી સભ્ય પ્રોફેસર વિજય પ્રકાશે કંકાલ સામગ્રીના સ્થાનાંતરણને એ સુનિશ્ચિત કરવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું ગણાવ્યું હતું કે પુરાતત્વીય ઉત્ખનન દ્વારા પ્રાપ્ત જૈવિક વારસાનું વૈજ્ઞાનિક રીતે વિશ્લેષણ કરવામાં આવે અને ભવિષ્યની પેઢીઓના લાભ માટે રાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા તેને સાચવવામાં આવે. લખનઉ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર ઉદાઈ પ્રતાપ સિંહે પણ એ જ રીતે જણાવ્યું હતું કે આ સ્થાનાંતરણ ભારતના પેલેઓએન્થ્રોપોલોજિકલ સંશોધનની પરંપરાને મજબૂત કરવામાં એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્નરૂપ છે. તેમણે નોંધ્યું હતું કે માનવ જીવવિજ્ઞાન અને ઓસ્ટિઓલોજી (અસ્થિવિજ્ઞાન) માં AnSIની કુશળતા તેને સિંધુ સરસ્વતી સભ્યતામાં વસ્તીનો ઇતિહાસ, આરોગ્ય, જીવનશૈલી અને સાંસ્કૃતિક અનુકૂલનના પાસાઓનું પુનર્ગઠન કરવા માટે મજબૂત સ્થિતિમાં મૂકે છે.

સંશોધકો માને છે કે આ અવશેષો પ્રાચીન ડીએનએ (aDNA) વિશ્લેષણ, સ્ટેબલ આઇસોટોપ અભ્યાસ, ઓસ્ટિઓલોજિકલ મૂલ્યાંકન, પેલેઓપેથોલોજિકલ તપાસ અને પર્યાવરણીય પુનર્ગઠન સહિતની આધુનિક વૈજ્ઞાનિક તકનીકોનો ઉપયોગ કરવાની દુર્લભ તક પૂરી પાડે છે. આ અભિગમો હડપ્પન સમયગાળા દરમિયાન પૂર્વજો, સ્થળાંતરની શૈલી, આહાર, રોગોનો વ્યાપ, અનુકૂલન વ્યૂહરચનાઓ અને માનવ-પર્યાવરણની આંતરક્રિયાઓ વિશે મૂલ્યવાન આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે તેવી અપેક્ષા છે. AnSI ના જણાવ્યા અનુસાર આ સંશોધન અગ્રણી વૈજ્ઞાનિક સંસ્થાઓના સહયોગથી હાથ ધરવામાં આવશે, જેમાં બિરબલ સાહની ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ પેલેઓસાયન્સિસ (BSIP), લખનઉ, યુનિવર્સિટી કોલેજ લંડન (UCL) અને બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટી (BHU) ના વિદ્વાનોની ટીમ કે જે પ્રાચીન ડીએનએ સંશોધનમાં વિશેષતા ધરાવે છે, તેમનો સમાવેશ થાય છે. આ પહેલને આવકારતા, હૈદરાબાદના સેન્ટર ફોર સેલ્યુલર એન્ડ મોલેક્યુલર બાયોલોજી (CCMB) ના વરિષ્ઠ વૈજ્ઞાનિક અને પદ્મશ્રી પુરસ્કાર વિજેતા ડૉ. કુમારસ્વામી થાંગરાજએ જણાવ્યું હતું કે રાખીગઢીના અવશેષો પર પ્રાચીન ડીએનએ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવાથી તેમના આનુવંશિક ઇતિહાસ વિશે નિર્ણાયક માહિતી પ્રગટ થઈ શકે છે અને વૈજ્ઞાનિકોને એ સમજવામાં મદદ મળી શકે છે કે આશરે 3000 BCEથી માનવ જીનોમ કેવી રીતે વિકસિત થયા, અનુકૂળ થયા અને કુદરતી પસંદગીમાંથી પસાર થયા. બનારસ હિન્દુ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જ્ઞાનેશ્વર ચૌબેએ પણ એ જ રીતે આ સહયોગને હડપ્પન સભ્યતાના જીનોમિક ઇતિહાસના પુનર્ગઠન માટે એક મોટું પ્રગતિશીલ પગલું ગણાવ્યું હતું. તેમણે નોંધ્યું હતું કે ઓસ્ટિઓલોજિકલ અને આઇસોટોપિક અભ્યાસો સાથે પ્રાચીન ડીએનએ સંશોધનને સંકલિત કરવાથી સિંધુ ખીણની વસ્તીના પૂર્વજો, આરોગ્ય, ગતિશીલતા અને જીવનશૈલી અંગેના મહત્વપૂર્ણ પુરાવા મળશે, જ્યારે પેલેઓજીનોમિક્સમાં ભારતીય વૈજ્ઞાનિકોની નવી પેઢીને તાલીમ આપવામાં પણ મદદ મળશે.

અધિકારીઓએ નોંધ્યું હતું કે જોકે AnSI એ 1945માં તેની સ્થાપના થઈ ત્યારથી જ સિંધુ-સરસ્વતી સ્થળો પરથી મળી આવેલા અવશેષો પર ઓસ્ટિઓલોજિકલ સંશોધનની લાંબી પરંપરા જાળવી રાખી છે, પરંતુ વિવિધ પડકારોને કારણે વર્ષોથી આ ક્ષેત્રની પ્રવૃત્તિઓ ઘટી ગઈ હતી. જોકે, તાજેતરના વર્ષોમાં, સંસ્થાએ સમર્પિત સંશોધન ટીમોની રચના અને વૈજ્ઞાનિક કર્મચારીઓ માટે વિશેષ તાલીમ કાર્યક્રમો દ્વારા પેલેઓએન્થ્રોપોલોજિકલ સંશોધનને પુનર્જીવિત કરવાના પ્રયાસો હાથ ધર્યા છે.

2025-2026 દરમિયાન હરિયાણાના રાખીગઢી ખાતે ખોદકામ

AnSI એ તાજેતરમાં જ કેટલાક સિંધુ-સરસ્વતી સ્થળોના કંકાલના અવશેષો પર પેલેઓપેથોલોજિકલ અભ્યાસ પૂર્ણ કર્યો છે અને તેના તારણોના આધારે વૈજ્ઞાનિક પ્રકાશનો તૈયાર કરી રહ્યું છે. રાખીગઢીના અવશેષોના સ્થાનાંતરણથી સંશોધન ક્ષમતાઓ વધુ મજબૂત થવાની અપેક્ષા છે, ખાસ કરીને પ્રાચીન ડીએનએ વિશ્લેષણના ક્ષેત્રમાં. આ સંસ્થા ઝૂઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા, બોટાનિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા, જીઓલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા અને પેલેઓક્લાઈમેટ (પ્રાચીન આબોહવા) પર કામ કરતા સંશોધન જૂથો જેવી સંસ્થાઓ સાથે સહયોગ વિસ્તારવાની પણ યોજના ધરાવે છે. ડેક્કન કોલેજ, પુણેના ભૂતપૂર્વ માનવશાસ્ત્રી (એન્થ્રોપોલોજિસ્ટ) પ્રોફેસર સુભાષ વાલિંબેએ, શહેરીકરણે માનવ જૈવિક અને રોગવિજ્ઞાનની પ્રતિક્રિયાઓને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરી તે સમજવા માટે અવશેષોના સઘન માનવશાસ્ત્રીય પરીક્ષણના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ચાલુ આનુવંશિક અભ્યાસો હડપ્પન સભ્યતાની ઉત્પત્તિ અને વસ્તીના ઇતિહાસ સંબંધિત લાંબા સમયથી ચાલતી ચર્ચાઓમાં યોગદાન આપી શકે છે. રાષ્ટ્રીય સ્મારક સત્તામંડળ (નેશનલ મોન્યુમેન્ટ ઓથોરિટી) ના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ પ્રોફેસર કિશોર કે. બાસાએ AnSIમાં કંકાલ જીવવિજ્ઞાન સંશોધનના પુનરુત્થાનને આવકાર્યું હતું અને નોંધ્યું હતું કે આવા અભ્યાસો માત્ર માનવશાસ્ત્ર માટે જ નહીં પરંતુ ઇતિહાસ, પુરાતત્વ, વસ્તી અભ્યાસ, પોષણ, રોગનો ઇતિહાસ અને આનુવંશિકતા માટે પણ સુસંગત છે.

અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે ASI અને AnSI વચ્ચેનો સહયોગ ભારતના પ્રાચીન ભૂતકાળના અભ્યાસમાં પુરાતત્વ, માનવશાસ્ત્ર, આનુવંશિકતા અને પર્યાવરણીય વિજ્ઞાનને સંકલિત કરવા માટેના એક નોંધપાત્ર પ્રયાસનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. રાખીગઢીના અવશેષોમાંથી મળેલા તારણો વિશ્વની સૌથી પ્રારંભિક શહેરી સભ્યતાઓ પૈકીની એકની ઉત્પત્તિ, આરોગ્ય, ગતિશીલતા અને જૈવિક ઇતિહાસને સમજવામાં નોંધપાત્ર યોગદાન આપે તેવી અપેક્ષા છે.

SM/DK/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com