વૈશ્વિક પવન દિવસ 2026

PIB Backgrounder

વૈશ્વિક પવન દિવસ 2026

100 GW અને તે પછીના લક્ષ્ય તરફ ભારતનો માર્ગ

प्रविष्टि तिथि: 14 JUN 2026 1:05PM by PIB Ahmedabad

ભૂમિકા: વૈશ્વિક પવન દિવસ 2026ની ઉજવણી

પવન ઊર્જા અને આબોહવા પરિવર્તન સામે લડવામાં તેની ભૂમિકાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે દર વર્ષે 15 જૂનના રોજ વૈશ્વિક પવન દિવસ (ગ્લોબલ વિન્ડ ડે) ઉજવવામાં આવે છે. ભારત 15 જૂન 2026ના રોજ ગોવા ખાતે "પવન ઊર્જા: મહત્વાકાંક્ષાથી ઝડપ તરફ" થીમ હેઠળ વૈશ્વિક પવન દિવસ 2026 પરિષદનું આયોજન કરશે. આ પરિષદમાં કેન્દ્રીય વિદ્યુત પ્રાધિકરણ (CEA), સોલર એનર્જી કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (SECI), ઇન્ડિયન રિન્યુએબલ એનર્જી ડેવલપમેન્ટ એજન્સી (IREDA), નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ વિન્ડ એનર્જી (NIWE), ગ્રીડ ઇન્ડિયા, અગ્રણી રાજ્ય સરકારો અને ઉદ્યોગ જગતના મંડળો તેમજ સંગઠનોના વરિષ્ઠ પ્રતિનિધિઓ એકસાથે આવશે.

આ પરિષદ ભારતના પવન ઊર્જા પ્રવાસના આગામી તબક્કાને આકાર આપતી મુખ્ય પ્રાથમિકતાઓ પર પ્રકાશ પાડશે, જેમાં સંસાધનોની પર્યાપ્તતા, ગ્રીડની સજ્જતા, ક્ષમતામાં વધારો, સ્થાનિક ઉત્પાદન ક્ષમતાની સ્પર્ધાત્મકતા, નિકાસની તકો અને અગમચેતી (ફોરકાસ્ટિંગ) તેમજ અક્ષય ઊર્જાની સ્થિરતા (ફર્મિંગ) માં પ્રગતિનો સમાવેશ થાય છે. આ પરિષદ દરમિયાન "વૈશ્વિક બજારો માટે ભારતના વિન્ડ ટર્બાઇન નિકાસને પ્રોત્સાહન" વિષય પરનો ઉદ્યોગ અહેવાલ પણ બહાર પાડવામાં આવશે.

ભારતનું પવન ઊર્જા ક્ષેત્ર

વધતી જતી સ્થાપિત ક્ષમતા અને મુખ્ય રાજ્યોમાં પવન સંસાધનોની મજબૂત સંભાવનાઓ સાથે ભારતનું પવન ઊર્જા ક્ષેત્ર સતત વિસ્તરી રહ્યું છે. તેને સ્થાનિક ઉત્પાદન અને અક્ષય ઊર્જાના લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં તેની ભૂમિકા દ્વારા વધુને વધુ સમર્થન મળી રહ્યું છે.

પવન સંસાધનની સંભાવનાઓ

· જમીન સ્તરથી 120 મીટરની ઊંચાઈએ ભારતની અંદાજિત કુલ પવન ઊર્જા ક્ષમતા 695.5 GW અને 150 મીટરની ઊંચાઈએ 1,163.9 GW છે.

· 150 મીટરની ઊંચાઈએ આંકવામાં આવેલી પવન ઊર્જાની મોટાભાગની સંભાવનાઓ આઠ ઉચ્ચ સંસાધન ધરાવતા રાજ્યોમાં કેન્દ્રિત છે: રાજસ્થાન: 284.2 GW; ગુજરાત: 180.8 GW; મહારાષ્ટ્ર: 173.9 GW; કર્ણાટક: 169.3 GW; આંધ્રપ્રદેશ: 123.3 GW; તમિલનાડુ: 95.1 GW; મધ્યપ્રદેશ: 55.4 GW, તેલંગાણા: 54.7 GW.

· પવન સંસાધનોની નકશા-આકારણી કરવા અને પવન ઊર્જાના વિકાસ માટે ઉચ્ચ સંભાવના ધરાવતા સ્થળોની ઓળખ કરવા માટે દેશભરમાં 900 થી વધુ વિન્ડ-મોનિટરિંગ સ્ટેશનો સ્થાપિત કરવામાં આવ્યા છે.

· 50 મીટર, 80 મીટર, 100 મીટર, 120 મીટર અને 150 મીટરની હબ ઊંચાઈએ પવન ઊર્જાની સંભાવનાના નકશાઓ તૈયાર કરવામાં આવ્યા છે.

· ભારતનો વિશાળ પવન સંસાધન આધાર વર્ષ 2030 સુધીમાં 100 GW અને વર્ષ 2036 સુધીમાં 156 GW પવન ઊર્જા ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરવા માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે.

પવન ઊર્જા ક્ષમતા અને ઉત્પાદન વૃદ્ધિ

· સ્થાપિત પવન ઊર્જા ક્ષમતામાં ભારત વૈશ્વિક સ્તરે 4થા ક્રમે છે.

· સ્થાપિત પવન ઊર્જા ક્ષમતા માર્ચ 2014માં 21.04 GW હતી જે વધીને માર્ચ 2026માં 56.09 GW થઈ છે, જે 2.66 ગણો વધારો દર્શાવે છે.

· વધારાની 28 GW ક્ષમતા અમલીકરણ હેઠળ છે.

· ભારતે વર્ષ 2025-26માં 6.05 GW ની અત્યાર સુધીની સૌથી વધુ વાર્ષિક પવન ઊર્જા ક્ષમતાનો વધારો નોંધાવ્યો છે, જે વર્ષ 2024-25ના 4.15 GW ના અગાઉના રેકોર્ડને વટાવી ગયો છે.

· પવન ઊર્જાના કુલ ઉત્પાદનમાંથી લગભગ 45% ઉત્પાદન વીજળીની મહત્તમ માંગ (પીક ડિમાન્ડ) ના કલાકો દરમિયાન થાય છે, જે સૌર ઊર્જાને પૂરક બનાવે છે અને ગ્રીડની વિશ્વસનીયતાને મજબૂત કરે છે.

· વિન્ડ ટર્બાઇન ઉત્પાદન ક્ષમતા વર્ષ 2014માં 10 GW હતી જે માર્ચ 2026 સુધીમાં વધીને આશરે 24 GW થઈ ગઈ છે.

· આ ક્ષેત્રે મુખ્ય ઘટકોમાં 70-80% સ્થાનિકીકરણ (ઇન્ડિજનાઇઝેશન) હાંસલ કર્યું છે.

· બ્લેડ, ટાવર, ગિયરબોક્સ અને અન્ય મહત્વપૂર્ણ સાધનો માટે મજબૂત સ્થાનિક સપ્લાય ચેઈન અસ્તિત્વમાં છે.

પવન ઊર્જા ભારતની વીજ પ્રણાલીનો વધુ સ્થિર અને સંકલિત ભાગ બની રહી છે. તકનીકી સુધારાઓ અને વૈવિધ્યસભર ઉપયોગ સાથે તેની ભૂમિકા વધુ વિસ્તરશે.

સરકારની મુખ્ય પહેલો

સરકારની પ્રાથમિકતાઓ પવન ઊર્જાના વિસ્તાર, ઓફશોર (દરિયાકાંઠાના) વિકાસ અને ગ્રીડના આધુનિકીકરણ પર કેન્દ્રિત છે. આ માટે લક્ષિત યોજનાઓ, નાણાકીય પ્રોત્સાહનો અને નિયમનકારી સુધારાઓ દ્વારા સહયોગ આપવામાં આવે છે.

· ગુજરાત અને તમિલનાડુના દરિયાકાંઠે 500-500 MWના પ્રોજેક્ટ્સ સહિત કુલ 1,000 MWના ઓફશોર વિન્ડ પ્રોજેક્ટ્સ માટે ₹6,853 કરોડનું વાયેબિલિટી ગેપ ફંડિંગ (VGF) મંજૂર કરવામાં આવ્યું છે.

· વર્ષ 2025-26 દરમિયાન જનરેશન બેઝ્ડ ઇન્સેન્ટિવ (GBI) સ્કીમ હેઠળ ₹500 કરોડનું વિતરણ કરવામાં આવ્યું છે.

· કોન્ટ્રાક્ટ્સ ફોર ડિફરન્સ (CfD) હેઠળ 500 MWનો પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે. CfD એ એક એવી વ્યવસ્થા છે જે ભાવની અસ્થિરતા ઘટાડવા અને અક્ષય ઊર્જા ડેવલપર્સને આવકની નિશ્ચિતતા પૂરી પાડવા માટે તૈયાર કરવામાં આવી છે.

· નિયમનકારી, જમીન, ટ્રાન્સમિશન અને અમલીકરણના પડકારોને ઉકેલવા માટે જાન્યુઆરી 2026માં એક ટાસ્ક ફોર્સની રચના કરવામાં આવી છે.

· સતત માંગ સુનિશ્ચિત કરવા માટે રિન્યુએબલ પરચેઝ ઓબ્લિગેશન્સ (RPOs) હેઠળ સમર્પિત પવન ઘટક (વિન્ડ કમ્પોનન્ટ) દાખલ કરવામાં આવ્યો છે.

· ઉદ્યોગો દ્વારા અક્ષય ઊર્જાની સીધી ખરીદીની સુવિધા માટે ગ્રીન એનર્જી ઓપન એક્સેસ રૂલ્સ રજૂ કરવામાં આવ્યા છે.

· માન્ય મોડલ્સ અને ઉત્પાદકોની યાદી (ALMM) ના અમલીકરણ, પારદર્શક બિડિંગ માર્ગદર્શિકા અને લેટ પેમેન્ટ સરચાર્જ નિયમોએ રોકાણકારોનો વિશ્વાસ મજબૂત કર્યો છે.

· ગ્રીડની કાર્યક્ષમતા સુધારવા માટે હાઇબ્રિડ અને રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક (RTC) અક્ષય ઊર્જા પ્રોજેક્ટ્સને પ્રોત્સાહન આપવામાં આવી રહ્યું છે.

પવન ઊર્જા માટેની પ્રાથમિકતાઓમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

· મધ્યપ્રદેશ, તેલંગાણા અને ઓડિશા જેવા ઉભરતા રાજ્યોમાં પવન ઊર્જાનો વિસ્તાર કરવો.

· ગુજરાત અને તમિલનાડુમાં ઓળખવામાં આવેલા લીઝિંગ વિસ્તારો દ્વારા ભારતના ઓફશોર વિન્ડ સેક્ટરની શરૂઆત કરવી.

· સ્ટોરેજ-લિંક્ડ બિઝનેસ મોડલ્સ દ્વારા રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક (RTC) અક્ષય ઊર્જા ઉકેલોમાં પવન ઊર્જાને સંકલિત કરવી.

· ગ્રીડનું આધુનિકીકરણ કરવું અને અક્ષય ઊર્જા વ્યવસ્થાપન માટે આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) આધારિત અગમચેતીના સાધનો તૈનાત કરવા.

· સમગ્ર પવન ઊર્જા મૂલ્ય શૃંખલા (વેલ્યુ ચેઈન) માં સ્થાનિક ઉત્પાદનને મજબૂત બનાવવું.

પવન ઊર્જામાં વૈશ્વિક ભાગીદારી

આ ક્ષેત્રના વિકાસને વેગ આપવા માટે ભારત યુકે (UK), ડેનમાર્ક અને બેલ્જિયમ સાથે પવન ઊર્જા સહયોગને મજબૂત કરી રહ્યું છે. આ ભાગીદારી ઓફશોર વિન્ડ ડિપ્લોયમેન્ટ, અદ્યતન ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફર અને બહેતર ગ્રીડ એકીકરણ પર કેન્દ્રિત છે. તેઓ નીતિ ઘડતર, ધિરાણ મોડલ્સ અને પ્રોજેક્ટના અમલીકરણ પર જ્ઞાનની વહેંચણીને પણ સક્ષમ બનાવે છે.

ભારત-યુનાઇટેડ કિંગડમ:

· વિઝન 2035 અને ચોથા ભારત-યુકે એનર્જી ડાયલોગ હેઠળ ફેબ્રુઆરી 2026માં ભારત-યુનાઇટેડ કિંગડમ ઓફશોર વિન્ડ ટાસ્કફોર્સની શરૂઆત કરવામાં આવી હતી.

· તેના મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં માર્કેટ ડિઝાઇન, પોર્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સપ્લાય ચેઇન અને બ્લેન્ડેડ ફાઇનાન્સનો સમાવેશ થાય છે.

ભારત-બેલ્જિયમ:

· વર્લ્ડ ઇકોનોમિક ફોરમ (WEF) 2026માં, ભારત અને બેલ્જિયમે ઓફશોર વિન્ડ, સંશોધન અને વિકાસ (R&D) તેમજ ગ્રીન ટેક્સોનોમીમાં સહયોગની પુનઃપુષ્ટિ કરી હતી, જે ભારતના સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણમાં વધી રહેલા યુરોપિયન રસનો સંકેત આપે છે.

ભારત-ડેનમાર્ક:

· ભારતે ઓફશોર વિન્ડ ક્ષમતા નિર્માણ માટે વર્ષ 2019માં ડેનમાર્કના ઊર્જા, ઉપયોગિતા અને આબોહવા મંત્રાલય સાથે સહયોગ કરાર પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા.

· આ દ્વિપક્ષીય સમજૂતી કરાર (MoU) નું મે 2025માં નવીકરણ કરવામાં આવ્યું હતું.

· સહયોગમાં હવે પાવર સિસ્ટમ મોડેલિંગ, વેરિએબલ રિન્યુએબલ એનર્જીનું એકીકરણ અને સંયુક્ત નિષ્ણાત તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.

પવન ઊર્જા માટે ભવિષ્યની રાહ

ભારત જ્યારે તેના ઊર્જા સંક્રમણના આગામી તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે, ત્યારે વિશ્વસનીય, સસ્તી અને સ્થાનિક સ્તરે મેળવેલી સ્વચ્છ વીજળી પૂરી પાડવામાં પવન ઊર્જા વધુને વધુ મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે. દેશના વ્યાપક ઓનશોર (જમીની) અને ઓફશોર (દરિયાઈ) પવન સંસાધનો લાંબા ગાળાના વિકાસ માટે મજબૂત પાયો પૂરો પાડે છે, પરંતુ આ તકને સાકાર કરવા માટે પ્રોજેક્ટના ઝડપી અમલીકરણ, મજબૂત ટ્રાન્સમિશન માળખાકીય સુવિધાઓ, બહેતર અગમચેતીની ક્ષમતાઓ અને સતત નીતિગત સમર્થનની જરૂર પડશે. નવા ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં વિસ્તરણ કરીને, પવન ઊર્જાને સ્ટોરેજ અને રાઉન્ડ-ધ-ક્લોક પાવર સોલ્યુશન્સ સાથે સંકલિત કરીને, તેમજ સ્થાનિક ઉત્પાદન અને નિકાસ સ્પર્ધાત્મકતાને મજબૂત કરીને, ભારત પવન ઊર્જાને માત્ર તેના આબોહવા અને ઊર્જા સુરક્ષા લક્ષ્યોના મુખ્ય યોગદાનકર્તા તરીકે જ નહીં, પરંતુ ઔદ્યોગિક વિકાસ અને આર્થિક વૃદ્ધિના પ્રેરક બળ તરીકે પણ સ્થાપિત કરી શકે છે.