ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાનું પુનરુત્થાન

ભારતનો વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર વારસો હજારો વર્ષોના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ અને પરંપરાને પ્રદર્શિત કરે છે. આપણા રાષ્ટ્રની અનન્ય સભ્યતાની ઓળખને જાળવી રાખવા માટે તેનું રક્ષણ કરવું એ કેન્દ્રસ્થાને છે. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સરકારે ભારતના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણ, વિકાસ અને પ્રોત્સાહન પર નવો ભાર મૂક્યો છે. દેશભરમાં આ વારસાને મજબૂત કરવા અને સાચવવા માટે વ્યાપક પ્રયાસો હાથ ધરવામાં આવ્યા છે.

મુખ્ય પહેલોમાં પ્રતિષ્ઠિત સ્થળોને પુનઃસ્થાપિત કરવા, મુલાકાતીઓની સુવિધાઓમાં સુધારો કરવા, પ્રાચીન મંદિરો અને સ્મારકોનું સંરક્ષણ કરવા અને વારસાગત શહેરો અને યાત્રાધામ સર્કિટ વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક કેન્દ્રોને પુનર્જીવિત કરવાના હેતુથી કાર્યક્રમોએ ભારતના ઐતિહાસિક પાત્રને જાળવવામાં મદદ કરી છે, સાથે સાથે જાહેર પ્રવેશ અને પ્રવાસન ક્ષમતામાં પણ વધારો કર્યો છે.

તે જ સમયે, કનેક્ટિવિટી, શહેરી નવીનીકરણ, ડિજિટલ આઉટરીચ અને હેરિટેજ સ્થળોની આસપાસ પ્રવાસન માળખાકીય સુવિધાઓમાં રોકાણોએ સ્થાનિક આર્થિક વૃદ્ધિ અને રોજગારી નિર્માણમાં યોગદાન આપ્યું છે. હેરિટેજ-આધારિત વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સે ટકાઉ પ્રવાસનને પ્રોત્સાહિત કર્યું છે અને સાથે જ એ સુનિશ્ચિત કર્યું છે કે સાંસ્કૃતિક સંપત્તિઓ આગામી પેઢીઓ માટે સુરક્ષિત રહે.

વારસો સંરક્ષણ

ભારતના સાંસ્કૃતિક પરિદ્રશ્યમાં સ્મારકો, પ્રાચીન કલાકૃતિઓ, હસ્તપ્રતો અને ઐતિહાસિક સ્થળોનો સમાવેશ થાય છે. તેઓ માત્ર ભૂતકાળના અવશેષો નથી, પરંતુ પેઢીઓ વચ્ચેની સહિયારી સ્મૃતિ અને સાતત્યનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

2014થી, સરકારે આ સાંસ્કૃતિક સંપત્તિઓને સાચવવા અને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઘણી પહેલો શરૂ કરી છે. સરકારે ભારતની વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક ઓળખને મજબૂત કરવાની સાથે હેરિટેજ વિકાસને આર્થિક વૃદ્ધિ સાથે જોડવા પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું છે. આ ઉપરાંત, હેરિટેજ સંરક્ષણને પ્રવાસન, આજીવિકા અને સાંસ્કૃતિક ડિપ્લોમસી સાથે વધુને વધુ સાંકળવામાં આવ્યું છે.

એડોપ્ટ અ હેરિટેજ (વારસો દત્તક લો)

સપ્ટેમ્બર 2017માં શરૂ કરાયેલ અને સપ્ટેમ્બર 2023માં સુધારેલ, ‘એડોપ્ટ અ હેરિટેજ 2.0’ કાર્યક્રમ ખાનગી કંપનીઓ, જાહેર ક્ષેત્રના એકમો (PSUs), એનજીઓ (NGOs), ટ્રસ્ટો અને સોસાયટીઓ સાથે સહયોગ માટે એક માળખું પૂરું પાડે છે. તે રાષ્ટ્રીય મહત્વના સુરક્ષિત સ્મારકો પર મુલાકાતીઓ માટે અનુકૂળ સુવિધાઓ વિકસાવવા અને જાળવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) અને અન્ય યોગદાન દ્વારા આ સહાય પૂરી પાડવામાં આવે છે. તેનો હેતુ મુલાકાતીઓના અનુભવને સુધારવાનો છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, એડોપ્ટ અ હેરિટેજ 2.0 કાર્યક્રમ અંતર્ગત કુલ 30 સમજૂતી કરાર (MoUs) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે.

આ કાર્યક્રમ સુધારેલા સાઇટ મેનેજમેન્ટ અને ઉન્નત જાહેર જોડાણના સંદર્ભમાં પહેલેથી જ પ્રત્યક્ષ પરિણામો દર્શાવી રહ્યો છે. આ બાબત દત્તક લેવાયેલા સ્મારકો પર મુલાકાતીઓની મજબૂત ભાગીદારીમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે, જ્યાં નાણાકીય વર્ષ 2024-25 દરમિયાન સામૂહિક રીતે કુલ 13.59 મિલિયન (1.35 કરોડથી વધુ) મુલાકાતીઓની સંખ્યા નોંધાઈ હતી.

આ આંકડા મુલાકાતીઓના મજબૂત રસને સૂચવે છે અને દર્શાવે છે કે આ કાર્યક્રમ હેઠળ સુધારેલી સુવિધાઓ, સેવાઓ અને ઓન-સાઇટ સહાયતા દત્તક લેવાયેલા હેરિટેજ સ્થળો પર બહેતર મુલાકાતી અનુભવ અને ઉચ્ચ જોડાણમાં યોગદાન આપી રહી છે.

પીલગ્રીમેજ રેજુવેનેશન એન્ડ સ્પિરિચ્યુઅલ, હેરિટેજ ઓગમેન્ટેશન ડ્રાઇવ (PRASHAD - પ્રસાદ યોજના)

પ્રસાદ (PRASHAD) યોજના જાન્યુઆરી 2015માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. આ યોજના ભારતભરમાં તીર્થયાત્રા અને હેરિટેજ પ્રવાસન સ્થળોનો વિકાસ કરે છે. તે માળખાકીય સુવિધાઓ, સ્વચ્છતા, સુરક્ષા અને મુલાકાતીઓની સુવિધાઓમાં સુધારો કરે છે.

મુખ્ય સિદ્ધિઓ:

· ફેબ્રુઆરી 2026 સુધીમાં, મંત્રાલયે 28 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં પ્રસાદ યોજના હેઠળ 54 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કર્યા છે. પ્રોજેક્ટની કુલ અંદાજિત કિંમત ₹1,726.74 કરોડ છે.

· આ 54 પ્રોજેક્ટ્સમાંથી, 32 પ્રોજેક્ટ્સ ભૌતિક રીતે પૂર્ણ થઈ ગયા છે.

· ₹47.12 કરોડના ખર્ચે સોમનાથ પ્રોમેનાડ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરાયો. સોમનાથ હવે એક મુખ્ય આધ્યાત્મિક પ્રવાસન સ્થળ તરીકે મજબૂત બન્યું છે.

· કેદારનાથ PRASHAD પ્રોજેક્ટે સમગ્ર કેદારનાથ સર્કિટમાં તીર્થયાત્રાની સુવિધાઓ, સુલભતા, સ્વચ્છતા, મુલાકાતીઓની સેવાઓ અને પ્રવાસન માળખામાં નોંધપાત્ર સુધારો કર્યો છે. ચાલુ સિઝન દરમિયાન જ 5 લાખથી વધુ શ્રદ્ધાળુઓ મુલાકાત લઈ ચૂક્યા છે.

IIM રોહતકે તેના 2021 ના અહેવાલ "ઇવેલ્યુએશન ઓફ સેન્ટ્રલ સેક્ટર સ્કીમ PRASHAD" માં આ યોજનાની સિદ્ધિઓને રેખાંકિત કરી છે. તેમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે આ યોજનાએ મુલાકાતીઓના સંતોષ, મુસાફરીની સરળતા અને પસંદ કરેલા હેરિટેજ સ્થળોના સૌંદર્યલક્ષી પાસાઓને વધારવામાં મદદ કરી છે. ઉપરાંત, અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે આ યોજનાથી મુલાકાતીઓના એકંદર સકારાત્મક અનુભવમાં વધારો થયો છે.

સ્વદેશ દર્શન 1.0

વર્ષ 2014-15માં શરૂ કરાયેલી, ‘સ્વદેશ દર્શન’ એ થીમેટિક પ્રવાસી સર્કિટ્સમાં પ્રવાસન માળખાના સંકલિત વિકાસ માટેની ફ્લેગશિપ યોજના હતી. આ યોજના હેરિટેજ, આધ્યાત્મિક, દરિયાકાંઠાના, રણ, બૌદ્ધ, આદિવાસી અને ઇકો-ટૂરિઝમ સ્થળોને આવરી લેતી સંકલિત પ્રવાસન સર્કિટ વિકસાવવા પર કેન્દ્રિત હતી.

· ₹5,290.33 કરોડના રોકાણ સાથે કુલ 76 પ્રવાસન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા હતા.

· માર્ચ 2026 સુધીમાં, 75 પ્રોજેક્ટ્સ ભૌતિક રીતે પૂર્ણ થઈ ગયા છે.

સ્વદેશ દર્શનને ‘સ્વદેશ દર્શન 2.0’ તરીકે સુધારવામાં આવ્યું હતું જેથી સર્કિટ-આધારિત વિકાસથી આગળ વધીને ડેસ્ટિનેશન-કેન્દ્રિત (સ્થળ-કેન્દ્રિત) અભિગમ અપનાવી શકાય. આ યોજના હવે ટકાઉ, જવાબદાર અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક પ્રવાસન સ્થળો વિકસાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે જે મુલાકાતીઓને ઉચ્ચ ગુણવત્તાનો અનુભવ પ્રદાન કરે છે.

SD2.0 હેઠળ, ₹2,208.31 કરોડના કુલ રોકાણ સાથે 53 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે, જે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા અમલીકરણના વિવિધ તબક્કામાં છે.

ચેલેન્જ બેઝ્ડ ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ (CBDD)

માર્ચ 2024માં સ્વદેશ દર્શન 2.0 હેઠળ રજૂ કરાયેલ, ચેલેન્જ બેઝ્ડ ડેસ્ટિનેશન ડેવલપમેન્ટ (CBDD) એક સ્પર્ધાત્મક, પડકાર-આધારિત માળખા દ્વારા પ્રવાસન વિકાસને પ્રોત્સાહન આપે છે. આ પહેલ સર્વગ્રાહી આયોજન, નવીનતા અને સામુદાયિક ભાગીદારી દ્વારા સ્થળોને ટકાઉ પ્રવાસન હબમાં પરિવર્તિત કરવા માંગે છે.

CBDD હેઠળ, ₹697.94 કરોડના રોકાણ સાથે 38 પ્રોજેક્ટ્સ મંજૂર કરવામાં આવ્યા છે.

પુરાતત્વ અને સ્મારક સંરક્ષણ

આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયા (ASI - ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ)

ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) એ પુરાતત્વીય સંશોધન અને ભારતના સાંસ્કૃતિક વારસાના સંરક્ષણ માટે જવાબદાર અગ્રણી સંસ્થા છે. ASI આશરે 38 સર્કલોના નેટવર્ક દ્વારા તેના કાર્યો કરે છે, જે પ્રાદેશિક વહીવટી એકમો તરીકે સેવા આપે છે.

· એપ્રિલ 2026 સુધીમાં, ભારતમાં ASI હેઠળ 3,686 કેન્દ્રીય રીતે સંરક્ષિત સ્મારકો છે.

· વર્ષ 2024-25 માટે, સુરક્ષિત સ્મારકોના સંરક્ષણ અને જાળવણી માટે સરકાર દ્વારા આશરે ₹374 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા.

નેશનલ મિશન ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ એન્ટિક્વિટીઝ (NMMA)

નેશનલ મિશન ઓન મોન્યુમેન્ટ્સ એન્ડ એન્ટિક્વિટીઝનું અમલીકરણ ASI હેઠળ કરવામાં આવે છે. તે ભારતના નિર્મિત વારસા અને પ્રાચીન વસ્તુઓનો એક વિશ્વસનીય રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ તૈયાર કરીને સંરક્ષણને ટેકો આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. આ મિશનનો હેતુ દેશના તમામ સ્મારકો અને પ્રાચીન વસ્તુઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરવાનો અને તેની યાદી બનાવવાનો છે, જે માહિતી સીધી રીતે સંરક્ષણ કાર્યના આયોજન, અગ્રતા નિર્ધારણ અને દેખરેખને સૂચિત કરે છે.

માર્ચ 2026 સુધીમાં, NMMA એ નિર્મિત વારસા અને સ્થળો સહિત 1.84 લાખ સ્મારકોનું દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે. તેણે સમગ્ર ભારતમાં 17.20 લાખ પ્રાચીન વસ્તુઓનું પણ દસ્તાવેજીકરણ કર્યું છે.

હૃદય (HRIDAY) યોજના

હેરિટેજ સિટી ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઓગમેન્ટેશન યોજના (HRIDAY) જાન્યુઆરી 2015માં શરૂ કરવામાં આવી હતી. એક કેન્દ્રીય ક્ષેત્રની યોજના તરીકે, તેનો ઉદ્દેશ્ય હેરિટેજ સંરક્ષણ સાથે શહેરી વિકાસને સાંકળવાનો હતો. દરેક શહેરની સાંસ્કૃતિક ઓળખ જાળવી રાખીને મૂળભૂત માળખાકીય સુવિધાઓ સુધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું.

દરેક શહેરની સાંસ્કૃતિક ઓળખ જાળવી રાખવાની સાથે સ્વચ્છતા, સુરક્ષા, પ્રવાસન અને આજીવિકા પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હતું.

· આ યોજના ભારતના 12 શહેરોમાં લાગુ કરવામાં આવી હતી.

· અજમેર, અમરાવતી અને બદામીમાં સ્વચ્છતા, પ્રવાસન અને સામુદાયિક વિકાસમાં સુધારો જોવા મળ્યો છે.

· અમૃતસર, ગયા અને વારાણસીએ હેરિટેજ પુનરુત્થાન, સર્વસમાવેશકતા અને આર્થિક વૃદ્ધિને પ્રાથમિકતા આપી છે.

· વરંગલ અને પુરીમાં પ્રવાસન અને જાહેર સુવિધાઓમાં વૃદ્ધિ જોવા મળી છે.

· કાંચીપુરમ અને મથુરામાં સુરક્ષા અને માળખાકીય સુવિધાઓમાં સુધારો થયો છે.

· વેલંકન્ની તેની પર્યાવરણીય ટકાઉપણું અને હેરિટેજ સંરક્ષણ માટે અલગ તરી આવ્યું છે.

· એકંદરે, આ યોજનાએ રહેવાસીઓના જીવનની ગુણવત્તા પર સકારાત્મક અસર કરી અને પ્રવાસનને વેગ આપ્યો.

· આ યોજનાનો મિશન સમયગાળો 31 માર્ચ 2019ના રોજ સમાપ્ત થયો હતો.

આ પહેલોએ મુખ્ય હેરિટેજ અને તીર્થસ્થળો પર માળખાકીય સુવિધાઓ મજબૂત કરી છે. સુલભતા અને મુલાકાતીઓના અનુભવમાં નોંધપાત્ર સુધારો થયો છે. તેઓએ દેશભરમાં આધ્યાત્મિક અને સાંસ્કૃતિક પ્રવાસનના વિકાસમાં પણ યોગદાન આપ્યું છે.

રાજદ્વારી અને દ્રઢ સંકલ્પ દ્વારા વારસાની જાળવણી

સદીઓથી, વસાહતી શાસન અને વિદેશી શાસન દરમિયાન મહાન ધાર્મિક અને ઐતિહાસિક મહત્વ ધરાવતા ઘણા પવિત્ર અવશેષો અને પ્રાચીન વસ્તુઓ વિદેશ લઈ જવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, ગેરકાયદેસર તસ્કરીને કારણે આમાંની ઘણી કલાકૃતિઓ ખોવાઈ ગઈ હતી. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, સરકારે આ પવિત્ર અવશેષો અને કલાકૃતિઓને પુનઃપ્રાપ્ત કરવાના પોતાના પ્રયાસો તેજ કર્યા છે.

પવિત્ર અવશેષોની સ્વદેશ વાપસી (રિપેટ્રિએશન)

મુખ્ય રિપેટ્રિએશન સિદ્ધિઓમાં સામેલ છે:

· ભગવાન બુદ્ધના પિપ્રહવા (Piprahwa) અવશેષો 127 વર્ષ પછી 2025માં પરત આવ્યા

· અન્નપૂર્ણા માતાની મૂર્તિ 108 વર્ષ પછી 2021માં કેનેડાથી પરત લવાઈ

· ભગવાન રામ, સીતા અને લક્ષ્મણની બ્રોન્ઝ (કાંસાની) મૂર્તિઓ 2020માં યુકે (UK) થી પરત આવી

· ઓસ્ટ્રેલિયા, યુએસએ (USA), યુકે (UK), જર્મની, સિંગાપોર અને કેનેડાથી પણ પવિત્ર અને સાંસ્કૃતિક વસ્તુઓ પાછી લાવવામાં આવી છે.

પવિત્ર અવશેષોનું વૈશ્વિક પ્રદર્શન (ગ્લોબલ એક્સ્પોઝિશન)

ભારતે સાંસ્કૃતિક અને સભ્યતાના સંબંધોને મજબૂત કરવા માટે પવિત્ર બુદ્ધ અવશેષોના આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રદર્શનનો વિસ્તાર કર્યો.

· વિયેતનામ (2025): 15 મિલિયન (1.5 કરોડ) થી વધુ ભક્તો

· કાલ્મીકિયા, રશિયા (2025): 90,000 થી વધુ મુલાકાતીઓ

· ભૂતાન (2025): ગ્લોબલ પીસ પ્રેયર ફેસ્ટિવલ દરમિયાન પ્રદર્શન

· શ્રીલંકા (2026): ગંગારામય મંદિર, કોલંબો ખાતે પ્રદર્શન

· વર્ષ 2026માં નવી દિલ્હી અને લદાખમાં પણ સ્થાનિક પ્રદર્શનોનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં પુનઃ એકત્રિત કરાયેલા પિપ્રહવા અવશેષો દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.

પ્રાચીન વસ્તુઓની સ્વદેશ વાપસી

ભારતની ચોરાયેલી વિરાસતને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે તાજેતરના વર્ષોમાં સાંસ્કૃતિક કલાકૃતિઓની પુનઃપ્રાપ્તિને નોંધપાત્ર રીતે મજબૂત કરવામાં આવી છે. મે 2026 સુધીમાં, 2014 થી અત્યાર સુધીમાં કુલ 653 પ્રાચીન વસ્તુઓ પુનઃપ્રાપ્ત કરવામાં આવી છે.

છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં જ 613 સાંસ્કૃતિક કલાકૃતિઓ ભારત પરત લાવવામાં આવી છે, જે રિકવરી (પુનઃપ્રાપ્તિ) ના પ્રયાસોમાં મોટી તેજી દર્શાવે છે.

વધુમાં, ચકાસાયેલ મૂળ ધરાવતી 11 વસ્તુઓ સંબંધિત સંસ્થાઓને સોંપવામાં આવી છે. 9 વસ્તુઓ પ્રદર્શન માટે ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ સેન્ટર ફોર ધ આર્ટસ (IGNCA) ને લોન પર આપવામાં આવી છે. 1 વસ્તુ રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલયને આપવામાં આવી છે, જ્યારે 14 વસ્તુઓ ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હેરિટેજને ફાળવવામાં આવી છે.

મ્યુઝિયમ અને સાંસ્કૃતિક ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર

મ્યુઝિયમ ગ્રાન્ટ સ્કીમ

મ્યુઝિયમ ગ્રાન્ટ સ્કીમ નવા મ્યુઝિયમો સ્થાપવા અને પ્રાદેશિક, રાજ્ય અને જિલ્લા સ્તરે હાલના મ્યુઝિયમોને મજબૂત કરવા અને આધુનિક બનાવવા માટે નાણાકીય સહાય પૂરી પાડે છે. તે કલાત્મક વસ્તુઓના ડિજિટલાઇઝેશન અને મ્યુઝિયમ વ્યાવસાયિકોની તાલીમને પણ ટેકો આપે છે. 2014થી, સરકારે માત્ર સ્ટેટિક ડિસ્પ્લે (સ્થિર પ્રદર્શન) મોડેલોને બદલે ઇમર્સિવ મ્યુઝિયમ ફોર્મેટ્સને વધુને વધુ પ્રોત્સાહન આપ્યું છે. આમાં વર્ચ્યુઅલ અને થીમ આધારિત મ્યુઝિયમ અને વર્ચ્યુઅલ એક્સપિરિયન્શિયલ મ્યુઝિયમ (VEM) નો સમાવેશ થાય છે.

ભારતનું પ્રથમ આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્શિયલ મ્યુઝિયમ

જાન્યુઆરી, 2025માં સ્થપાયેલ, ગુજરાતના વડનગર ખાતેનું આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્શિયલ મ્યુઝિયમ (પુરાતત્વીય અનુભવાત્મક સંગ્રહાલય) વિશ્વનું એકમાત્ર એવું મ્યુઝિયમ છે જે નિમજ્જન પુરાતત્વીય અનુભવ (ઇમર્સિવ આર્કિયોલોજિકલ એક્સપિરિયન્સ) પ્રદાન કરે છે. આ મ્યુઝિયમ ₹298 કરોડના કુલ ખર્ચે વિકસાવવામાં આવ્યું છે અને તે 12,500 ચોરસ મીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલું છે.

આ મ્યુઝિયમ 5,000થી વધુ કલાકૃતિઓ પ્રદર્શિત કરે છે, અને અનાજ, DNA નમૂનાઓ અને હાડપિંજર જેવા ઓર્ગેનિક (જૈવિક) અવશેષો પણ દર્શાવે છે.

એક મુખ્ય આકર્ષણ 4,000 ચોરસ મીટરની ઓપન ઉત્ખનન (ખોદકામ) સાઇટ છે, જ્યાં પુરાતત્વીય અવશેષો 16-18 મીટરની ઊંડાઈએ દ્રશ્યમાન થાય છે. એક એક્સપિરિયન્શિયલ વોકવે મુલાકાતીઓને ઉત્ખનન પ્રક્રિયા અને તેની શોધખોળને સીધી રીતે નિહાળવા અને સમજવાની મંજૂરી આપે છે.

યુગે યુગીન ભારત રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય

નવી દિલ્હીમાં એક સીમાચિહ્નરૂપ સંસ્થા તરીકે ‘યુગે યુગીન ભારત રાષ્ટ્રીય સંગ્રહાલય’  વિકસાવવામાં આવી રહ્યું છે. સેન્ટ્રલ વિસ્ટા રિડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ તે ઐતિહાસિક નોર્થ અને સાઉથ બ્લોક્સમાં સ્થાપિત કરવામાં આવશે.

1,54,000 ચોરસ મીટર પર ફેલાયેલું આ સંગ્રહાલય હજારો વર્ષોની ભારતની સભ્યતા અને સાંસ્કૃતિક સફર રજૂ કરશે.

યુનેસ્કો અને વૈશ્વિક હેરિટેજ ઓળખ

ભારતે પાછલા દાયકામાં તેની વૈશ્વિક હેરિટેજ ઓળખનો નોંધપાત્ર વિસ્તાર કર્યો છે.

· ભારત પાસે હવે 44 યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સ છે.

· ભારતે 2014 થી 2026 ની શરૂઆત વચ્ચે 12 નવી વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ્સ ઉમેરી છે.

· ભારત પાસે વૈશ્વિક સ્તરે સૂચિબદ્ધ 15 યુનેસ્કો અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા (Intangible Cultural Heritage) ના તત્વો છે.

· ભારતે નવી દિલ્હી (2024) માં 46માં યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ કમિટી સેશનની યજમાની કરી હતી.

· ભારતની યુનેસ્કો માન્યતા હવે મૂર્ત સ્મારકો અને જીવંત સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ બંનેને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

· મુખ્ય અમૂર્ત વારસાની માન્યતાઓમાં યોગ, કુંભ મેળો, દીપાવલી, દુર્ગા પૂજા અને ગરબાનો સમાવેશ થાય છે.

· આ માન્યતાઓએ ભારતની વૈશ્વિક સાંસ્કૃતિક રાજદ્વારી અને હેરિટેજ નેતૃત્વને મજબૂત બનાવ્યું છે.

ડિજિટલાઇઝેશન અને જ્ઞાન સંરક્ષણ

સાંસ્કૃતિક વારસાનું ડિજિટલાઇઝેશન (જ્ઞાન ભારતમ) 2025માં શરૂ કરાયેલ ‘જ્ઞાન ભારતમ મિશન’, ભારતના વિશાળ હસ્તપ્રત (મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ) વારસાને સાચવવા, ડિજિટાઇઝ કરવા અને પ્રસારિત કરવાના ઉદ્દેશ્યવાળી સરકારની ફ્લેગશિપ પહેલ છે. તે હસ્તપ્રતોમાં નોંધાયેલી પ્રાચીન જ્ઞાન પ્રણાલીઓને સાચવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે ડિજિટલ રિપોઝીટરીઝ અને કન્ઝર્વેશન નેટવર્ક્સ દ્વારા સંશોધન અને જાહેર જોડાણ માટે પણ તેમને સુલભ બનાવે છે.

આ પહેલ આ નાજુક હસ્તપ્રતોને સુરક્ષિત રાખવા અને તે વૈશ્વિક સ્તરે સુલભ બને તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે આધુનિક તકનીકોને પણ સંકલિત કરે છે.

· વિવિધ ફોર્મેટમાં 8 લાખથી વધુ ડિજિટાઇઝ્ડ હસ્તપ્રતોને જ્ઞાન ભારતમ સ્ટાન્ડર્ડ ઓપરેટિંગ પ્રોસિજર્સ (SOP) મુજબ રિફોર્મેટ કરવામાં આવી રહી છે.

· આમાંથી 1.29 લાખ હસ્તપ્રતો નેશનલ ડિજિટલ રિપોઝીટરી (NDR) પર જનતા માટે ઉપલબ્ધ છે.

· આ ઉપરાંત, હસ્તપ્રતોની ઓળખ કરવા, દસ્તાવેજીકરણ કરવા અને તેનો એક વ્યાપક રાષ્ટ્રીય ડેટાબેઝ બનાવવા માટે માર્ચ 2026 માં નેશનલ મેન્યુસ્ક્રિપ્ટ સર્વે (રાષ્ટ્રીય હસ્તપ્રત સર્વેક્ષણ) પણ શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

ટેકનોલોજી-સમર્થિત સંરક્ષણ

યોગ્ય દસ્તાવેજીકરણ માટે જરૂરિયાતો મુજબ આધુનિક ટેકનોલોજી/સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે. જેમાં લાઇટ ડિટેક્શન એન્ડ રેન્જિંગ (LiDAR) સ્કેનિંગ, જિયોગ્રાફિક ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ (GIS) આધારિત મેપિંગ અને ડ્રોન-આધારિત સર્વે વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. સમાંતરે, ભારતે ડિજિટલ અને સ્પેશિયલ (અવકાશી) તકનીકોનો ઉપયોગ વધાર્યો છે જે ચોક્કસ રેકોર્ડિંગ અને સક્રિય સંરક્ષણ આયોજનને ટેકો આપે છે.

આ તકનીકો ઉપરાંત, સરકારે વ્યાપક સાંસ્કૃતિક અને હેરિટેજ ઇકોસિસ્ટમમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) ને સંકલિત કરવાનું શરૂ કર્યું છે, ખાસ કરીને સાંસ્કૃતિક સંપત્તિના ડિજિટલાઇઝેશન, દસ્તાવેજીકરણ અને સુલભતા જેવા ક્ષેત્રોમાં. હસ્તપ્રતો અને સાંસ્કૃતિક જ્ઞાન પ્રણાલીઓ સહિત હેરિટેજ ડેટાના વિશાળ જથ્થાને પ્રોસેસ કરવા અને ગોઠવવા માટે AI-સક્ષમ પ્લેટફોર્મનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

વૈદિક હેરિટેજ પોર્ટલ

સરકારે માર્ચ 2023માં ઇન્દિરા ગાંધી નેશનલ સેન્ટર ફોર ધ આર્ટસ હેઠળ વૈદિક હેરિટેજ પોર્ટલ લોન્ચ કર્યું હતું. આ પોર્ટલમાં, ભારતની પ્રાચીન વૈદિક જ્ઞાન પરંપરાઓને વ્યવસ્થિત રીતે સાચવવામાં આવી છે, દસ્તાવેજીકરણ કરવામાં આવ્યું છે અને વિદ્વાનો, પ્રેક્ટિશનરો અને વ્યાપક જનતા માટે સુલભ બનાવવામાં આવી છે. આ પોર્ટલ વૈદિક વારસાની રાષ્ટ્રીય ડિજિટલ રિપોઝીટરી તરીકે કામ કરે છે, જે ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વેદ પરંપરાઓને આવરી લે છે. તેમાં વ્યાપક ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ સામગ્રી, હસ્તપ્રતો અને ધાર્મિક દસ્તાવેજોનો સમાવેશ થાય છે, જેમાં પ્લેટફોર્મમાં 500 કલાકથી વધુના રેકોર્ડિંગ્સ તેમજ ડિજિટલ લર્નિંગ મોડ્યુલ્સ અને આર્કાઇવ્સ સંકલિત છે. તે વૈદિક પાઠો (શાખાઓ) અને મૌખિક પરંપરાઓનું પણ દસ્તાવેજીકરણ કરે છે, જે જીવંત જ્ઞાન પ્રણાલીઓને સાચવવાના પ્રયાસોને મજબૂત બનાવે છે. આ પહેલ વધુ વૈશ્વિક મહત્વ ધરાવે છે કારણ કે વૈદિક પઠનની પરંપરાને યુનેસ્કો દ્વારા અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી છે, જ્યારે ઋગ્વેદની હસ્તપ્રતો યુનેસ્કોના ‘મેમરી ઓફ ધ વર્લ્ડ રજિસ્ટર’ માં સામેલ છે, જે તેમના સાર્વત્રિક સાંસ્કૃતિક મૂલ્યને રેખાંકિત કરે છે.

ફિલ્મ અને ઓડિયો-વિઝ્યુઅલ હેરિટેજ

નેશનલ ફિલ્મ હેરિટેજ મિશન (NFHM) વર્ષ 2015 માં, સરકારે નેશનલ ફિલ્મ હેરિટેજ મિશન શરૂ કર્યું જેનો હેતુ ભારતના સિનેમેટિક વારસાને સાચવવાનો, ડિજિટાઇઝ કરવાનો અને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો છે.

આ મિશન તમામ ભારતીય ભાષાઓના ફિલ્મ નિર્માતાઓને ટેકો આપે છે. તે ક્લાસિક ફીચર ફિલ્મો, શોર્ટ ફિલ્મો અને ડોક્યુમેન્ટરીઝને સુરક્ષિત કરે છે, જેથી ભવિષ્યની પેઢીઓ માટે ભારતનો સિનેમેટિક વારસો સચવાઈ રહે.

ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં, 1,469 ટાઇટલ, જે ફિલ્મોની 4.3 લાખ મિનિટ બરાબર છે, તેને ડિજિટાઇઝ કરવામાં આવ્યા છે. આમાં ફીચર્સ, શોર્ટ ફિલ્મો અને ડોક્યુમેન્ટરીઝનો સમાવેશ થાય છે. ડિજિટાઇઝ્ડ અને રિસ્ટોર્ડ કરાયેલી ફિલ્મો નેશનલ ફિલ્મ આર્કાઇવ્ઝ ઓફ ઇન્ડિયા (NFAI) દ્વારા જાળવવામાં આવે છે અને તેની સત્તાવાર વેબસાઇટ દ્વારા ઓન-ડિમાન્ડ ધોરણે સુલભ છે.

નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ઇન્ડિયન સિનેમા (NMIC) નેશનલ મ્યુઝિયમ ઓફ ઇન્ડિયન સિનેમા (NMIC) નું ઉદ્ઘાટન 2019માં ₹140.61 કરોડના ખર્ચે કરવામાં આવ્યું હતું. તેણે ભારતના સિનેમેટિક વારસાના સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહનને મજબૂત બનાવ્યું છે.

· તે મુંબઈમાં ફિલ્મ્સ ડિવિઝન કેમ્પસ ખાતે આવેલું છે, જેમાં પુનઃસ્થાપિત કરાયેલ 19મી સદીની ગુલશન મહલ (ASI હેરિટેજ બિલ્ડિંગ)નો સમાવેશ થાય છે.

· આ મ્યુઝિયમ કલાકૃતિઓ, વિન્ટેજ ફિલ્મ સાધનો, ફોટોગ્રાફ્સ, યાદગાર વસ્તુઓ, ઇન્ટરેક્ટિવ પ્રદર્શનો અને મલ્ટીમીડિયા ડિસ્પ્લે દ્વારા ભારતીય સિનેમાની એક સદીથી વધુની સફર રજૂ કરે છે. પ્રદર્શનો મૂક યુગ (સાયલન્ટ એરા)થી લઈને આજ સુધીના ભારતીય સિનેમાના વિકાસને દર્શાવે છે.

· આ મ્યુઝિયમમાં મજબૂત જાહેર જોડાણ પણ જોવા મળ્યું છે. મે 2026માં અહીં 17,000થી વધુ મુલાકાતીઓ નોંધાયા હતા, જે મુંબઈમાં એક મુખ્ય સાંસ્કૃતિક અને પ્રવાસી સ્થળ તરીકે ઉભરી આવ્યું છે.

સિદ્ધિઓનું સંશ્લેષણ

2014થી, સરકારે "વિકાસ ભી, વિરાસત ભી"ની ફિલસૂફી પર આધારિત હેરિટેજ સંરક્ષણ માટે એક કેન્દ્રિત અને સતત અભિગમ અપનાવ્યો છે. આ વિઝને વારસાને ભૂતકાળના નિષ્ક્રિય આર્કાઇવમાંથી રાષ્ટ્રીય ઓળખ, ગૌરવ અને વૈશ્વિક જોડાણના સક્રિય સ્તંભમાં પરિવર્તિત કરવામાં મદદ કરી છે.

આ સમયગાળા દરમિયાન, ભારતે મૂર્ત અને અમૂર્ત સાંસ્કૃતિક વારસા બંનેના સંરક્ષણ, દસ્તાવેજીકરણ અને પુનઃસ્થાપન માટે તેની સંસ્થાકીય અને તકનીકી ક્ષમતાને મજબૂત કરી છે. તે જ સમયે, હેરિટેજ-આધારિત વિકાસે મુખ્ય સાંસ્કૃતિક અને તીર્થસ્થળો પર મુલાકાતીઓના અનુભવ અને કનેક્ટિવિટીમાં સુધારો કર્યો છે, અને તેમને ભારતની વ્યાપક વિકાસ યાત્રા સાથે વધુ નજીકથી સાંકળ્યા છે.

વૈશ્વિક મંચ પર ભારતની સાંસ્કૃતિક છાપ પણ વિસ્તરી છે, જે વિશ્વની સૌથી સમૃદ્ધ સભ્યતા પરંપરાઓમાંની એકના રક્ષક તરીકે તેની વધતી જતી માન્યતામાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. આની સાથે જ, સતત પ્રયાસો દ્વારા મહત્વપૂર્ણ પ્રાચીન વસ્તુઓ પાછી લાવવામાં આવી છે, જે એ સિદ્ધાંતને પુનઃપુષ્ટ કરે છે કે સાંસ્કૃતિક વારસો માત્ર સાચવવાનો જ નથી, પરંતુ તેને પરત પણ મેળવવાનો છે.

એકસાથે જોવામાં આવે તો, આ પ્રયાસો ફક્ત નીતિગત દિશા જ નહીં, પણ એક સભ્યતા પ્રતિબદ્ધતાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે - એક રાષ્ટ્ર જે તેના મૂળ સાથે સતત જોડાય છે, તેના સાંસ્કૃતિક આત્મવિશ્વાસને મજબૂત બનાવે છે, અને ઓળખ, સાતત્ય અને વૈશ્વિક જોડાણના સ્ત્રોત તરીકે તેના વારસાને આગળ ધપાવે છે.

સંદર્ભ

PM India

https://www.pmindia.gov.in/en/news_updates/cabinet-approves-proposal-for-transitioning-from-north-and-south-blocks-to-seva-teerth-and-kartavya-bhavans-paving-the-way-for-the-yuge-yugeen-bharat/

Ministry of Home Affairs

https://www.pib.gov.in/PressReleaseIframePage.aspx?PRID=2093525&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2093139&reg=3&lang=2

UNESCO

https://www.unesco.org/en/worldheritage/list?fq%5Bsm_unsc_field_ref_countries_label%5D%5B%5D=India&fq%5Bsm_unsc_hierarchical_field_ref_datasets_filters_label%5D%5BCategory+of+site%5D%5B%5D=Category+of+site+%7C%3E+Cultural&fq%5Bsm_unsc_hierarchical_field_ref_datasets_filters_label%5D%5BCategory+of+site%5D%5B%5D=Category+of+site+%7C%3E+Mixed&fq%5Bsm_unsc_hierarchical_field_ref_datasets_filters_label%5D%5BCategory+of+site%5D%5B%5D=Category+of+site+%7C%3E+Natural&date_from=2014&date_to=2026&query=&op=Search#toggle-facets

https://www.unesco.org/en/memory-world/rigveda

https://whc.unesco.org/en/statesparties/in

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/in&ved=2ahUKEwikq_mMvLqUAxWo2TgGHWPcAuQQFnoECCUQAQ&usg=AOvVaw3SIh1wpG8wfSUwZNVgnenm

https://www.google.com/url?sa=i&source=web&rct=j&url=https://whc.unesco.org/en/list/1342/&ved=2ahUKEwikq_mMvLqUAxWo2TgGHWPcAuQQqYcPegoIAggACAAIARAy&opi=89978449&cd&psig=AOvVaw1CAZC3F14cwV11A7-icON3&ust=1778906188774000

https://whc.unesco.org/en/statesparties/in 

Ministry of Information and Broadcasting of India

https://nfai.nfdcindia.com/introduction.php?rootId=VFZFOVBRPT0=&catId=VG5jOVBRPT0=&patId=VFZFOVBRPT0=

Ministry of Culture

https://culture.gov.in/events/exposition-holy-relics-lord-buddha-vietnam

https://www.instagram.com/p/DYTwj1GTWad/

https://culture.gov.in/memory-world?utm

https://www.instagram.com/p/DYTwj1GTWad/

https://www.myscheme.gov.in/schemes/hriday

https://gyanbharatam.com/

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://culture.gov.in/events/launch-gyan-bharatam-national-manuscript-survey-map-indias-manuscript-heritage&ved=2ahUKEwj1_ZjFu7qUAxWD1jgGHehgMSIQFnoECDgQAQ&usg=AOvVaw3hs2W_9pjRJyeonuWbbao9

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://gyanbharatam.com/faq&ved=2ahUKEwj1_ZjFu7qUAxWD1jgGHehgMSIQFnoECDUQAQ&usg=AOvVaw2qE2WALu7K_biQpphYfz5o

https://culture.gov.in/latest-news/seven-indian-natural-heritage-sites-added-unescos-tentative-list

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://culture.gov.in/files/tender_document/ContentTender.pdf&ved=2ahUKEwiB-oePvbqUAxVBR2wGHaJ5Hv8QFnoECFwQAQ&usg=AOvVaw1N4nKVC_uE4RLG60YjIoQt

LOK SABHA Questions

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&url=https%3A%2F%2Fsansad.in%2FgetFile%2Floksabhaquestions%2Fannex%2F184%2FAS453_KIMPcM.pdf%3Fsource%3Dpqals&ved=0CAEQ1fkOahcKEwi4lK2Ij7GUAxUAAAAAHQAAAAAQBQ&opi=89978449

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/179/AU1488.pdf?source=pqals

https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/179/AU1488.pdf%3Fsource%3Dpqals&ved=2ahUKEwjUkoP6urqUAxU3aHADHTteCrEQFnoECBsQAQ&usg=AOvVaw0CWc-b1iR5ToFIrb5YCMNd

Indira Gandhi National Centre for the Arts (IGNCA)

https://vedicheritage.gov.in/

Click Here To See PDF

(रिलीज़ आईडी: 2274646) आगंतुक पटल : 9