ಭಾರತ ಸರ್ಕಾರದ ಗ್ರಾಹಕ ವ್ಯವಹಾರಗಳ ಸಚಿವಾಲಯದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಭಾರತೀಯ ಮಾನಕ ಬ್ಯೂರೋ (BIS), ಇತ್ತೀಚೆಗೆ ಹೊಸ ಭಾರತೀಯ ಮಾನದಂಡವಾದ — 'IS 20201:2026 ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕ್ ನಿರ್ವಹಣೆ - ಅಗತ್ಯತೆಗಳು' ಅನ್ನು ಪ್ರಕಟಿಸಿದೆ. ಬಿಐಎಸ್ (BIS) ನ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆಯ (EED) ಅಡಿಯಲ್ಲಿರುವ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ವಿಭಾಗೀಯ ಸಮಿತಿಯು (EED 06) ರೂಪಿಸಿರುವ ಈ ಮಾನದಂಡವು, ದೇಶಾದ್ಯಂತ ಇರುವ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗಾಗಿ (CSBs) ಸಮಗ್ರ ಮತ್ತು ವ್ಯವಸ್ಥಿತ ನಿರ್ವಹಣಾ ಚೌಕಟ್ಟನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುತ್ತದೆ.

ಅನಿಶ್ಚಿತ ಮಳೆ, ಹೆಚ್ಚುತ್ತಿರುವ ತಾಪಮಾನ ಮತ್ತು ಸುದೀರ್ಘ ಬರಗಾಲ ಸೇರಿದಂತೆ ಹವಾಮಾನ ವೈಪರೀತ್ಯದ ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸುತ್ತಿರುವ ಕೃಷಿ ಪ್ರಧಾನ ಸಮಾಜವಾಗಿರುವ ಭಾರತಕ್ಕೆ, ದೇಶೀಯ ಬೆಳೆ ತಳಿಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಅಮೂಲ್ಯವಾದ ಆಯಕಟ್ಟಿನ ಸಂಪನ್ಮೂಲಗಳಾಗಿವೆ. ವಿವಿಧ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೀಜಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕ ಬರ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ, ರೋಗ ನಿರೋಧಕ ಶಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಹೆಚ್ಚಿನ ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶದ ಮೌಲ್ಯಗಳಂತಹ ವಿಶಿಷ್ಟ ಮತ್ತು ಪ್ರಮುಖ ಗುಣಲಕ್ಷಣಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿವೆ. ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ನೇತೃತ್ವದ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳಿಗೆ ಪ್ರಮಾಣೀಕೃತ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಪ್ರೋಟೋಕಾಲ್ ಅನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಮೂಲಕ, IS 20201:2026 ಈ ದೇಶೀಯ ತಳಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸುವ ಗುರಿಯನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಆ ಮೂಲಕ ಕೃಷಿ ಚೇತರಿಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು (Resilience) ಹೆಚ್ಚಿಸಲು ಮತ್ತು ದೀರ್ಘಾವಧಿಯ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಖಚಿತಪಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಇದು ನೆರವಾಗುತ್ತದೆ.

ಈ ಮಾನದಂಡವು ಕೃಷಿ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯತೆಯನ್ನು ಸಂರಕ್ಷಿಸುವ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಕೃಷಿ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸುವ ಗೌರವಾನ್ವಿತ ಪ್ರಧಾನಮಂತ್ರಿ ಶ್ರೀ ನರೇಂದ್ರ ಮೋದಿ ಅವರ ದೂರದೃಷ್ಟಿ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಬದ್ಧತೆಗೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿದೆ. ಇದು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಆಹಾರ ಭದ್ರತೆ ಮತ್ತು ಪೌಷ್ಟಿಕಾಂಶ ಮಿಷನ್ (NFSNM) ನಂತಹ ಕೇಂದ್ರ ಸರ್ಕಾರದ ಉಪಕ್ರಮಗಳನ್ನು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಮಿಷನ್ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಲು ₹50 ಲಕ್ಷಗಳ ಒಂದು ಬಾರಿಯ ಆರ್ಥಿಕ ಸಹಾಯವನ್ನು ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಹಾಗೆಯೇ, ಸಸ್ಯ ತಳಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ರೈತರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಕಾಯ್ದೆ 2001 ಮತ್ತು ಜೈವಿಕ ವೈವಿಧ್ಯತೆ ಕಾಯ್ದೆ 2002 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಶಾಸನಬದ್ಧ ರಕ್ಷಣೆಗಳನ್ನು ಸಹ ಇದು ಬಲಪಡಿಸುತ್ತದೆ.

ವಿಕೇಂದ್ರೀಕೃತ ಭಂಡಾರವಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುವ ಮೂಲಕ, ಈ ಮಾನದಂಡಕ್ಕೆ ಅನುಗುಣವಾಗಿರುವ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು ಸ್ಥಳೀಯ ರೈತರು ಉತ್ತಮ ಗುಣಮಟ್ಟದ, ಸ್ಥಳೀಯ ಪರಿಸರಕ್ಕೆ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುವ ಬೀಜಗಳನ್ನು ವಿಶ್ವಾಸಾರ್ಹವಾಗಿ ಸಂಗ್ರಹಿಸಲು, ಶೇಖರಿಸಲು ಮತ್ತು ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಸಬಲರನ್ನಾಗಿ ಮಾಡುತ್ತವೆ. ಈ ಮಾನದಂಡವು ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಬೀಜ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನ, ಬೀಜ ಸಂಸ್ಕರಣೆ ಮತ್ತು ಶೇಖರಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಅಗತ್ಯತೆಗಳನ್ನು ವಿವರಿಸುತ್ತದೆ. ಇದು ಸಣ್ಣ ಹಿಡುವಳಿದಾರರ ಜೀವನೋಪಾಯವನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುತ್ತದೆ, ತಳಮಟ್ಟದ ಚೇತರಿಕೆ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುತ್ತದೆ ಮತ್ತು ಚೇತರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಲ್ಲ ಸಾಮರ್ಥ್ಯವಿರುವ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಬೆಳೆ ತಳಿಗಳು ಲಭ್ಯವಾಗುವಂತೆ ಮಾಡುತ್ತದೆ.

ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯ ಸಂಪೂರ್ಣ ಜೀವನಚಕ್ರಕ್ಕೆ ಅಗತ್ಯವಿರುವ ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾದ ನಿಯಮಗಳನ್ನು ಈ ಮಾನದಂಡವು ರೂಪಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರಲ್ಲಿ ಸಾಂಸ್ಥಿಕ ವ್ಯವಸ್ಥೆಗಳು, ಬೀಜ ಸಂಗ್ರಹಣೆ ಮತ್ತು ಸ್ವಾಧೀನ, ಕಾರ್ಯಕ್ಷಮತೆ ಪರೀಕ್ಷೆ, ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸುವಿಕೆ, ಒಣಗಿಸುವಿಕೆ, ಶೇಖರಣೆ, ದಾಖಲೀಕರಣ, ಗುಣಮಟ್ಟದ ಭರವಸೆ, ಬೀಜ ಪುನರುತ್ಪಾದನಾ ಪದ್ಧತಿಗಳು, ಅಪಾಯ ನಿರ್ವಹಣೆ ಮತ್ತು ನಿರಂತರ ಸುಧಾರಣೆಗಳು ಸೇರಿವೆ.

ಈ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಾನದಂಡದ ಕರಡನ್ನು ಐಸಿಎಆರ್-ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸಸ್ಯ ಆನುವಂಶಿಕ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ಬ್ಯೂರೋದ (ICAR-National Bureau of Plant Genetic Resources) ಸಂಚಾಲಕತ್ವದ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗಿದೆ. ಇದಕ್ಕೆ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಜೀವವೈವಿಧ್ಯ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ಸಸ್ಯ ತಳಿಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ರೈತರ ಹಕ್ಕುಗಳ ಪ್ರಾಧಿಕಾರ, ರೈತು ಸಾಧಿಕಾರ ಸಂಸ್ಥೆ ಮತ್ತು ಬೈಫ್ (BAIF) ಅಭಿವೃದ್ಧಿ ಸಂಶೋಧನಾ ಪ್ರತಿಷ್ಠಾನಗಳು ಪ್ರಮುಖ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿವೆ.

ಇದು ಸ್ವಯಂಪ್ರೇರಿತ ನಿರ್ವಹಣಾ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯ ಮಾನದಂಡವಾಗಿದೆ.

IS 20201:2026 ಅನ್ನು ಬಿಐಎಸ್ (BIS) ನ ಅಧಿಕೃತ ಪೋರ್ಟಲ್‌ನಿಂದ ಉಚಿತವಾಗಿ ಡೌನ್‌ಲೋಡ್ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ದೇಶೀಯ ಬೀಜಗಳ ಸಂರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಗುಣಮಟ್ಟ ಪ್ರಜ್ಞೆಯ ಮತ್ತು ಸ್ವಾವಲಂಬಿ ಪರಿಸರ ವ್ಯವಸ್ಥೆಯನ್ನು ಉತ್ತೇಜಿಸಲು ಎಲ್ಲಾ ಸಮುದಾಯ ಬೀಜ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳು, ಸಹಕಾರ ಸಂಘಗಳು ಮತ್ತು ಕೃಷಿ ವಲಯದ ಪಾಲುದಾರರು ಈ ಮಾರ್ಗಸೂಚಿಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಬಲವಾಗಿ ಪ್ರೋತ್ಸಾಹಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.

ಬಿಐಎಸ್ (BIS) ಕಾಯ್ದೆ 2016 ರ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಲಾದ ಭಾರತೀಯ ಮಾನಕ ಬ್ಯೂರೋ (BIS), ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಮಾನದಂಡಗಳ ಸಂಸ್ಥೆಯಾಗಿದೆ. ಇದು ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ, ಗುರುತು ಮತ್ತು ಗುಣಮಟ್ಟದ ಪ್ರಮಾಣೀಕರಣ ಚಟುವಟಿಕೆಗಳ ಸಾಮರಸ್ಯದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಗೆ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯಾಗಿದೆ. ತನ್ನ ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ವಿಜ್ಞಾನ ಇಲಾಖೆಯ ಮೂಲಕ, ಬಿಐಎಸ್ (BIS) ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಗುರಿಗಳನ್ನು ಬೆಂಬಲಿಸಲು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆ ಮತ್ತು ಸುಸ್ಥಿರ ಸಂಪನ್ಮೂಲ ನಿರ್ವಹಣೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಮಾನದಂಡಗಳನ್ನು ಅಭಿವೃದ್ಧಿಪಡಿಸುವಲ್ಲಿ ಸಕ್ರಿಯವಾಗಿ ತೊಡಗಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ.

****