અંત્યોદય એક શાસન માળખા તરીકે

મહાત્મા ગાંધીએ એક વખત સલાહ આપી હતી, "તમે જોયેલા સૌથી ગરીબ અને સૌથી સંવેદનશીલ વ્યક્તિના ચહેરાને યાદ રાખો, અને તમારી જાતને પૂછો કે તમે જે પગલાં લેવાના છો તે તેમને લાભ કરશે કે નહીં." દાયકાઓ સુધી, આ શક્તિશાળી વિચાર મોટાભાગે પુસ્તકો સુધી સીમિત રહ્યો, જ્યારે લાખો ભારતીયો રાષ્ટ્રની પ્રગતિથી બાકાત રહ્યા.

જોકે, છેલ્લા બાર વર્ષોમાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. ભારત આ આદર્શ વિશે ફક્ત વાતો કરવાથી તેને વાસ્તવમાં અમલમાં મૂકવા તરફ આગળ વધ્યું છે. આનાથી ખાતરી થઈ છે કે જે લોકો સીડીના તળિયે હતા તેઓ તકો, ગૌરવ અને વિકાસમાં આગળ વધ્યા છે. હવે ટુકડાઓમાં લાભ આપવાને બદલે સંતૃપ્તિ-આધારિત સમાવેશ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે.

આદિવાસી વિસ્તારોમાં માળખાકીય સુવિધાઓનો નોંધપાત્ર વિકાસ થયો છે. વંચિત સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓને વધુ સારી શૈક્ષણિક તકો મળી છે. સફાઈ કર્મચારીઓને મજબૂત સંસ્થાકીય માન્યતા અને સુરક્ષા સમર્થન મળ્યું છે. પછાત અને વિચરતી સમુદાયોને લક્ષિત કલ્યાણ યોજનાઓના કેન્દ્રમાં લાવવામાં આવ્યા છે.

આ પરિવર્તન ભૌગોલિક રીતે પણ પ્રતિબિંબિત થયું છે. આદિવાસી વિસ્તારો, મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓ અને દૂરના વિસ્તારો વિકાસ આયોજન અને દેખરેખનું કેન્દ્ર બન્યા છે. વિવિધ મંત્રાલયો વચ્ચેના સંકલનને કારણે છેલ્લા વ્યક્તિ સુધી પહોંચવાનું સરળ બન્યું છે, અગાઉ પહોંચવું મુશ્કેલ માનવામાં આવતા વિસ્તારોમાં પણ.

વિકાસ કેન્દ્રમાં આદિવાસી સમુદાયો

ભારતના આદિવાસી સમુદાયો હંમેશા સંસ્કૃતિ, પરંપરાગત જ્ઞાન અને સ્થિતિસ્થાપકતાથી સમૃદ્ધ રહ્યા છે. તેમની પાસે પરિવહન, શિક્ષણ, આરોગ્યસંભાળ, પાણી, વીજળી અને રોજગારની તકો જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ અને સેવાઓની સમાન પહોંચનો અભાવ હતો. છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, આ અંતરને ઇરાદાપૂર્વક, માપી શકાય તેવા અને મોટા પાયે ઘટાડવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા છે.

આ પરિવર્તન ખાસ કરીને દૂરના વિસ્તારોમાં સ્પષ્ટ થયું છે, જેમાં ખાસ કરીને સંવેદનશીલ આદિવાસી જૂથો (PVTGs) વસે છે. જે વિસ્તારો સુધી પહોંચવું પહેલાં મુશ્કેલ માનવામાં આવતું હતું તે હવે વિકાસ પ્રોજેક્ટ્સ અને છેલ્લા માઇલ સેવા વિતરણના કેન્દ્ર બની ગયા છે.

પ્રધાનમંત્રી​ જનજાતિ આદિવાસી ન્યાય મહા અભિયાન (PM JANMAN)

પ્રધાનમંત્રી જનજાતિ આદિવાસી ન્યાય મહા અભિયાન (PM JANMAN) એ ખાસ કરીને નબળા આદિવાસી જૂથો (PVTGs) ને લક્ષ્ય બનાવતો કાર્યક્રમ છે. તેઓ ભારતના સૌથી અલગ સમુદાયોમાંનો એક છે. ઘણા લોકો પાકા આવાસ, સ્વચ્છ પાણી, વીજળી અથવા રસ્તાની સુવિધા વિના રહેતા હતા. સરકારે નવેમ્બર 2023 માં PM JANMAN શરૂ કર્યું હતું જેથી તમામ સંબંધિત મંત્રાલયોના સંકલિત પ્રયાસો દ્વારા આ ખાલી જગ્યાઓ ભરી શકાય. આ કાર્યક્રમ 18 રાજ્યો અને 1 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં 75 PVTG સમુદાયોને લક્ષ્ય બનાવે છે, જે 9 મંત્રાલયો દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવેલા 11 હસ્તક્ષેપો દ્વારા કાર્ય કરે છે. કુલ બજેટ ખર્ચ ₹24,104 કરોડ છે.

આ 11 હસ્તક્ષેપોમાં આવાસ, માર્ગ જોડાણ, પાઇપ પાણી પુરવઠો, મોબાઇલ તબીબી એકમો, આંગણવાડી કેન્દ્રો, છાત્રાલયો, વીજળી, મોબાઇલ ટાવર, બહુહેતુક કેન્દ્રો, વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો અને વ્યાવસાયિક કૌશલ્ય તાલીમનો સમાવેશ થાય છે.

વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs) દ્વારા કૌશલ્ય વિકાસ અને આજીવિકા:

PM JANMAN નો એક મુખ્ય ઘટક વન ધન વિકાસ કેન્દ્રો (VDVKs) ની સ્થાપના છે, જે PVTG સમુદાયોને વન પેદાશો એકત્રિત કરવા, પ્રક્રિયા કરવા અને બજારમાં લાવવામાં મદદ કરે છે. આનાથી સ્થાનિક રોજગાર અને આવકની તકો ઉભી થાય છે. નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ફોર એન્ટરપ્રેન્યોરશિપ એન્ડ સ્મોલ બિઝનેસ ડેવલપમેન્ટ (NIESBUD) અને ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ એન્ટરપ્રેન્યોરશિપ (IIE), ટ્રાઇબલ કોઓપરેટિવ માર્કેટિંગ ડેવલપમેન્ટ ફેડરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (TRIFED) ના સહયોગથી, 15 રાજ્યોમાં કૌશલ્ય વિકાસ અને ઉદ્યોગસાહસિકતા તાલીમ પૂરી પાડી રહ્યા છે.

• 500 (એપ્રિલ 2026 સુધીમાં)ના લક્ષ્યાંકમાંથી 491 VDVK કાર્યરત કરવામાં આવ્યા હતા.
• ઉદ્યોગસાહસિકતા વિકાસ કાર્યક્રમ હેઠળ 38,391 PVTG સભ્યોને તાલીમ આપવામાં આવી હતી.

પીએમ-JUGA/ધરતી આબા જનજાતિ ગ્રામ ઉત્કર્ષ અભિયાન

ધરતી આબા જનજાતિ ગ્રામ ઉત્કર્ષ અભિયાન (DAJGUA), જે હવે PM-JUGA તરીકે ઓળખાય છે, તે ઓક્ટોબર 2024માં શરૂ કરવામાં આવ્યું હતું. તે 17 મંત્રાલયોના પ્રયાસોને એકસાથે લાવે છે અને આદિવાસી પ્રભુત્વ ધરાવતા ગામડાઓ અને PVTG વસાહતોમાં લાંબા સમયથી ચાલી આવતી ખામીઓને દૂર કરવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

પીએમ જુગા હેઠળ, હવે મિશન મોડમાં કામ કરવા પર વધુ ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે, જેમાં વિવિધ ક્ષેત્રો અને મંત્રાલયો વચ્ચે સંકલન હોય છે, નહીં કે એકલા કામ કરવા પર.

એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ્સ (EMRS)

એકલવ્ય મોડેલ રેસિડેન્શિયલ સ્કૂલ્સ (EMRS) અનુસૂચિત જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓમાં શૈક્ષણિક તકોના વિસ્તરણ માટે એક મુખ્ય હસ્તક્ષેપ તરીકે ઉભરી આવી છે. આદિવાસી પ્રભુત્વ ધરાવતા વિસ્તારોમાં સ્થાપિત, આ રહેણાંક શાળાઓ ધોરણ VI થી XII સુધી ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ, આધુનિક માળખાગત સુવિધાઓ અને સર્વાંગી વિકાસ સહાય પૂરી પાડે છે.

એકલવ્ય મોડેલ રહેણાંક શાળાઓના વિસ્તરણથી દૂરના જિલ્લાઓમાં આદિવાસી શિક્ષણ માળખામાં પરિવર્તન આવ્યું છે. 2018 પછી નેટવર્ક ઝડપથી વિકસ્યું, જેનાથી આધુનિક રહેણાંક શાળાકીય શિક્ષણ અને ગુણવત્તાયુક્ત શિક્ષણ અનુસૂચિત જનજાતિ સમુદાયોની નજીક આવ્યું, જે પેઢીઓથી વંચિત રહ્યા હતા.

2026 સુધીમાં, 499 શાળાઓમાં 1.56 લાખથી વધુ વિદ્યાર્થીઓ નોંધાયેલા છે. 323 વધુ શાળાઓ નિર્માણાધીન છે.

EMRSમાં નોંધાયેલા ઘણા વિદ્યાર્થીઓ માળખાગત માધ્યમિક શિક્ષણ પ્રણાલીમાં પ્રવેશ કરીને પ્રથમ પેઢીના શીખનારા બન્યા.

નવા કેમ્પસમાં એવી સુવિધાઓ રજૂ કરવામાં આવી જે અગાઉ ઘણા દૂરના પ્રદેશોમાં ઉપલબ્ધ નહોતી, જેમાં સ્માર્ટ ક્લાસરૂમ, વિજ્ઞાન અને કમ્પ્યુટર પ્રયોગશાળાઓ, પુસ્તકાલયો, રમતગમતનું માળખું, ડિજિટલ શિક્ષણ સુવિધાઓ અને છોકરાઓ અને છોકરીઓ માટે અલગ છાત્રાલયનો સમાવેશ થાય છે.

આદિવાસી સંશોધન સંસ્થાઓ (TRIs)ને સમર્થન

આદિવાસી સંશોધન સંસ્થાઓ (TRIs) આદિવાસી ભાષાઓ, સંસ્કૃતિ, પરંપરાઓ અને પરંપરાગત જ્ઞાન પ્રણાલીઓના દસ્તાવેજીકરણ અને જાળવણીમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. 29 રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોમાં કાર્યરત, આ સંસ્થાઓ સંશોધન કરે છે, મૌખિક ઇતિહાસ રેકોર્ડ કરે છે, સાંસ્કૃતિક પ્રથાઓનું દસ્તાવેજીકરણ કરે છે અને સંગ્રહાલયો, આર્કાઇવ્સ, પ્રકાશનો, તહેવારો અને આઉટરીચ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા આદિવાસી વારસા વિશે જાગૃતિ ફેલાવે છે. TRIs નીતિનિર્માણ અને ક્ષમતા નિર્માણમાં પણ ફાળો આપે છે જેથી ખાતરી કરી શકાય કે આદિવાસી જ્ઞાનનો ઉપયોગ શિષ્યવૃત્તિ અને શાસન બંનેમાં થાય છે. આ પ્રયાસોને આદિવાસી સંશોધન, માહિતી, શિક્ષણ, સંદેશાવ્યવહાર અને ઘટનાઓ (TRI-ECE) યોજના હેઠળ વધુ પ્રોત્સાહન આપવામાં આવે છે. આ યોજના IITs, IIMs, AIIMS, TERI અને ભાષા સંશોધન સંસ્થા જેવી સંસ્થાઓ દ્વારા લુપ્તપ્રાય ભાષાઓ, પરંપરાગત દવા, સમુદાય વન અધિકારો અને PVTGs (ખાસ કરીને સંવેદનશીલ આદિવાસી જૂથો) ની આજીવિકા જેવા વિષયો પર સંશોધન માટે ભંડોળ પૂરું પાડે છે.

આદિવાસી વારસો અને સ્વતંત્રતા સેનાનીઓનું સન્માન

અનુસૂચિત જાતિઓ માટે ન્યાય અને ગૌરવ

છેલ્લા 12 વર્ષોમાં, અનુસૂચિત જાતિ (SC) સમુદાયો માટે એક વિશેષ વિકાસ વ્યૂહરચના અપનાવવામાં આવી છે. આ વ્યૂહરચનામાં આર્થિક સશક્તિકરણ, શિક્ષણની પહોંચ અને ખાસ બજેટ સહાયનો સમાવેશ થાય છે - જે બધા ફક્ત બોલચાલથી આગળ વધીને વાસ્તવિક સમાનતા તરફ આગળ વધે છે.

પ્રધાનમંત્રી​ અનુસુચિત જાતિ અભ્યુદય યોજના (PM-AJAY)

2021માં શરૂ કરાયેલ, PM-AJAY યોજના અનુસૂચિત જાતિ-પ્રભુત્વ ધરાવતા ગામોના સર્વાંગી વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે. તે માળખાગત સુવિધાઓનું નિર્માણ, કૌશલ્ય વિકાસ અને હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા SC સમુદાયો માટે આજીવિકાની તકો ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે.

PM-AJAY હેઠળ, 'આદર્શ ગ્રામ' ઘટક SC-પ્રભુત્વ ધરાવતા ગામોના વિકાસ માટે વિસ્તાર-આધારિત અભિગમ અપનાવે છે. આમાં વિવિધ યોજનાઓ, ગામ વિકાસ યોજનાઓ અને આવશ્યક સ્થાનિક જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે સહાયનો સમાવેશ થાય છે.

તે 26 રાજ્યોના 597 જિલ્લાઓના 47,334 ગામોને આવરી લે છે. આ કાર્યક્રમ 40 મિલિયનથી વધુ અનુસૂચિત જાતિના નાગરિકો અને 8.3 મિલિયનથી વધુ પરિવારો સુધી પહોંચે છે.

આ કાર્યક્રમે ગ્રામ્ય સ્તરના આયોજન અને માળખાગત દેખરેખને પણ મજબૂત બનાવ્યા છે. 25,000 થી વધુ ગામડાઓએ માળખાગત આકારણીઓ પૂર્ણ કરી છે. આનાથી રસ્તાઓ, પાણી પુરવઠો, શિક્ષણ, સ્વચ્છતા અને કનેક્ટિવિટીમાં અંતરને વધુ વ્યવસ્થિત રીતે ઓળખવામાં મદદ મળી છે. યુવાનોની ભાગીદારી અને રોજગાર સર્જન પર પણ વધુ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. કૌશલ્ય વિકાસ, SHG સંડોવણી અને ગ્રામ્ય માળખાગત વિકાસ લાંબા ગાળાની આર્થિક ભાગીદારી તરફના મોટા પ્રયાસનો ભાગ બની રહ્યા છે.

અનુસૂચિત જાતિઓ માટે વિકાસ કાર્ય યોજના (DAPSC)

અનુસૂચિત જાતિઓ માટે વિકાસ કાર્ય યોજના (DAPSC) એ દેશભરમાં SC-કેન્દ્રિત ખર્ચ માટે એક સમર્પિત માળખું બનાવ્યું છે. DAPSC કોઈ અલગ યોજના નથી. તે SC સમુદાયોના કલ્યાણ અને વિકાસ માટે વિવિધ મંત્રાલયો અને વિભાગો દ્વારા અમલમાં મુકાયેલી યોજનાઓ અને પહેલોને એકસાથે લાવે છે. આ માળખું ખાતરી કરે છે કે મંત્રાલયો SC સમુદાયોને લાભદાયી યોજનાઓ માટે ભંડોળ અલગ રાખે છે.

આ માળખું આજે 38 મંત્રાલયો અને વિભાગોને આવરી લે છે. તે શિક્ષણ, આવાસ, આરોગ્યસંભાળ, કૌશલ્ય, આજીવિકા, વીજળીકરણ અને સામાજિક ન્યાય જેવી 239 યોજનાઓને સમર્થન આપે છે.

SC અને અન્ય લોકો માટે શિષ્યવૃત્તિ સહાય

યુવા સિદ્ધિઓ માટે ઉચ્ચ શિક્ષણ શિષ્યવૃત્તિ યોજના (SHREYAS)

ફેબ્રુઆરી 2019માં શરૂ કરાયેલ SHREYAS, SC, OBC અને EBC વિદ્યાર્થીઓને ઉચ્ચ શિક્ષણ, સંશોધન, સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ અને વિદેશમાં અભ્યાસ કરવામાં સહાય કરે છે. આ યોજના બહુવિધ હસ્તક્ષેપોને એકસાથે લાવે છે જે નાણાકીય અવરોધો ઘટાડે છે અને ગુણવત્તાયુક્ત શૈક્ષણિક તકોની પહોંચને વિસ્તૃત કરે છે. ફક્ત 2025-26માં ટોપ ક્લાસ એજ્યુકેશન ઘટક દ્વારા IIT, IIM, AIIMS અને NIT જેવી અગ્રણી સંસ્થાઓમાં 4,156 SC વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપવામાં આવ્યો હતો, જેમાં 30% બેઠકો SC છોકરીઓ માટે અનામત રાખવામાં આવી હતી. તે જ સમયગાળા દરમિયાન, મફત કોચિંગ યોજનાએ સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓની તૈયારી કરી રહેલા 990 વિદ્યાર્થીઓને મદદ કરી હતી, જ્યારે રાષ્ટ્રીય વિદેશી શિષ્યવૃત્તિએ વિદેશમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કરી રહેલા 72 વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપ્યો હતો. સંશોધન સ્તરે, ફેલોશિપ યોજનાઓથી 2025-26 દરમિયાન જ 4,153 SC વિદ્વાનો અને 1,969 OBC વિદ્વાનોને ફાયદો થયો હતો.

ખાસ વિસ્તારોમાં ઉચ્ચ શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે રહેણાંક શિક્ષણ યોજના (SHRESHTA)

ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોના અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે ગુણવત્તાયુક્ત રહેણાંક શિક્ષણની ઉપલબ્ધતા મહત્વપૂર્ણ છે. જૂન 2022માં શરૂ કરાયેલ SHRESHTA યોજના, ધોરણ IX થી XII સુધીના શિક્ષણને સક્ષમ બનાવીને આ જરૂરિયાતને ટેકો આપે છે.

આ યોજનામાં બે સ્થિતિઓ છે:

• મોડ-I શ્રેષ્ઠતા (NETS) માટે રાષ્ટ્રીય પ્રવેશ પરીક્ષા દ્વારા ખાનગી રહેણાંક શાળાઓમાં મેરીટોરીયસ SC વિદ્યાર્થીઓના પ્રવેશને સમર્થન આપે છે.
• મોડ-II સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને સંસ્થાઓ દ્વારા સંચાલિત રહેણાંક શાળાઓને સમર્થન આપે છે. ₹2.5 લાખ સુધીની વાર્ષિક કૌટુંબિક આવક ધરાવતા લાયક SC વિદ્યાર્થીઓ NETS માટે બેસી શકે છે.

2025-26માં, SHRESHTA એ 288 શાળાઓ અને સંસ્થાઓમાં અનુસૂચિત જાતિના 19,754 વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપ્યો. આ યોજના બે પ્રકારના રહેણાંક શિક્ષણ દ્વારા કાર્યરત હતી.

શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ માટે શિષ્યવૃત્તિ

પ્રી-મેટ્રિક અને પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજનાઓ શિક્ષણના વિવિધ તબક્કામાં SC વિદ્યાર્થીઓને ટેકો આપે છે. પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ ધોરણ 9 અને 10ના વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં રહેવામાં મદદ કરે છે. તે હાથથી સફાઈ અને જોખમી સફાઈમાં રોકાયેલા સંવેદનશીલ પરિવારોના બાળકોને પણ ટેકો આપે છે. પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ વિદ્યાર્થીઓને તેમના શિક્ષણનો ખર્ચ આવરી લઈને ઉચ્ચ અને પોસ્ટ-સેકન્ડરી શિક્ષણ મેળવવામાં મદદ કરે છે. બંને યોજનાઓ સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ ડાયરેક્ટ બેનિફિટ ટ્રાન્સફર (DBT) સિસ્ટમ દ્વારા લાગુ કરવામાં આવે છે.

તાજેતરની પ્રગતિ

• પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ, 2025-26માં ₹359.47 કરોડ જાહેર કરવામાં આવ્યા હતા, જેનો DBT દ્વારા 17.14 લાખ વિદ્યાર્થીઓને લાભ થયો હતો.
• પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ કરવામાં આવેલા પ્રયાસોને કારણે, 2021-22માં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) ના વિદ્યાર્થીઓની નોંધણી 66.23 લાખ સુધી પહોંચી, જે 2014-15 ની તુલનામાં 44% નો વધારો દર્શાવે છે.
• SC કન્યાઓની નોંધણી વધીને 31.71 લાખ થઈ, જે 2014-15ની તુલનામાં 51%નો વધારો દર્શાવે છે.
• ઉચ્ચ શિક્ષણમાં SC વિદ્યાર્થીઓનો કુલ નોંધણી ગુણોત્તર (GER) 2014-15માં 18.9% થી વધીને 2021-22માં 25.9% થયો. આ સમયગાળા દરમિયાન, SC કન્યાઓની GER 18.1%થી વધીને 26% થઈ.
• ધોરણ 11-12માં SC વિદ્યાર્થીઓનો GER 2019-20માં 52.9% થી સુધરીને 2021-22માં 61.5% થયો છે.

આ યોજનાઓ સાથે મળીને, દેશભરમાં અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓ માટે શિક્ષણ દર સુધારવા, ઉચ્ચ શિક્ષણની પહોંચ વધારવા અને શૈક્ષણિક પરિણામોને મજબૂત બનાવવામાં મદદ કરી છે.

2021-22થી આ યોજના સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ થઈ ગઈ છે. ભંડોળ સીધા ચકાસાયેલા વિદ્યાર્થીઓ સુધી પહોંચે છે.

પછાત અને વિચરતી સમુદાયોના ઉત્થાન

અન્ય પછાત વર્ગો (OBC), આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો (EBC), અને ડી-નોટિફાઇડ અને વિચરતી જનજાતિઓ (DNT) પણ મુખ્ય પ્રવાહના વિકાસથી બાકાત રાખવામાં આવ્યા હતા. છેલ્લા 12 વર્ષમાં આ પરિસ્થિતિ બદલાઈ ગઈ છે. શિષ્યવૃત્તિ, કૌશલ્ય, આજીવિકા અને કાનૂની માન્યતા એવા સમુદાયો સુધી પહોંચી છે જેમણે સૌથી લાંબા સમય સુધી રાહ જોઈ હતી.

પીએમ-યસસ્વી - વાઇબ્રન્ટ ઇન્ડિયા માટે પીએમ યંગ એચિવર્સ સ્કોલરશીપ એવોર્ડ સ્કીમ

2021-22માં શરૂ કરાયેલ, પીએમ-યસસ્વી પાંચ ઘટકો દ્વારા ઓબીસી, ઇબીસી અને ડીએનટી વિદ્યાર્થીઓને સહાય કરે છે: પ્રી-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ, પોસ્ટ-મેટ્રિક શિષ્યવૃત્તિ, ઉચ્ચ-વર્ગનું શાળા શિક્ષણ, ઉચ્ચ-વર્ગનું કોલેજ શિક્ષણ અને ઓબીસી છાત્રાલય. બધા લાભો સીધા આધાર-લિંક્ડ બેંક ખાતાઓમાં ટ્રાન્સફર કરવામાં આવે છે. બધા ઘટકોમાં ઓછામાં ઓછી 30% બેઠકો કન્યા વિદ્યાર્થીઓ માટે અનામત છે.

પ્રધાનમંત્રી દક્ષતા અને કુશલતા સંપન્ન લાભાર્થી યોજના (PM DAKSH)

પીએમ-દક્ષ, સીમાંત સમુદાયોને મફત, પ્રમાણિત કૌશલ્ય તાલીમ પૂરી પાડે છે. આ યોજના તેમને સીધા વેતન રોજગાર અને સ્વરોજગાર સાથે જોડે છે.

કોને આવરી લેવામાં આવ્યા છે:

• અનુસૂચિત જાતિ (SC) — કોઈ આવક મર્યાદા નથી
• અન્ય પછાત વર્ગો (OBC) — ₹3 લાખ સુધીની કૌટુંબિક આવક
• આર્થિક રીતે પછાત વર્ગો (EBC) — ₹1 લાખ સુધીની કૌટુંબિક આવક
• ડિનોટિફાઇડ અને વિચરતી જનજાતિઓ — કોઈ આવક મર્યાદા નથી
• સફાઇ કર્મચારી અને કચરો ઉપાડનારા — કોઈ આવક મર્યાદા નથી
• PM-DAKSH યોજના શરૂ થયા પછી, 2.08 લાખથી વધુ લાભાર્થીઓને સફળતાપૂર્વક તાલીમ આપવામાં આવી છે.

વંચિત એકમો, જૂથો અને વિભાગોને નાણાકીય સહાય (VISVAS) યોજના

VISVAS યોજના SC, OBC અને સફાઇ કર્મચારીને આવક ઉત્પન્ન કરતી પ્રવૃત્તિઓ માટે સસ્તી લોન મેળવવામાં મદદ કરે છે. આ યોજના લાયક લોન પર વાર્ષિક 5% સુધીની વ્યાજ સબસિડી પૂરી પાડે છે, અને લાભો સીધા લાભાર્થીઓને DBT દ્વારા વિતરિત કરવામાં આવે છે. ઉધાર ખર્ચ ઘટાડીને, આ યોજના ઉદ્યોગસાહસિકતા, સ્વરોજગારી અને આજીવિકાની તકોને પ્રોત્સાહન આપે છે.

મુખ્ય સિદ્ધિઓ (2024-25 અને 2025-26):

DNTs (SEED) ના આર્થિક સશક્તિકરણ માટેની યોજના

ફેબ્રુઆરી 2022માં શરૂ કરાયેલ, SEED યોજના એ ડી-નોટિફાઇડ, વિચરતી અને અર્ધ-વિચરતી જાતિઓ (DNT/NT/SNT) ના કલ્યાણ માટે સમર્પિત યોજના છે. આ યોજના ચાર મુખ્ય ક્ષેત્રોને સમર્થન આપે છે: સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓ માટે મફત કોચિંગ, આરોગ્ય વીમા કવરેજ, સમુદાય-સ્તરની આજીવિકાના પગલાં અને આવાસ માટે નાણાકીય સહાય.

ફક્ત 2025-26 દરમિયાન, 4,485 DNT વિદ્યાર્થીઓને મફત કોચિંગ સહાય પૂરી પાડવા માટે ₹26.75 કરોડ જારી કરવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, પાયાના સ્તરે આર્થિક સ્વ-નિર્ભરતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, આ જ સમયગાળા દરમિયાન 64,701 લોકોને તેમની આજીવિકાને ટેકો આપવા માટે ₹16 કરોડ સીધા વિતરિત કરવામાં આવ્યા હતા. આર્થિક અને શૈક્ષણિક સશક્તિકરણની સાથે, સરકારે સામાજિક સુરક્ષાને પણ પ્રાથમિકતા આપી હતી. ફક્ત 2025-26 માં, DNT પરિવારોને 73,569 આયુષ્માન ભારત આરોગ્ય વીમા કાર્ડ જારી કરવામાં આવ્યા હતા, જે જરૂર પડ્યે મફત અને ઉચ્ચ-ગુણવત્તાવાળી આરોગ્યસંભાળ સુનિશ્ચિત કરે છે.

સીમાંત લઘુમતી સમુદાયોનું સશક્તિકરણ

પ્રધાનમંત્રી​ વિરાસત કા સંવર્ધન (પીએમ વિકાસ)

2025માં શરૂ કરાયેલ PM VIKAS યોજના, લઘુમતી સમુદાયોની શૈક્ષણિક, આર્થિક અને સામાજિક વિકાસની જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે એક વ્યવસ્થિત અભિગમ અપનાવે છે. હાલની પાંચ યોજનાઓ - શીખો ઔર કમાઓ, USTTAD, હમારી ધરોહર, નયી રોશની અને નયી મંઝિલ - ને એક સંકલિત માળખામાં મર્જ કરવામાં આવી છે.

PM VIKASનું પ્રાથમિક ધ્યાન ઉદ્યોગ-લક્ષી કૌશલ્ય વિકાસ પર છે, જે સુનિશ્ચિત કરે છે કે તાલીમ વર્તમાન બજારની માંગ અને રોજગારની તકો સાથે સુસંગત છે. તે એરલાઇન કેબિન ક્રૂ, બાગાયત અને નર્સરી મેનેજમેન્ટ, પરંપરાગત હાથ ભરતકામ, ગ્રાફિક ડિઝાઇન, ઇલેક્ટ્રિશિયન અને જુનિયર એન્જિનિયર-ડ્રોન (R&D) જેવી વિવિધ નોકરીની ભૂમિકાઓ માટે તાલીમ પૂરી પાડે છે. કૌશલ્ય વિકાસને ઉદ્યોગસાહસિકતા, નેતૃત્વ અને સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ સાથે જોડીને, આ યોજના રોજગારક્ષમતા વધારવા અને લઘુમતી સમુદાયો માટે ટકાઉ આજીવિકાની તકો બનાવવાનો પ્રયાસ કરે છે.

પ્રગતિ (10 જૂન, 2026 સુધીમાં):

• આ યોજના માટે 73,200 ઉમેદવારોએ નોંધણી કરાવી છે.
• 31 તાલીમ ભાગીદારો અને 353 તાલીમ કેન્દ્રો દ્વારા 12,429 ઉમેદવારોને વિવિધ કૌશલ્યોમાં તાલીમ આપવામાં આવી
• 2,557 બેચમાં એરલાઇન કેબિન ક્રૂ, બહુ-કુશળ ટેકનિશિયન, પરંપરાગત હાથ ભરતકામ વગેરે સહિત નોકરીની ભૂમિકાઓમાં 1,405 ઉમેદવારોને પ્રમાણિત કરવામાં આવ્યા છે.
• નોંધણી મેનેજમેન્ટ, મીડિયા અને મનોરંજન, આરોગ્યસંભાળ, કૃષિ અને અન્ય ક્ષેત્રોને આવરી લે છે.

સફાઈ કામદારોને ગૌરવ પુનઃસ્થાપિત કરવું

સ્વચ્છતા કામદારો ઘણીવાર ભારતના શહેરોને તેમના સ્વાસ્થ્ય, સલામતી અને ગૌરવના ભોગે કાર્યરત રાખતા આવ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને બદલવા માટે, નાણાકીય વર્ષ 2023-24માં NAMASTE યોજના (યાંત્રિક સ્વચ્છતા ઇકોસિસ્ટમ્સ માટે રાષ્ટ્રીય કાર્ય યોજના) શરૂ કરવામાં આવી હતી. તે એક માળખાકીય સુધારો છે જે જોખમી મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જિંગને યાંત્રિક પ્રણાલીઓથી બદલે છે અને ગૌરવ અને સલામતી સાથે આજીવિકાની તકો બનાવે છે.

શરૂઆતમાં, આ યોજનામાં ગટર અને સેપ્ટિક ટાંકી કામદારો (SSWs) ને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. જો કે, જૂન 2024થી, શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોના કચરો ઉપાડનારાઓને સામેલ કરવા માટે તેનો વિસ્તાર કરવામાં આવ્યો છે.

વંચિત પ્રદેશોનું પરિવર્તન - મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લાઓનો અભિગમ

સરકારે એક સરળ દ્રષ્ટિકોણ સાથે મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લા કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો: ભૂગોળ કોઈનું ભાગ્ય નક્કી ન કરે. 2018માં શરૂ કરાયેલ, આ કાર્યક્રમનો હેતુ ભારતના 112 સૌથી વંચિત જિલ્લાઓમાં આરોગ્ય, પોષણ, શિક્ષણ, કૃષિ અને નાણાકીય સમાવેશને સુધારવાનો હતો. 2023 માં, 'એસ્પિરેશનલ બ્લોક્સ પ્રોગ્રામ' દ્વારા તેનો વ્યાપ વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યો, જે 329 જિલ્લાઓમાં 500 બ્લોક્સ સુધી પહોંચ્યો છે.

પરિણામો સ્થાનિક, ચોક્કસ અને માપી શકાય તેવા રહ્યા છે. દરેક જિલ્લાએ તેની સૌથી મોટી અવરોધ ઓળખી અને તેને દૂર કરવા માટે પગલાં લીધાં.

મહત્વાકાંક્ષી જિલ્લા અને બ્લોક કાર્યક્રમે સાબિત કર્યું છે કે જ્યારે યોગ્ય પ્રણાલીઓ, જવાબદારી માળખાં અને યોગ્ય લોકો પાયાના સ્તરે કાર્યરત હોય ત્યારે ભારતના કેટલાક સૌથી જટિલ વિકાસ પડકારોનો સામનો કરી શકાય છે. સમાનતા તરફની યાત્રા ચાલુ રહે છે.

સમાનતા તરફની ચાલુ યાત્રા

2014 પહેલા, સરકારી નીતિઓ અને ભારતના સૌથી વંચિત સમુદાયો વચ્ચે એક વિશાળ અંતર હતું. કલ્યાણકારી યોજનાઓ કાગળ પર અસ્તિત્વમાં હતી, પરંતુ તેમના લાભો નબળી રીતે વહેંચવામાં આવ્યા હતા અને પહોંચ મર્યાદિત હતી. આદિવાસી સમુદાયો, અનુસૂચિત જાતિઓ, અન્ય પછાત વર્ગો, વિચરતી જૂથો અને લઘુમતીઓના મોટા વર્ગો ઔપચારિક વિકાસની પહોંચની બહાર રહ્યા.

આ પછીના વર્ષોમાં આ અંતરને દૂર કરવા માટે નક્કર પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા. એક જ પહેલ પર આધાર રાખવાને બદલે, સરકારે વિવિધ સમુદાયોના ચોક્કસ પડકારોને સંબોધવા માટે લક્ષિત પગલાંની એક વ્યાપક પ્રણાલી વિકસાવી. શિક્ષણ, કૌશલ્ય વિકાસ, આજીવિકા, નાણાકીય સમાવેશ, ઓળખ, માળખાગત સુવિધા, સાંસ્કૃતિક સંરક્ષણ અને સામાજિક સન્માન જેવા ક્ષેત્રોમાં સંકલિત કાર્ય હાથ ધરવામાં આવ્યું.

દેશભરમાં વંચિત સમુદાયોમાં આ અસર વધુને વધુ જોવા મળી રહી છે - યુનિવર્સિટીઓમાં પ્રવેશતા અને પીએચડી કરતા ST વિદ્યાર્થીઓમાં, ઉદ્યોગો બનાવતા SC ઉદ્યોગસાહસિકોમાં, રસ્તાઓ અને વીજળીથી જોડાયેલા ગામડાઓમાં, અને લઘુમતી સમુદાયની મહિલાઓમાં જે તેમના ઘરેથી ટકાઉ આજીવિકા બનાવે છે.

પ્રગતિ સતત થઈ રહી છે, અને વધુ સમાવેશી વિકાસનો પાયો મજબૂત રીતે નંખાયો છે. આજે, ભારતના વંચિત સમુદાયો હવે દેશની વિકાસ વાર્તામાં હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયા નથી; તેઓ તેના મૂળમાં છે. તેઓ 'વિકસિત ભારત @ 2047'ના વિઝનમાં સમાવિષ્ટ અનુભવે છે.

સંદર્ભ

પ્રેસ ઇન્ફોર્મેશન બ્યુરો

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2236972&reg=3&lang=1

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2248357&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?NoteId=154915&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238355&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2238355&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2189515&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2159087&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressNoteDetails.aspx?id=154377&NoteId=154377&ModuleId=3&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=1784229&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2209488&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleseDetailm.aspx?PRID=2247766&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2253348&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2146466&reg=3&lang=2

https://www.pib.gov.in/PressReleasePage.aspx?PRID=2255017&reg=3&lang=1

આદિજાતિ બાબતોનું મંત્રાલય

https://tribal.nic.in/downloads/pm-janman/pm/index.html

https://nests.tribal.gov.in/

https://nests.tribal.gov.in/backend/web/dashboard/index

https://tribal.nic.in/downloads/Statistics/AnnualReport/AnnualReport2014-15.pdf

સંસદના પ્રશ્નો

https://sansad.in/getFile/loksabhaquestions/annex/187/AU6227_bkLVA3.pdf?source=pqals

https://sansad.in/getFile/annex/270/AU3814_fWJmb3.pdf?source=pqars

સામાજિક ન્યાય મંત્રાલય

https://pmagy.gov.in/

https://e-utthaan.gov.in/home/eyJpdiI6IlJsWkJzNDdDcjU5Q3YxMmYvTzZyZnc9PSIsInZhbHVlIjoiTHFaNmtaTlJZOWJpcERPTUsrRXJIak9DQ1pOcmpHcHQ0Z0lsVWNFeDBPQT0iLCJtYWMiOiI5NWI5ZWEwNGNmZDkyNmNlN2FlMDI5MGE1YWVjYWEwZTczMmUxMDI0YzQwNDg0OWFkNzdiYTdhMzFmZWFiYzJjIiwidGFnIjoiIn0=

https://socialjustice.gov.in/writereaddata/UploadFile/71441776233188.pdf

https://visvas.dosje.gov.in/visvas/home

અન્ય

https://pmvikas.minorityaffairs.gov.in/page/about-us

https://app.powerbi.com/view?r=eyJrIjoiZTgxY2RjNTktMTNkZi00NjlmLTkyZGYtMDViNTRlZWVkZDhkIiwidCI6IjcyNGI4ZWQxLTgxODMtNGNiOS1iNWIwLTFlZDY3YWZlYWNmMSIsImMiOjEwfQ%3D%3D

https://www.niti.gov.in/sites/default/files/2025-08/stories-of-chnage-aspirational-districts-and-blocks.pdf

પીડીએફ જોવા માટે અહીં ક્લિક કરો

SM/BS/GP/JT

સોશિયલ મીડિયા પર અમને ફોલો કરો :  @PIBAhmedabad    /pibahmedabad1964    /pibahmedabad  pibahmedabad1964[at]gmail[dot]com